Düşük Hemoglobin (Kansızlık)

Genel Bakış

Hemoglobin, kırmızı kan hücrelerinin içinde bulunan ve vücuda oksijen taşıyan bir proteindir (protein: vücudun yapı taşlarından biri). Kandaki hemoglobin miktarı yaş, cinsiyet ve gebelik durumuna göre değişir; bu değerin normal sınırların altında olmasına 'anemi' ya da halk arasında 'kansızlık' denir. Hemoglobin azalınca dokulara giden oksijen de azalır; bu yüzden kişi kendini yorgun, halsiz veya nefes nefese hissedebilir. Düşük hemoglobin tek başına bir hastalık değil, çoğu zaman altta yatan bir nedenin işaretidir. Bu neden bazen demir eksikliği, bazen vitamin eksikliği, bazen de kan kaybı ya da başka bir sağlık sorunu olabilir.

Evet, oldukça yaygındır. Dünyada ve ülkemizde özellikle üreme çağındaki kadınlarda, gebe olanlarda, küçük çocuklarda ve yaşlılarda sık görülür. Toplumda görülen anemilerin büyük bölümü demir eksikliğine bağlıdır ve bu durum genellikle tedaviye iyi yanıt verir.

Herkesi etkileyebilir, ancak bazı gruplarda daha sık görülür: adet kanaması yoğun olan kadınlar, gebe olanlar veya yakın zamanda doğum yapanlar, büyüme çağındaki çocuklar ve ergenler, vejetaryen/vegan beslenen kişiler, mide-bağırsak hastalığı olanlar, kronik böbrek ya da kronik iltihaplı hastalığı bulunanlar, sık kan veren kişiler ve 65 yaş üstü bireyler. Ailesinde kalıtsal kansızlık (örneğin talasemi taşıyıcılığı) olanlar da risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli yorgunluk ve halsizlik, günlük işleri yaparken çabuk yorulma
• Ciltte, dudaklarda, diş etlerinde veya göz kapaklarının içinde solukluk
• Merdiven çıkarken ya da hızlı yürürken nefes nefese kalma
• Baş dönmesi, sersemlik hissi, baş ağrısı
• Çarpıntı (kalbin hızlı attığını hissetme) veya kalp atışlarını fark etme
• Ellerde ve ayaklarda üşüme, soğukluk
• Konsantrasyon (dikkat toplama) güçlüğü, unutkanlık hissi
• Tırnakların kolay kırılması, saç dökülmesi
• Bazı kişilerde toprak, buz veya kâğıt yeme isteği gibi olağan dışı istekler

Çocuklarda belirtiler

• Halsizlik, oyun oynarken çabuk yorulma, normalden az hareket etme
• İştahsızlık, yavaş kilo alımı veya büyüme hızının yavaşlaması
• Huzursuzluk, huysuzluk, ağlama nöbetleri
• Soluk cilt ve soluk dudaklar
• Okulda dikkatini toplamakta zorlanma, öğrenmede yavaşlama
• Sık hastalanma veya enfeksiyonları daha ağır geçirme

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirgin halsizlik, eskiden rahat yapılan işlerde zorlanma
• Nefes darlığı, özellikle merdiven çıkarken veya yürürken
• Baş dönmesi, dengesizlik ve düşme korkusu
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı, kafa karışıklığı
• Var olan kalp hastalığının (örneğin göğüs ağrısı veya kalp yetmezliği belirtilerinin) kötüleşmesi
• İştah azalması ve kilo kaybı

Nedenler

Ana nedenler

• Demir eksikliği: En sık nedendir. Yetersiz demir alımı, demirin bağırsakta yeterince emilmemesi veya vücuttan kan kaybı ile gelişir.
• Kan kaybı: Yoğun adet kanamaları, mide-bağırsak kanamaları (bazen fark edilmeyen, gizli kanamalar) veya sık kan bağışı.
• B12 vitamini ve folat (bir tür B vitamini) eksikliği: Özellikle hayvansal gıda alımının çok az olduğu beslenme biçimlerinde veya bağırsak emilim sorunlarında görülür.
• Kronik hastalıklar: Böbrek hastalığı, uzun süren iltihaplı hastalıklar, tiroid sorunları ve bazı romatizmal hastalıklar hemoglobin düşüklüğüne yol açabilir.
• Kalıtsal nedenler: Talasemi (Akdeniz anemisi) taşıyıcılığı gibi ailesel geçişli hemoglobin bozuklukları.
• Kemik iliği sorunları: Kan hücrelerinin üretildiği kemik iliğinin yeterli hücre üretememesi.
• Kırmızı kan hücrelerinin erken yıkımı (hemoliz): Bazı kalıtsal durumlar, enfeksiyonlar veya bağışıklık sistemi sorunları buna yol açabilir.
• Gebelik: Kan hacminin artması ve artan demir ihtiyacı nedeniyle gebelikte hemoglobin düşebilir.
• Bazı ilaçlar ve alkol kullanımı: Uzun süreli bazı ilaçlar veya aşırı alkol tüketimi kan yapımını olumsuz etkileyebilir.

Risk faktörleri

• Yoğun veya uzun süren adet kanamaları
• Gebelik ve emzirme dönemi
• Demir, B12 ve folat açısından yetersiz beslenme; kısıtlı veya tek yönlü beslenme
• Mide-bağırsak hastalıkları (çölyak, gastrit, ülser, bağırsak iltihabı) veya mide-bağırsak ameliyatı geçirmiş olmak
• Uzun süreli ağrı kesici veya bazı mide ilaçlarının kontrolsüz kullanımı
• Kronik böbrek hastalığı, kronik iltihaplı hastalıklar, kanser gibi uzun süreli hastalıklar
• Ailede kalıtsal kan hastalığı (talasemi taşıyıcılığı gibi) öyküsü
• Sık kan bağışlamak
• Bebeklik ve küçük çocukluk döneminde inek sütünün aşırı tüketilmesi
• İleri yaş ve buna eşlik eden çoklu hastalık/ilaç kullanımı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes darlığı veya çarpıntı günlük hayatı belirgin şekilde kısıtlıyorsa
• Ani ve açıklanamayan halsizlik, baş dönmesi veya bayılma hissi varsa
• Dışkıda kan, siyah dışkı, kan kusma veya idrarda kan fark ettiyseniz
• Ateş ile birlikte solukluk veya ani halsizlik geliştiyse
• Çocuğunuz belirgin şekilde soluk, halsiz ve beslenmesi azaldıysa
• Gebe iseniz ve nefes darlığı, çarpıntı ya da aşırı halsizlik yaşıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Haftalarca süren, dinlenmekle geçmeyen yorgunluk ve halsizlik
• Ciltte veya göz kapaklarının içinde solukluk fark ettiyseniz
• Merdiven çıkarken veya yürürken yeni başlayan nefes nefese kalma
• Adet kanamanızın normalden yoğun veya uzun sürdüğünü düşünüyorsanız
• Vejetaryen/vegan besleniyorsanız veya beslenmeniz kısıtlıysa
• Ailenizde kalıtsal kansızlık öyküsü varsa
• Yapılan bir kan tahlilinde hemoglobin değeriniz düşük çıktıysa
• Kronik bir hastalığınız varsa ve yeni halsizlik şikâyetiniz olduysa

Tanı

Değerlendirme genellikle şikâyetlerin dinlenmesi ve fizik muayene ile başlar. Ardından tam kan sayımı (hemogram) yapılır; bu testte hemoglobin değeri ve kırmızı kan hücrelerinin büyüklüğü, sayısı gibi bilgiler birlikte değerlendirilir. Anemi saptanırsa hekim, nedenini bulmak için ek testler isteyebilir. Amaç sadece değeri yükseltmek değil, neden düştüğünü anlamaktır; çünkü tedavi nedene göre planlanır.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı (hemogram): hemoglobin ve kan hücrelerinin ayrıntılı incelenmesi
• Demir durumu testleri (ferritin ve ilgili demir ölçümleri)
• B12 vitamini ve folat düzeyi
• Periferik yayma: kan hücrelerinin mikroskopta şekil ve görünümünün incelenmesi
• Böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri, tiroid testleri
• Gizli kanama araştırması için dışkıda kan testi
• Çölyak hastalığı gibi emilim sorunlarına yönelik kan testleri
• Hemoglobin bozuklukları için hemoglobin elektroforezi (kalıtsal kansızlık şüphesinde)
• Gerekirse mide-bağırsak görüntüleme veya endoskopi/kolonoskopi (kameralı inceleme)
• Gerekirse ultrasonografi gibi görüntüleme yöntemleri
• Nadir durumlarda kemik iliği incelemesi

Randevunuzda neler beklenir

Kan tahlilleri genellikle aynı gün veya birkaç gün içinde sonuçlanır. Bazı testler aç karnına yapılmayı gerektirebilir; bu nedenle kan vermeden önce bunu size söyleyen sağlık ekibine sorabilirsiniz. Hekiminiz tüm testleri bir anda istemeyebilir; önce temel testler yapılıp sonuca göre ek incelemeler eklenmesi yaygındır. Süreç bazen birkaç hafta sürer; bu normaldir ve sabırlı olmakta fayda vardır.

Tedavi

Tedavi tamamen nedene bağlıdır. Amaç önce düşük hemoglobinin nedenini bulmak, sonra bu nedeni ele almaktır. Örneğin demir eksikliğinde demir depolarını yerine koymak, B12 eksikliğinde eksik vitamini tamamlamak, kan kaynağı bir sorun varsa onu tedavi etmek gerekir. Hekiminiz ilaç veya takviye önerirse, bunları yalnızca size önerilen şekilde ve düzenli kullanmak önemlidir. Kendi başınıza demir veya vitamin takviyesi başlamayın; gereksiz kullanım zararlı olabilir ve altta yatan nedenin gözden kaçmasına yol açabilir.

Evde kişisel bakım

• Demir açısından zengin besinlere günlük beslenmenizde yer verin (kırmızı et, baklagiller, koyu yeşil yapraklı sebzeler, kuru meyveler, pekmez gibi).
• Bitkisel kaynaklı demirin emilimini artırmak için yemeklerle birlikte C vitamini kaynağı tüketin (portakal, biber, maydanoz gibi).
• Çay ve kahveyi yemeklerle birlikte değil, yemekten en az bir saat sonra için; bunlar demir emilimini azaltabilir.
• Kalsiyum içeren gıda ve takviyeleri demir açısından zengin öğünlerden ayrı zamanlarda alın.
• Yorgunluğunuzu yönetmek için gün içine kısa dinlenme araları koyun, işleri önceliklendirin.
• Hekiminizin önerdiği takipleri ve kontrol kan tahlillerini aksatmayın.
• Şikâyetlerinizi not alın (ne zaman, ne kadar sürdüğü, neyle arttığı) ve muayenede paylaşın.

Tıbbi tedaviler

Hekim, altta yatan nedene göre bir yol izler: eksik olan demir, B12 vitamini veya folat yerine konabilir; bunlar ağızdan ya da bazı durumlarda enjeksiyon yoluyla verilebilir. Kan kaybına neden olan bir sorun varsa (örneğin mide ülseri, bağırsak polipi, ağır adet kanaması) bu sorun ayrıca değerlendirilir ve tedavi edilir. Kronik hastalıklara bağlı anemilerde asıl hastalığın yönetimi öne çıkar. Çok ağır ve belirtili durumlarda hastanede kan transfüzyonu (kan verilmesi) gerekebilir; bu karar her zaman hekim tarafından verilir. Kullandığınız ilaçların kan değerlerini etkileyip etkilemediği de hekiminizle birlikte gözden geçirilmelidir. Unutmayın: Bu metin genel bilgi verir, kişiye özel tedavi önerisi içermez.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Düşük hemoglobinin kendisi için ameliyat yapılmaz. Ancak kan kaybına neden olan bir sorun saptanırsa (örneğin mide-bağırsakta kanayan bir ülser, bağırsak polipi veya rahimde myom gibi) bu sorunun tedavisi için girişim gerekebilir. Böyle bir durumda karar, ilgili uzman hekimlerle birlikte ve sizin durumunuza göre verilir.

Bu durumla yaşamak

Düşük hemoglobinle yaşamak, enerjinizi daha dikkatli yönetmeyi gerektirebilir. İşleri küçük parçalara bölmek, ara vermek ve dinlenmeyi ihmal etmemek günlük hayatı kolaylaştırır. Tedavi başladığında şikâyetler genellikle kademeli olarak azalır; bu haftalar sürebilir. İyileşmeyi beklerken kendinize karşı nazik olun ve kontrol randevularını düzenli takip edin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve dinlenme; yorgunluğu artıran geç saatlere kalmaktan kaçınma
• Sigara kullanımından uzak durmak; içiyorsanız bırakmak için destek almak
• Alkolü sınırlamak veya kullanmamak
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, hafif yürüyüş veya gevşeme teknikleri
• Gün içinde yeterli su içmek
• Öğün atlamamak; dengeli ve düzenli beslenmek

Diyet ve egzersiz

Beslenmede demir, B12 vitamini ve folat kaynaklarına yer vermek önemlidir: kırmızı et ve tavuk gibi hayvansal gıdalar, yumurta, süt ürünleri, mercimek ve nohut gibi baklagiller, ıspanak gibi koyu yeşil yapraklı sebzeler, kuru kayısı ve kuru üzüm, pekmez ve tahin gibi geleneksel besinler. Bitkisel demirin daha iyi emilmesi için yanına C vitamini kaynağı ekleyin ve çay-kahveyi öğünden sonra için. Egzersiz konusunda temkinli olun: çok yorgunken ağır spor yerine hafif tempolu yürüyüş gibi aktivitelerle başlayın, kendinizi zorlamayın ve egzersiz sonrası nefes darlığı, çarpıntı veya aşırı yorgunluk olursa bunu hekiminize bildirin. Beslenme planınızı bir diyetisyen ile birlikte düzenlemek, özellikle kısıtlı besleniyorsanız faydalı olabilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sürekli yorgunluk ve dikkat toplamada zorluk, ruh halini olumsuz etkileyebilir; kişi kendini isteksiz, kaygılı veya yetersiz hissedebilir. Bu duygular anlaşılırdır ve yalnız değilsiniz. Şikâyetleriniz hafife alınmış veya anlaşılmamış gibi hissediyorsanız bunu hekiminizle açıkça konuşun. Uzayan üzüntü, umutsuzluk, uyku sorunları ya da günlük hayatı sürdürmekte zorlanma varsa mutlaka bir sağlık profesyonelinden destek isteyin. Kendinize zarar verme düşünceleri gibi acil bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Pek çok anemi türü büyük ölçüde önlenebilir veya erken fark edilebilir. Dengeli ve yeterli beslenme, demir ve vitamin depolarını korumaya yardımcı olur. Yoğun adet kanaması, mide-bağırsak şikâyetleri veya kronik hastalık gibi durumlar varsa bunların düzenli takibi önemlidir. Uzun süreli ağrı kesici kullanımı gibi konularda kendi başınıza karar vermek yerine hekiminize danışın; gereksiz ilaç kullanımı mide-bağırsak kanamalarına zemin hazırlayabilir. Kalıtsal kansızlık açısından aile öykünüz varsa bunu hekiminizle paylaşın.

Aşılar

Düşük hemoglobinin kendisine yönelik bir aşı yoktur. Ancak altta yatan hastalığınıza ve genel sağlık durumunuza göre hekiminiz mevsimsel grip aşısı gibi önerilerde bulunabilir; aşı konusunu kendi hekiminizle görüşmeniz en doğrusudur.

Tarama programları

Ülkemizde gebelik takibi sırasında ve bazı rutin sağlık kontrollerinde kan sayımı yapılması yaygındır; bu, anemiyi erken fark etmeye yardımcı olur. Ailesinde kalıtsal kan hastalığı bulunan kişiler için bazı tarama testleri önerilebilir. Hangi taramaların size uygun olduğunu Sağlık Bakanlığı'nın güncel rehberleri ve aile hekiminizin değerlendirmesi doğrultusunda öğrenebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Uzun süreli yorgunluk ve yaşam kalitesinde azalma
• Dikkat, öğrenme ve iş performansında düşüş
• Bağışıklık sisteminin zayıflaması ve enfeksiyonlara daha yatkın hale gelme
• Kalbin daha fazla çalışmak zorunda kalması; uzun süreli ağır anemide kalp yorgunluğu gelişebilmesi
• Gebelikte erken doğum veya düşük doğum ağırlığı gibi risklerin artması
• Çocuklarda büyüme ve gelişmenin olumsuz etkilenmesi
• Var olan kalp, böbrek veya akciğer hastalıklarının kötüleşmesi
• Altta yatan ciddi bir nedenin (örneğin mide-bağırsak kanaması) fark edilmeden ilerlemesi

Uzun vadeli görünüm

Genel olarak umut verici bir tablodur. Anemilerin büyük çoğunluğunda neden bulunabilir ve uygun yaklaşımla değerler zamanla düzelir; demir eksikliğinde düzelme genellikle birkaç hafta ile birkaç ay arasında fark edilir. Kronik hastalıklara bağlı anemilerde tamamen normale dönmek her zaman mümkün olmasa da durum iyi yönetilebilir ve şikâyetler azaltılabilir. Önemli olan düzenli takip, önerilere uyum ve şikâyetlerdeki değişiklikleri hekiminizle paylaşmaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.