Kısa Süreli Bilinç Kaybı (Bayılma ve “Blackout”)

Genel Bakış

Bilinç kaybı (halk arasında “bayılma” ya da “blackout” denir), kişinin kısa bir süre kendinden geçmesi ve sonrasında o anları hatırlamamasıdır. Çoğu zaman birkaç saniye ile birkaç dakika arasında sürer. En sık nedeni senkop denilen durumdur: beyne giden kan akışının kısa süreliğine azalması sonucu beynin geçici olarak “kapanması”. Her bilinç kaybı aynı şey değildir; bazıları iyi huyludur, bazıları ise kalp veya beyinle ilgili ciddi bir sorunun ilk işareti olabilir. Bu yüzden ilk yaşanan bilinç kaybı mutlaka bir sağlık uzmanına anlatılmalıdır.

Evet, oldukça yaygındır. Toplumda her üç kişiden birinin hayatında en az bir kez bayıldığı tahmin edilir. Çoğu vakada neden iyi huyludur, ancak nedeni anlamak için değerlendirme gerekir.

Herkesi etkileyebilir. Gençlerde ve çocuklarda daha çok refleks bayılma görülür. Yaşlı erişkinlerde tansiyon ilaçları, kalp ritim sorunları ve susuzluk öne çıkar. Sarı hastalık (epilepsi) yaşayan kişilerde, aşırı alkol kullananlarda ve bazı ilaçları kullananlarda da bilinç kaybı daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Göz kararması, çevrenin kararması veya tünel gibi daralması
• Baş dönmesi, sersemlik, ayakta duramama hissi
• Kulaklarda çınlama veya uğultu
• Bulantı, terleme, ciltte solma
• Kalp çarpıntısı veya göğüste rahatsızlık hissi
• Kısa süreli bilinç kaybı ve yere yığılma
• Bilinç kaybı sırasında kısa süreli kasılma benzeri sıçramalar (panik yaratabilir ama tek başına epilepsi anlamına gelmez)
• Uyandıktan sonra birkaç dakika süren yorgunluk, terleme veya şaşkınlık

Çocuklarda belirtiler

• Ağlarken veya öksürürken nefesin tutulması ve kısa süreli morarma ile bayılma
• Uzun süre ayakta kalma, sıcak ortam, açlık veya kalabalıkta bayılma
• Ateşli dönemlerde görülen kısa sıçramalar (ateşle ilişkili nöbetler) — mutlaka doktora bildirilmelidir
• Bayılma öncesi mide bulantısı, terleme ve halsizlik gibi belirtiler
• Bayılma sonrası çocuğun hemen kendine gelmesi ya da bir süre uyku hâlinde olması

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ani ayağa kalkma sonrası baş dönmesi ve düşme (tansiyon düşmesi)
• Tansiyon veya kalp ilaçlarının etkisiyle gelişen bilinç kaybı
• Çarpıntı, nefes darlığı veya göğüste rahatsızlıkla birlikte bayılma
• Düşmeye bağlı kalça, kol veya baş yaralanmaları
• Bayılma sonrası uzun süren şaşkınlık veya denge kaybı
• İdrar kaçırma ya da dil ısırma gibi ek belirtiler

Nedenler

Ana nedenler

• Refleks bayılma (vazovagal senkop): uzun süre ayakta kalma, sıcak, açlık, stres veya kan görme gibi tetikleyicilerle kalp hızının ve tansiyonun geçici düşmesi
• Tansiyonun ani düşmesi (ortostatik hipotansiyon): özellikle yataktan veya oturduğun yerden hızlı kalkınca
• Kalp ritim bozuklukları ve kalp kapak/damar hastalıkları
• Kan şekerinin aşırı düşmesi (hipoglisemi), özellikle diyabeti olanlarda
• Susuz kalma, aşırı sıcak, ağır ishal veya kusma
• Sarı hastalık (epilepsi) gibi beyin kaynaklı nedenler
• Alkol veya uyuşturucu kullanımına bağlı bilinç kaybı ve hafıza boşlukları (“blackout”)
• Bazı ilaçların yan etkileri (tansiyon, kalp, sakinleştirici ilaçlar)
• Panik atak ve hızlı nefes alıp verme (hiperventilasyon) sonrası gelişen bayılma hissi
• Nadiren beyin damarlarıyla ilgili geçici dolaşım sorunları

Risk faktörleri

• İleri yaş ve bilinen kalp hastalığı
• Ailede bayılma, kalp ritim bozukluğu veya genç yaşta ani ölüm öyküsü
• Düzenli kullanılan tansiyon, kalp veya sakinleştirici ilaçlar
• Yetersiz sıvı alımı, uzun süre aç kalma, uykusuzluk
• Sıcak ve kalabalık ortamlar, uzun süre ayakta durma
• Aşırı alkol kullanımı
• Diyabet ve kan şekeri düşmeleri
• Hamilelik
• Yüksek stres ve kaygı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• İlk kez bilinç kaybı yaşadıysanız
• Bayılma efor sırasında, göğüs ağrısı veya çarpıntıyla birlikte olduysa
• Bayılma sırasında yaralandıysanız veya başınızı çarptıysanız
• Kısa sürede tekrarlandıysa
• Dil ısırma, idrar kaçırma veya uzun süren şaşkınlık olduysa
• Hamileyseniz veya bilinen bir kalp hastalığınız varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ara ara baş dönmesi, göz kararması veya bayılacakmış gibi olma hissi yaşıyorsanız
• Yeni başladığınız bir ilaç sonrası bu tür belirtiler ortaya çıktıysa
• Bayılma olmasa da tekrarlayan halsizlik ve dengesizlik varsa
• Aile bireylerinde benzer şikâyetler veya kalp hastalığı öyküsü varsa

Tanı

Değerlendirme genellikle ayrıntılı bir görüşmeyle başlar: bayılmadan önce ne yapıyordunuz, belirtiler nasıl başladı, ne kadar sürdü, sonrasında neler hissettiniz? Yanınızda olan birinin anlattıkları çok değerlidir. Ardından fizik muayene, yatarak ve ayakta tansiyon ölçümü ve kalp ritmini gösteren bir elektrokardiyografi (EKG) yapılır. Gerekirse kan testleri ve ileri tetkikler istenir. Neden bulunduğunda tedavi planı ona göre düzenlenir.

Yapılabilecek testler

• Elektrokardiyografi (EKG): kalbin elektrik ritmini gösterir
• Yatarak ve ayakta tansiyon ölçümü
• Kan testleri: kansızlık, şeker, tuz ve hormon dengesi
• Kalp ritminin 24 saat veya daha uzun izlenmesi (taşınabilir ritim kaydı)
• Ekokardiyografi (kalp ultrasonu)
• Efor testi
• Elektroensefalografi (EEG): beyin dalgalarının kaydı
• Eğik masa testi (tilt testi): refleks bayılmanın araştırılmasında
• Nöroloji veya kardiyoloji uzmanına yönlendirme

Randevunuzda neler beklenir

Tanı bazen tek randevuda netleşir, bazen birkaç teste ve takibe ihtiyaç duyulur. Bu süreçte sürüş, yüzme veya yüksekte çalışma gibi güvenlik gerektiren konularda doktorunuzun önerilerine uymanız önemlidir. Test sonuçları normal çıkarsa bu iyi bir haberdir; çoğu zaman nedeni iyi huylu refleks bayılma olarak değerlendirilir.

Tedavi

Tedavi tamamen altta yatan nedene bağlıdır. Amaç, tekrarlayan bayılmaları ve buna bağlı yaralanmaları önlemek, varsa kalp veya sinir sistemi kaynaklı sorunu uygun şekilde yönetmektir. Tedavi planı kişiye özeldir ve mutlaka bir sağlık uzmanı tarafından düzenlenir.

Evde kişisel bakım

• Bol su içerek sıvı dengesini korumak
• Öğün atlamamak, düzenli ve dengeli beslenmek
• Yataktan veya oturduğunuz yerden yavaşça kalkmak, önce birkaç saniye oturur pozisyonda beklemek
• Uzun süre hareketsiz ayakta kalmamak, bacak kaslarını ara ara hareket ettirmek
• Bayılacakmış gibi hissettiğinizde hemen güvenli bir yere oturmak veya uzanmak, bacakları hafifçe yükseltmek
• Sıcak ve kalabalık ortamlarda dikkatli olmak, gereksiz yere güneş altında kalmamak
• Alkol tüketimini sınırlandırmak
• Kullandığınız tüm ilaçları ve bitkisel ürünleri doktora eksiksiz bildirmek

Tıbbi tedaviler

Tedavi, bulunan nedene göre şekillenir. Tansiyon veya başka bir sağlık sorunu için kullanılan ilaçların düzeni gerekiyorsa yalnızca hekiminiz değiştirir; kendi başınıza ilaç bırakmayın veya başlamayın. Refleks bayılmada eğitim, yeterli sıvı ve tuz alımı (doktor önerisiyle), gerektiğinde varis çorabı benzeri destek ürünleri ve fiziksel karşı basınç manevraları önerilebilir. Kalp ritim bozukluğu saptanırsa ritmi düzenleyen tedaviler, sarı hastalık (epilepsi) düşünülüyorsa nöbet önleyici tedaviler uzman hekim tarafından planlanır. Hangi tedavinin size uygun olduğuna yalnızca sizi muayene eden hekim karar verebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi veya girişimsel işlem nadiren gerekir. Bazı kalp ritim bozukluklarında kalp pili yerleştirilmesi ya da ritim bozukluğuna yol açan odakların yakılması (ablasyon) gibi yöntemler uzman hekimlerce değerlendirilebilir. Bu kararlar ayrıntılı tetkikler sonrası kişiye özel verilir.

Bu durumla yaşamak

Bilinç kaybı yaşamış olmak, günlük hayatınızı korku içinde sürdürmeniz gerektiği anlamına gelmez. Çoğu kişi basit önlemlerle güvenle yaşamaya devam eder. Önemli olan, tetikleyicilerinizi tanımak ve güvenlik önlemlerini alışkanlık hâline getirmektir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Yeterli uyku almak ve düzenli bir günlük ritim kurmak
• Sıcak havalarda serin ortamlarda bulunmak, gölgede dinlenmek
• Uzun süre ayakta kalınan ortamlarda ara ara oturmak
• Düzenli tansiyon kontrolü yapmak (aile hekiminizle birlikte)
• Bayılma günlüğü tutmak: ne zaman, hangi durumda, hangi belirtilerle olduğunu not etmek
• Araç kullanımı, yüzme, merdiven ve yüksekte çalışma gibi konularda doktorunuzun önerilerine uymak

Diyet ve egzersiz

Düzenli, hafif-orta tempolu hareketler (yürüyüş gibi) dolaşımı destekler ve genel sağlığı iyileştirir. Öğün atlamamak, gün boyunca yeterli sıvı içmek ve aşırı sıcakta ağır egzersizden kaçınmak önemlidir. Tuz alımıyla ilgili kararlar kişiye göre değişir; bu konuda mutlaka doktorunuza danışın. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce sağlık uzmanınızla görüşmeniz güvenli olur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bayılma yaşamak korkutucu olabilir; çoğu kişi “ya tekrar olursa” diye kaygı duyar, kalabalıktan veya yalnız kalmaktan çekinebilir. Bu duygular anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Kaygı günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa, bir sağlık uzmanından destek istemekten çekinmeyin. Ruh sağlığınızla ilgili acil bir kriz hissi yaşıyorsanız veya kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Nedenine göre değişir. Refleks bayılmaların birçoğu tetikleyicilerden kaçınarak, yeterli sıvı alarak ve ani ayağa kalkmaktan kaçınarak büyük ölçüde önlenebilir. Kalp veya sinir sistemi kaynaklı nedenlerde ise asıl koruma, altta yatan hastalığın düzenli takibi ve tedavisidir.

Tarama programları

Bilinç kaybı için tarama testi önerilmez; ancak tansiyon, kan şekeri ve kalp ritmi gibi temel kontroller aile hekiminiz tarafından düzenli aralıklarla yapılabilir. Kalp hastalığı veya diyabet gibi kronik bir rahatsızlığınız varsa düzenli kontrollerinizi aksatmayın. Sağlık Bakanlığı ve aile hekimliği sisteminin önerdiği rutin kontroller bu konuda yol göstericidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Düşmeye bağlı yaralanmalar, kırıklar ve baş travmaları
• Araç kullanırken veya makine başında bayılma sonucu ciddi kazalar
• Tekrarlayan bayılmalar nedeniyle özgüven kaybı ve sosyal hayattan çekilme
• Gözden kaçan bir kalp ritim bozukluğunun ilerlemesi
• Kaygı ve panik atak gelişimi

Uzun vadeli görünüm

Genel görünüm iyidir. Bilinç kayıplarının büyük bölümü iyi huylu refleks bayılmalardır ve basit yaşam önlemleriyle kontrol altına alınabilir. Kalp veya sinir sistemi kaynaklı nedenler ise doğru tanı ve düzenli takip ile yönetilebilir. Önemli olan ilk olayı ciddiye almak ve bir sağlık uzmanıyla görüşmektir; çoğu kişi uygun değerlendirme sonrası normal hayatına güvenle devam eder.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.