Kanser Ağrısıyla Yaşamak: Ağrı Yönetimi

Genel Bakış

Kanser ağrısı, kanser hastalığının kendisinden, uygulanan tedavilerden ya da kanserle ilgisi olmayan başka nedenlerden kaynaklanabilen bir ağrıdır. Ağrı yönetimi ise bu ağrıyı hafifletmek veya tamamen kontrol altına almak için yapılan planlı bir çalışmadır. Amaç yalnızca ağrıyı azaltmak değil; kişinin daha rahat uyuması, hareket edebilmesi, yemek yiyebilmesi ve günlük yaşamına devam edebilmesidir. Kanser ağrısı çoğu zaman kontrol altına alınabilir ve bu konuda bugün pek çok farklı yöntem vardır.

Ağrı, kanser tanısı alan kişilerde sık görülen bir sorundur; ancak herkes ağrı yaşamaz ve yaşayanların çoğunda ağrı yönetilebilir. Ağrının sıklığı ve şiddeti kişiden kişiye, kanserin türüne ve yerine göre büyük farklılık gösterir.

Kanser tanısı olan her yaştan kişiyi etkileyebilir: yetişkinler, yaşlılar ve çocuklar. Ağrı, hastalığın hangi evresinde olunduğundan bağımsız olarak ortaya çıkabilir. Çocuklar ve bunama gibi nedenlerle kendini ifade etmekte zorlanan yaşlılar ağrılarını anlatamayabilir; bu durumda yakınlarının gözlemleri çok değerlidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli, künt veya zonklayıcı bir ağrı
• Yanma, karıncalanma, iğne batması veya elektrik çarpması gibi hisler (sinir kaynaklı ağrı)
• Ani, keskin ve kısa süreli ağrı atakları
• Belirli bir bölgede (sırt, kemikler, karın, göğüs gibi) yerleşmiş ağrı
• Hareket etmekle, öksürmekle veya dokunmakla artan ağrı
• Gece artan ve uykuyu bölen ağrı
• Ağrı nedeniyle iştahın azalması, halsizlik ve isteksizlik
• Ağrıya eşlik eden gerginlik, kaygı ve moral bozukluğu

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde ve küçük çocuklarda sürekli huzursuzluk, ağlama veya avutulmakta zorlanma
• Oyun oynamayı, yürümeyi veya bir uzvu kullanmayı bırakma
• Kucakta tutulmaya veya belirli bir bölgeye dokunulmasına tepki verme
• Uyku ve beslenme düzeninde değişiklik
• İçine kapanma, sessizleşme veya normalden fazla sinirlilik
• Ağrıyı 'karnım ağrıyor' gibi farklı bir yerden tarif edebilirler; çocuğun sözüne ve davranışına birlikte bakmak gerekir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ağrıyı 'yaşlılık ağrısı' sanıp önemsememe veya dile getirmeme
• Ağrı yerine huzursuzluk, uyku bozukluğu ya da ani kafa karışıklığı ile kendini gösterebilme
• Hareket etmekten kaçınma, yatakta uzun süre kalma ve düşme riskinin artması
• İştah ve kilo kaybı, günlük işlerde yardım ihtiyacının artması
• Unutkanlık veya bunama varsa ağrının hiç ifade edilememesi

Nedenler

Ana nedenler

• Tümörün kemik, sinir veya organlara baskı yapması
• Kemikte hasar veya kırık riski oluşması
• Ameliyat sonrası ağrı ve iyileşme süreci
• Radyoterapi veya bazı ilaç tedavilerinin sinirlerde bıraktığı hassasiyet (sinir kaynaklı ağrı)
• Uzun süre hareketsiz kalma, kas gerginliği ve eklem tutukluğu
• Kanserle ilgisi olmayan nedenler (bel fıtığı, eklem ağrısı, diş ağrısı gibi)
• Ağrıya eşlik eden kaygı, korku ve uykusuzluğun ağrıyı daha güçlü hissettirmesi

Risk faktörleri

• Kemiğe yayılmış hastalık veya kemikte zayıflama
• Sinir hasarına yol açabilen tedaviler
• Ağrıyı dile getirmeme, 'şikâyet etmeyeyim' düşüncesi
• Kaygı, depresyon ve uyku sorunları
• Yalnız yaşamak veya bakım desteğinin sınırlı olması
• Daha önce yaşanmış kötü ağrı deneyimleri

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ağrı aniden çok şiddetlendi ve dayanılmaz hale geldiyse
• Bacaklarda uyuşma, güç kaybı veya idrar/gaita kontrolünde sorun varsa
• Ağrıyla birlikte ateş, nefes darlığı veya bilinç değişikliği varsa
• Ağrı nedeniyle günlerdir uyuyamıyor, yemek yiyemiyor veya hareket edemiyorsanız
• Kendinize zarar verme düşünceleri varsa hemen yardım isteyin

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ağrınızın yeri, şiddeti veya sıklığı değiştiyse
• Ağrı planınız artık yeterli gelmiyorsa veya etkisi erken geçiyorsa
• Ağrı tedavisiyle ilgili yan etkiler günlük yaşamınızı zorlaştırıyorsa
• Ağrı yüzünden moraliniz bozuluyor, sosyal hayattan uzaklaşıyorsanız
• Yeni bir ağrı bölgesi ortaya çıktıysa

Tanı

Doktor önce ağrının hikâyesini dinler: nerede başladığı, ne zaman başladığı, nasıl bir his olduğu, nelerin artırıp nelerin azalttığı, geceleri uyandırıp uyandırmadığı sorulur. Ağrının şiddetini anlamak için genellikle 0 ile 10 arasında puanladığınız bir ölçek kullanılır; burada 0 ağrı yok, 10 dayanılmaz ağrı anlamına gelir. Ardından fizik muayene yapılır ve gerekirse ek tetkikler istenir. Ağrının kanserden mi, tedaviden mi, yoksa başka bir nedenden mi kaynaklandığını anlamak tedavinin yönünü belirler.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı görüşme ve ağrı günlüğünün incelenmesi
• Fizik muayene ve hareket değerlendirmesi
• Ağrı şiddeti ve günlük yaşam etkisini ölçen basit anketler
• Kan testleri
• Görüntüleme yöntemleri (röntgen, ultrason, bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans gibi)
• Gerektiğinde sinir işlevlerinin değerlendirilmesi
• Uyku, ruh hali ve genel durumun değerlendirilmesi

Randevunuzda neler beklenir

Ağrı yönetimi tek seferlik bir görüşmeyle bitmez; zaman içinde gözden geçirilir ve plan kişiye göre ayarlanır. İlk görüşmede her şey netleşmeyebilir. Ağrı günlüğü tutmanız, kontrollerde size çok yardımcı olur ve doktorun daha isabetli karar vermesini sağlar.

Tedavi

Kanser ağrısı yönetimi tek bir yönteme dayanmaz; birden çok yaklaşımın bir arada kullanıldığı kişiye özel bir plan yapılır. Plan; ağrının türüne ve şiddetine göre ilaç dışı yöntemler, ilaç tedavisi, girişimsel işlemler ve psikolojik destekten oluşabilir. Önemli olan, ağrının düzenli olarak değerlendirilmesi ve planın gerektiğinde güncellenmesidir.

Evde kişisel bakım

• Ağrı günlüğü tutun: saatini, yerini, şiddetini ve neyin iyi gelip neyin kötü geldiğini yazın
• Ağrıyı erken bildirin; dayanılmaz hale gelmesini beklemeyin
• Gün içinde kısa dinlenme araları verin, ama tamamen hareketsiz kalmayın
• Doktorunuza danışarak sıcak veya soğuk uygulama deneyin
• Rahat bir pozisyon bulun; yatakta destek yastıkları kullanın
• Yavaş ve derin nefes egzersizleri ile gevşeme çalışmaları yapın
• Uyku düzeninizi korumaya çalışın; gündüz çok uzun uyumaktan kaçının
• Sevdiğiniz, sizi rahatlatan etkinliklere küçük dozlarda da olsa yer açın

Tıbbi tedaviler

Sağlık ekibi genellikle ağrının şiddetine göre kademeli bir yaklaşım izler: hafif ağrıda daha basit seçeneklerle başlanır, ağrı sürerse veya artarsa daha güçlü tedavilere geçilir. Ağrı kesici tedaviler çoğu zaman 'ağrı olduğunda' değil, belirli saatlerde düzenli olarak planlanır; böylece ağrının tekrar alevlenmesi önlenmeye çalışılır. Sinir kaynaklı yanma ve karıncalanma tarzı ağrılarda farklı ilaç grupları kullanılabilir. Tedavinin yan etkileri (kabızlık, bulantı, uyku hali gibi) ayrıca önlenmeye ve yönetilmeye çalışılır. Bunlara ek olarak sinir blokları gibi girişimsel işlemler, radyoterapi, fizik tedavi ve psikolojik destek de plana eklenebilir. İlaçlarınızın adı, dozu veya zamanlaması konusunda kendi başınıza değişiklik yapmayın; böyle bir ihtiyaç duyduğunuzda mutlaka hekiminize veya eczacınıza danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Kanser ağrısında ameliyat genellikle ilk seçenek değildir ve yalnızca belirli durumlarda düşünülür. Örneğin kırılma riski taşıyan bir kemikte destekleyici bir işlem gerekebilir ya da bazı özel durumlarda ağrıyı ileten sinirlere yönelik girişimsel uygulamalar yapılabilir. Bu kararlar, ağrının nedenine ve kişinin genel sağlık durumuna göre sağlık ekibi tarafından birlikte verilir.

Bu durumla yaşamak

Ağrıyla yaşarken günü küçük parçalara bölmek işe yarar: kısa aktivite, kısa dinlenme, tekrar kısa aktivite. Yapılacakları önceliklendirmek ve enerjinizi en çok değer verdiğiniz işlere ayırmak yorgunluğu azaltır. Ağrının arttığı saatleri fark edip o saatlerde daha hafif işler planlamak da rahatlatıcı olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Bakım ekibinizle düzenli iletişimde kalın ve kontrolleri aksatmayın
• Ağrı planınızı ve yan etkileri not edin, kontrole götürün
• Sigara ve alkolden uzak durmak genel sağlığı destekler
• Gün içinde hafif hareket etmeye çalışın; uzun süre aynı pozisyonda kalmayın
• Uyku ortamınızı sadeleştirin, aynı saatlerde yatmaya özen gösterin
• Yakınlarınızdan yardım istemekten çekinmeyin; küçük destekler bile yükü azaltır

Diyet ve egzersiz

Beslenmede amaç, gücünüzü koruyacak kadar yeterli ve dengeli yemektir; iştah azsa az ve sık porsiyonlar daha kolay olur. Ağrı ve yorgunluk varsa ağır spor değil, hafif ve düzenli hareket uygundur: kısa yürüyüşler, oturarak yapılan basit germe hareketleri, nefes çalışmaları. Hangi hareketin size uygun olduğunu mutlaka doktorunuza veya fizyoterapiste sorun; özellikle kemikle ilgili bir sorun varsa kendi başınıza zorlayıcı hareketlerden kaçının.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sürekli ağrı yalnızca bedeni değil, ruh halini de yorar; kaygı, öfke, umutsuzluk ve uyku sorunları çok anlaşılır tepkilerdir. Bu duyguları konuşmak zayıflık değildir, tedavinin bir parçasıdır. Eğer günlerce süren bir çökkünlük, hayattan kopma hissi ya da kendinize zarar verme düşüncesi yaşıyorsanız, lütfen vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun veya acil yardım hattını arayın; yalnız kalmak zorunda değilsiniz. Türkiye'de acil durumlarda 112'yi arayabilirsiniz.

Önleme

Kanserin kendisini her durumda önlemek mümkün olmasa da ağrının kontrolden çıkmasını önlemek çoğu zaman mümkündür. Bunun yolu ağrıyı erken bildirmek, tedaviyi düzenli ve planlandığı gibi sürdürmek, yan etkileri zamanında dile getirmek ve düzenli kontrolleri aksatmamaktır. Ağrıyı 'sonraya bırakmak', tedavinin ayarlanmasını geciktirir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Uyku bozukluğu ve sürekli yorgunluk
• İştah kaybı, kilo kaybı ve güçsüzlük
• Hareketin azalması, kasların zayıflaması ve düşme riskinin artması
• Kaygı, depresyon ve sosyal hayattan uzaklaşma
• Günlük işleri yapamama ve bağımlılık hissinin artması
• Tedaviye uyumun zorlaşması ve hastalıkla baş etme gücünün azalması

Uzun vadeli görünüm

Kanser ağrısı yönetiminde bugün elimizde pek çok seçenek var ve çoğu kişide ağrı belirgin şekilde hafifletilebiliyor. Herkesin durumu farklıdır; bazen plan birkaç kez değişir, bu normaldir. Önemli olan, ağrınızı konuşmaya devam etmeniz ve ekibinizle birlikte size en uygun planı bulmanızdır. Umut her zaman vardır ve destek istemek bu yolun en güçlü adımıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.