Dışkıda Kan: Ne Anlama Gelir, Ne Yapmalı?

Genel Bakış

Dışkıda kan, büyük abdestinizde, tuvalet kâğıdında veya klozetin içinde kan görmeniz demektir. Tıp dilinde buna 'rektal kanama' denir; yani makattan (dışkının çıktığı yerden) kan gelmesi. Kan bazen parlak kırmızı, bazen koyu kırmızı, bazen de katran gibi siyah ve yapışkan olabilir. Renk, kanın nereden geldiği konusunda ipucu verir: parlak kırmızı kan genellikle makat bölgesinden ve kalın bağırsağın son kısmından gelir; siyah, katran gibi kan ise midenin veya ince bağırsağın daha yukarı kısımlarından gelmiş olabilir. Çoğu zaman neden ciddi değildir, ama yine de her kanama bir doktora gösterilmesi gereken bir belirtidir.

Evet, oldukça yaygındır. Pek çok yetişkin hayatının bir döneminde tuvalet kâğıdında kan görür ve bunların büyük çoğunluğunda neden basur veya makat çatlağıdır. Utanılacak bir durum değildir; doktorlar bu şikâyeti her gün görür.

Her yaştan insanı etkileyebilir. Bebeklerde ve çocuklarda genellikle kabızlığa bağlı makat çatlağı görülür. Genç ve orta yaşlı yetişkinlerde basur ve makat çatlağı öne çıkar. İleri yaşlarda divertikül (bağırsak duvarında oluşan küçük cepler), polipler (bağırsak iç yüzeyindeki iyi huylu çıkıntılar) ve kalın bağırsak kanseri olasılığı arttığı için tetkik etmek daha da önem kazanır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Tuvalet kâğıdında parlak kırmızı kan görülmesi
• Klozetin suyunda pembe ya da kırmızı renk fark edilmesi
• Dışkının üzerinde veya içinde kan bulunması
• Katran gibi siyah, yapışkan ve kötü kokulu dışkı
• Makat bölgesinde ağrı, yanma, kaşıntı veya şişlik
• Dışkılama sırasında zorlanma ve kabızlık
• Kan kaybına bağlı halsizlik, baş dönmesi, çarpıntı
• Karın ağrısı veya kramplar

Çocuklarda belirtiler

• En sık neden kabızlık ve sert dışkıya bağlı makat çatlağıdır; genellikle tuvalet kâğıdında birkaç damla kan görülür.
• Bebeklerde inek sütü proteinine alerji, kanlı ve mukuslu dışkıya yol açabilir.
• Bağırsak enfeksiyonları ishal ile birlikte kan görülmesine neden olabilir.
• Nadir ama önemli bir durum olan bağırsak düğümlenmesinde (invajinasyon) karın ağrısı nöbetleri, bacakları karnına çekme ve jöle kıvamında kanlı dışkı görülür; bu acil bir durumdur.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Basur ve divertikül kanaması ileri yaşta daha sık görülür.
• Kan sulandırıcı (pıhtılaşmayı azaltan) ilaçlar kanamayı kolaylaştırabilir; bu ilaçları kendi başınıza bırakmayın, mutlaka doktorunuza danışın.
• Bağırsak polipleri ve kalın bağırsak kanseri riski yaşla birlikte arttığı için yeni başlayan kanama mutlaka araştırılmalıdır.
• Demir eksikliği anemisi (kansızlık) ilk belirti olabilir; buna halsizlik, nefes darlığı ve soluk cilt eşlik edebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Basur (hemoroid): Makat bölgesindeki damarların genişlemesi; en sık nedendir.
• Makat çatlağı (anal fissür): Sert dışkının makat derisinde oluşturduğu küçük yırtık.
• Kabızlık ve sık ıkınma
• Uzun süren ishal veya bağırsak enfeksiyonları
• Divertikül hastalığı: Bağırsak duvarındaki küçük ceplerin kanaması
• Kalın bağırsak polipleri (iyi huylu çıkıntılar)
• İltihabi bağırsak hastalıkları (ülseratif kolit ve Crohn hastalığı gibi bağırsak iltihapları)
• Mide veya onikiparmak bağırsağı ülseri kaynaklı kanama; bu genellikle siyah dışkı şeklinde kendini gösterir
• Kan sulandırıcı ilaçlar ve bazı ağrı kesiciler
• Kalın bağırsak kanseri (daha az sıklıkla, ama mutlaka akılda tutulur)

Risk faktörleri

• Uzun süreli kabızlık
• Liften fakir beslenme ve yetersiz sıvı alımı
• Hareketsiz yaşam
• Hamilelik ve doğum sonrası dönem
• İleri yaş
• Ailede kalın bağırsak kanseri veya polip öyküsü
• Sigara ve aşırı alkol kullanımı
• Fazla kilo (obezite)
• Kan sulandırıcı ilaç kullanımı
• Geçirilmiş bağırsak iltihabı veya iltihabi bağırsak hastalığı öyküsü

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bol miktarda kanama veya durmayan kanama varsa hemen acil servise başvurun (112).
• Kan kusma, bayılma, şiddetli karın ağrısı veya soğuk terleme varsa vakit kaybetmeyin.
• Ateş ve şiddetli ishal kanla birlikteyse aynı gün bir sağlık kuruluşuna gidin.
• Çocuğunuzda jöle kıvamında kanlı dışkı ve ağrı nöbetleri varsa acil değerlendirme gerekir.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İlk kez kan gördüyseniz ve bu tekrar ediyorsa
• Ailenizde kalın bağırsak kanseri veya polip öyküsü varsa
• 45-50 yaş üstündeyseniz ve daha önce bağırsak taraması yaptırmadıysanız
• Demir eksikliği anemisi (kansızlık) tanınız varsa
• Uzun süredir kabızlık, basur veya makat çevresinde rahatsızlık yaşıyorsanız
• Kanamanın rengi, miktarı veya sıklığı değiştiyse

Tanı

Doktorunuz önce şikâyetlerinizi dinler: kanın rengi, miktarı, ne sıklıkla olduğu, ağrı olup olmadığı, kullandığınız ilaçlar ve aile öyküsü çok değerli bilgilerdir. Ardından genellikle makat bölgesi ve rektumun (kalın bağırsağın son kısmı) parmakla muayenesi yapılır. Bu muayene kısa sürer ve düşündüğünüz kadar zor değildir. Gerekirse kan ve dışkı testleri, bağırsağın içinin kamera ile görüntülenmesi istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı: kansızlık olup olmadığını gösterir.
• Dışkıda gizli kan testi: gözle görülmeyen kanı arar.
• Dışkı mikroskobisi ve kültürü: enfeksiyon şüphesinde yapılır.
• Dışkıda kalprotektin testi: bağırsak iltihabı şüphesinde kullanılır.
• Rektoskopi veya sigmoidoskopi: makata yakın bölümün kamera ile incelenmesi.
• Kolonoskopi: kalın bağırsağın tamamının kamera ile incelenmesi; gerekirse aynı işlemde polip alınabilir.
• Üst sindirim sistemi endoskopisi: siyah dışkı varsa mide ve yemek borusunun incelenmesi.
• Gerektiğinde bilgisayarlı tomografi gibi görüntüleme yöntemleri.

Randevunuzda neler beklenir

Tetkikler çoğu zaman birkaç randevuda tamamlanır. Kolonoskopi öncesinde bağırsağın temizlenmesi için özel bir hazırlık yapılır; bu hazırlık biraz zahmetli olabilir ama işlemin doğruluğu için önemlidir. İşlem genellikle kısa sürer ve çoğu zaman hafif bir sakinleştirici ile yapılır. Sonuçlar çıkana kadar endişelenmeniz çok doğal; sorularınızı önceden not alıp doktorunuza sormaktan çekinmeyin.

Tedavi

Tedavi tamamen nedene bağlıdır. Basur veya makat çatlağında genellikle beslenme ve tuvalet alışkanlığı düzenlemeleri yeterli olur. Enfeksiyonda nedene yönelik tedavi, bağırsak iltihabında iltihabı kontrol altına alan tedaviler, polip varsa çıkarılması gerekir. Burada en önemli adım, kanamanın kaynağının doğru şekilde belirlenmesidir.

Evde kişisel bakım

• Bol su için; yeterli sıvı almak dışkıyı yumuşatır.
• Lifli beslenin: sebze, meyve, tam tahıl ve baklagiller sofranızda olsun.
• Tuvalette uzun süre oturmayın, ıkınmaktan kaçının.
• Düzenli hareket edin; günde kısa bir yürüyüş bile bağırsakları çalıştırır.
• Makat bölgesini ılık suyla yıkayın; sert, parfümlü ürünlerden kaçının ve nazikçe kurulayın.
• Doktorunuza danışmadan ağrı kesici veya kan sulandırıcı ilaç almayın; bazı ilaçlar kanamayı artırabilir.
• Kanamanın rengini, miktarını ve sıklığını kısa notlar hâlinde takip edin; bu bilgiler doktorunuza çok yardımcı olur.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz nedene göre bir tedavi planı yapar. Kabızlık varsa dışkıyı yumuşatan ve bağırsak hareketini düzenleyen seçenekler, basurde bölgesel bakım ürünleri, enfeksiyonda nedene uygun tedavi, bağırsak iltihabında iltihabı azaltan tedaviler, kansızlık varsa demir desteği gündeme gelebilir. Kanamanın durdurulması için işlem sırasında (örneğin kolonoskopide) küçük müdahaleler yapılabilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna mutlaka bir hekim karar vermelidir. İlaç adı ve dozu konusunda doktorunuza veya eczacınıza danışın; kendi başınıza ilaç başlamayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat her zaman gerekmez. Basur şikâyetleri çoğu zaman beslenme ve yaşam tarzı düzenlemeleriyle geriler; ancak tekrarlayan, çok şiddetli veya tedaviye yanıt vermeyen durumlarda küçük girişimsel işlemler ya da ameliyat düşünülebilir. Polipler genellikle kolonoskopi sırasında alınır. Bazı bağırsak iltihabı hastalıklarında veya kanser tedavisinde cerrahi gerekebilir. Karar her zaman kişiye özeldir ve uzman hekimle birlikte verilir.

Bu durumla yaşamak

Çoğu kişi için dışkıda kan tek seferlik bir olaydır ve basit düzenlemelerle düzelir. Şikâyet tekrarlıyorsa tuvalet alışkanlığınızı düzenli tutmak, kabızlıktan kaçınmak ve kontrolleri aksatmamak en önemli adımlardır. Kanamanın özelliklerini kısa notlar hâlinde tutmak, doktor randevularınızı çok daha verimli hâle getirir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli fiziksel aktivite
• Bol su içmek ve lifli beslenmek
• Sigara ve aşırı alkolden uzak durmak
• Sağlıklı kiloyu korumak
• Tuvalete çıkma isteğini ertelememek
• İlaçları yalnızca doktor kontrolünde kullanmak

Diyet ve egzersiz

Lif yönünden zengin beslenme, yeterli sıvı alımı ve haftanın çoğu günü 30 dakika yürüyüş gibi orta düzeyde hareket dışkıyı yumuşatır ve ıkınmayı azaltır. Lif alımını aniden çok artırmak gaz ve şişkinlik yapabilir; yavaş yavaş artırın. Size uygun miktarları ve varsa özel beslenme kısıtlamalarınızı doktorunuzla ya da eczacınızla netleştirebilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Makattan kan görmek kaygı vericidir. Birçok kişi utanır ya da 'kötü bir şey çıkacak' diye doktora gitmeyi erteler. Bu duygular çok normaldir, ama ertelemek kaygıyı daha da büyütür. Endişeniz günlük yaşamınızı veya uykunuzu etkiliyorsa bir sağlık profesyoneliyle konuşun; destek almak güçsüzlük değil, kendinize iyi bakmaktır. Acil bir ruhsal kriz yaşıyorsanız 112'yi arayabilirsiniz.

Önleme

Her nedeni tamamen önlemek mümkün değildir; örneğin polip veya kanser gelişimini büsbütün engelleyemeyiz. Ama en sık nedenler olan kabızlık, basur ve makat çatlağı büyük ölçüde önlenebilir. Lifli beslenme, bol sıvı, düzenli hareket ve tuvalette ıkınmamak en etkili adımlardır.

Aşılar

Dışkıda kan için koruyucu bir aşı yoktur. Genel sağlığınız için yaşınıza uygun önerilen aşıları doktorunuzla konuşabilirsiniz.

Tarama programları

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın yürüttüğü kalın bağırsak kanseri tarama programı vardır. Tarama genellikle belirli bir yaştan itibaren (çoğu ülkede 45-50 yaş) dışkıda gizli kan testi ve uygun aralıklarla kolonoskopi ile yapılır. Ailede kalın bağırsak kanseri öyküsü varsa taramaya daha erken başlanması gerekebilir. Size uygun tarama zamanını aile hekiminizle planlayın.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kan kaybına bağlı demir eksikliği anemisi (kansızlık); halsizlik, nefes darlığı ve çarpıntı
• Basur veya makat çatlağının ilerlemesi, şiddetli ağrı ve iltihap gelişmesi
• Bağırsak iltihabı hastalığının kontrolsüz ilerlemesi
• Poliplerin zamanla büyümesi; bazı poliplerin uzun yıllar içinde kansere dönüşme riski
• Kalın bağırsak kanseri gibi ciddi bir nedenin geç fark edilmesi

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: dışkıda kanın arkasındaki nedenlerin büyük çoğunluğu basit ve tedavi edilebilir durumlardır. Ciddi bir neden söz konusu olduğunda bile erken fark edildiğinde tedavi şansı çok yüksektir. Bu yüzden kanı görmezden gelmemek, kendiniz için atabileceğiniz en koruyucu adımdır. Telaşa kapılmadan ama ihmal etmeden hareket edin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.