İshal ve Kusma

Genel Bakış

İshal, dışkının normalden daha sulu ve normalden daha sık gelmesidir. Kusma ise midenin içindekini ağız yoluyla dışarı atmasıdır. Bu iki belirti çoğu zaman birlikte görülür ve genellikle bağırsaklarda bir enfeksiyon (mikroplu bir iltihap) olduğunda ortaya çıkar. Halk arasında buna "mide üşütmesi" ya da "bağırsak iltihabı" da denir. Asıl önemli olan nokta şudur: İshal ve kusma vücuttan su ve tuz kaybına yol açar. Bu kaybı yerine koymak, çoğu zaman tedavinin en önemli parçasıdır.

Evet, çok yaygındır. Herkes yılda birkaç kez ishal veya kusma yaşayabilir. Özellikle kreş, okul, yurt ve kalabalık aile ortamlarında salgınlar sık görülür.

Her yaştan insanı etkileyebilir. En çok küçük çocuklar etkilenir çünkü vücut ağırlıklarına göre sıvı kayıpları daha hızlı olur. Yaşlılar, hamileler, bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler ve kronik hastalığı olanlar da daha dikkatli olmalıdır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sulu, sık ve bazen ani gelen dışkı
• Bulantı ve kusma
• Karın ağrısı veya kramp şeklinde karın sancıları
• Karında guruldama, gaz ve şişkinlik
• İştahsızlık
• Halsizlik ve yorgunluk
• Hafif ateş
• Baş ağrısı ve kas ağrıları
• Ağız kuruluğu ve susama hissi (sıvı kaybının ilk işaretleri)

Çocuklarda belirtiler

• Bezinde normalden fazla ıslaklık veya bezin sık sık kirlenmesi
• Ağlarken gözyaşı gelmemesi
• Ağzın ve dilin kuru görünmesi
• Bebeğin bıngıldağının (başın tepesindeki yumuşak nokta) çukurlaşması
• Normalden az idrar yapması veya bezinin uzun süre kuru kalması
• Sürekli uyku hali, durgunluk, eskisi gibi oynamaması
• Emmeyi veya yemeyi reddetmesi
• Karın ağrısı nedeniyle bacaklarını karnına doğru çekmesi

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ani halsizlik, güçsüzlük ve ayakta durmakta zorlanma
• Baş dönmesi veya düşme
• Kafa karışıklığı, dalgınlık (susuzluğun ilk belirtisi olabilir)
• İdrar miktarında belirgin azalma
• Kan basıncının düşmesi ve nabzın hızlanması
• Ağız kuruluğu ve koyu renkli idrar

Nedenler

Ana nedenler

• Virüsler: Özellikle norovirüs ve rotavirüs, ishal ve kusmanın en sık nedenidir.
• Bakteriler: Az pişmiş et, yumurta, süt ürünleri veya kirli sudan geçebilen bazı bakteriler.
• Parazitler: Özellikle hijyen koşullarının iyi olmadığı yerlerde ve seyahat sonrası görülebilir.
• Gıda zehirlenmesi: Bozulmuş veya uygun saklanmamış yiyecekler.
• Bazı ilaçların yan etkisi (özellikle antibiyotikler bağırsak dengesini değiştirebilir).
• Gıda alerjisi veya intoleransı (örneğin süt şekeri laktoza karşı hassasiyet).
• Bağırsak hastalıkları (hassas bağırsak sendromu gibi) veya bağırsak iltihabı hastalıkları.
• Apandisit gibi cerrahi gerektiren durumlar (bu durumda karın ağrısı ön plandadır).
• Hamilelik, aşırı alkol tüketimi ve bazı hormon durumları.
• Stres ve kaygı, bazı kişilerde bağırsak hareketlerini artırabilir.

Risk faktörleri

• Kreş, okul, yurt, kışla gibi kalabalık, ortak yaşam alanlarında bulunmak
• El yıkamayı ihmal etmek
• Güvenilir olmayan su kaynaklarından su içmek
• Çiğ veya az pişmiş et, yumurta, deniz ürünleri tüketmek
• Sıcak havada dışarıda bekletilmiş yiyecekler yemek
• Yurt dışı seyahati
• Bağışıklık sisteminin zayıf olması
• Bebeklik ve ileri yaş
• Hamilelik
• Mide asidini azaltan ilaçları uzun süre kullanmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Dışkıda kan veya siyah renk
• Çok şiddetli karın ağrısı
• Yüksek ateş
• 24 saatten uzun süren kusma
• 2 günden uzun süren ishal
• Su kaybı belirtileri (ağız kuruluğu, az idrar, baş dönmesi)
• Bebek, küçük çocuk, yaşlı veya hamile bir kişide ishal ve kusma
• Antibiyotik kullandıktan veya hastanede yattıktan sonra başlayan ishal
• Uzun süreli hastalığı olan (böbrek, kalp, şeker hastalığı gibi) bir kişide ishal ve kusma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İshal birkaç gün içinde azalsa da tam olarak geçmiyorsa
• Tekrarlayan ishal atakları yaşıyorsanız
• İshalle birlikte kilo kaybı varsa
• Bazı yiyecekleri yedikten sonra hep aynı belirtiler oluyorsa
• Belirtiler günlük yaşamınızı, işinizi veya okulunuzu aksatıyorsa

Tanı

Çoğu ishal ve kusma vakasında tanı, doktorun sizi dinlemesi ve karın muayenesi yapmasıyla konur. Doktor belirtilerin ne zaman başladığını, ne sıklıkta olduğunu, ne yiyip içtiğinizi, seyahat edip etmediğinizi ve kullandığınız ilaçları sorar. Ayrıca su kaybı olup olmadığını anlamak için nabzınıza, tansiyonunuza, ağzınızın nemine ve cildinize bakar.

Yapılabilecek testler

• Dışkı tahlili (mikrop, parazit veya kan aranması)
• Kan tahlili (su-tuz dengesi ve böbrek işlevlerinin değerlendirilmesi)
• İdrar tahlili
• Kadınlarda gebelik testi (gerektiğinde)
• Karın ultrasonu veya benzeri görüntüleme (nadiren, şiddetli karın ağrısında)
• Bazı özel durumlarda dışkıda mikrop DNA'sının aranması (PCR testi)

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle kısa ve ağrısızdır. Doktor karnınıza hafifçe bastırarak hassasiyet olup olmadığına bakar. Test sonuçları çoğu zaman birkaç saat ile birkaç gün içinde çıkar. Çoğu vakada hiç test gerekmez; testler daha çok uzun süren, kanlı veya ağır seyreden durumlarda istenir.

Tedavi

Tedavinin merkezinde kaybedilen su ve tuzun yerine konması vardır. Çoğu kişi evde, sık sık ve azar azar sıvı alarak iyileşir. İlaçlar her zaman gerekmez; hatta bazı durumlarda ishal kesici ilaçlar hastalığın seyrini kötüleştirebilir. Bu yüzden ilaç kullanmadan önce mutlaka bir doktora veya eczacıya danışın.

Evde kişisel bakım

• Sık sık, küçük yudumlarla sıvı alın; bir anda büyük miktarda içmek kusmayı tetikleyebilir.
• Eczanelerde satılan ağızdan sıvı-tuz karışımlarını (oral rehidrasyon ürünleri) eczacınıza sorarak temin edin; bu ürünler su ve tuz kaybını yerine koymak için özel olarak hazırlanmıştır.
• Su, ayran, açık çay, yağsız çorba gibi sıvılar iyi seçeneklerdir.
• Kafeinli içecekler, gazlı içecekler ve alkolden kaçının; bunlar sıvı kaybını artırabilir.
• Kusma geçtikten sonra muz, haşlanmış patates, pirinç lapası, tost gibi hafif ve yağsız yiyeceklerle yavaşça başlayın.
• Yağlı, baharatlı, çok şekerli yiyeceklerden ve süt ürünlerinden bir süre uzak durun.
• Dinlenin; ateş varsa evde kalıp dinlenmek iyileşmeyi hızlandırır.
• Bebeğinizi emziriyorsanız emzirmeye devam edin; anne sütü hem sıvı hem koruma sağlar.
• Tuvaletten sonra ve yemek hazırlamadan önce elleri sabunla en az 20 saniye yıkayın.
• İshal kesici veya mide bulantısı giderici ilaçları kendi başınıza kullanmayın; özellikle ateş veya kanlı ishal varsa mutlaka önce doktora sorun.

Tıbbi tedaviler

Doktor önce su ve tuz kaybını değerlendirir. Hafif vakalarda ağızdan sıvı alımı yeterlidir; ağızdan sıvı alamayan, çok halsiz olan veya belirgin su kaybı olan kişilerde sıvı damar yoluyla verilebilir. Altta yatan neden bir mikropsa, doktor gerekli gördüğünde reçeteli tedavi düzenleyebilir; ancak çoğu viral enfeksiyonda antibiyotik işe yaramaz ve gereksiz kullanım zararlı olabilir. Ateş ve ağrı için hangi ilacın uygun olduğuna doktor veya eczacı karar vermelidir. Bu içerikte hiçbir ilaç adı veya dozu yer almaz; tedavi kişiye göre düzenlenir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

İshal ve kusmanın kendisi için ameliyat gerekmez. Ancak nadiren apandisit, bağırsak tıkanıklığı veya bağırsak delinmesi gibi durumlar bu belirtilere yol açabilir; bu durumlarda cerrahi tedavi gerekebilir ve karar hastanede verilir.

Bu durumla yaşamak

İshal ve kusma döneminde günlük planınızı biraz yavaşlatmak iyi gelir. Yanınızda her zaman bir su şişesi taşıyın ve küçük yudumlarla sık sık için. Evdeyseniz tuvalete yakın olmayı kolaylaştıracak şekilde düzen yapın, bu tamamen normaldir. Belirtiler geçene kadar ağır işlerden, uzun yolculuklardan ve yorucu aktivitelerden kaçının.

Yaşam tarzı ipuçları

• El yıkamayı alışkanlık haline getirin; sabun ve su en etkili korumadır.
• Mutfakta çiğ et, tavuk ve yumurtayı diğer yiyeceklerden ayrı tutun; kullandığınız kesme tahtasını iyice yıkayın.
• Yiyecekleri buzdolabında uygun sıcaklıkta saklayın, dışarıda bekletmeyin.
• Suyunuzun güvenilir olduğundan emin değilseniz kaynatılmış veya şişelenmiş su tercih edin.
• Hasta olduğunuz dönemde havlu ve bardağınızı başkalarıyla paylaşmayın.
• Seyahate çıkarken yanınıza ağızdan sıvı-tuz karışımı almak iyi bir hazırlıktır.

Diyet ve egzersiz

Belirtiler sürerken ağır egzersiz önerilmez; vücut dinlenmeye ve sıvıya ihtiyaç duyar. İyileştikten sonra kısa yürüyüşlerle yavaşça başlayabilirsiniz. Beslenmede kural basittir: yağsız, baharatsız ve hafif yiyeceklerle başlayın; iyi tolere ettikçe yavaş yavaş normal beslenmeye dönün. Bol sıvı almayı birkaç gün daha sürdürün.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İshal ve kusma kısa süreli olsa da kişiyi yorgun ve huzursuz hissettirebilir; dışarı çıkma, işe veya okula gitme kaygısı oluşabilir. Bu duygular çoğu zaman iyileşmeyle birlikte geçer. Belirtiler uzayıp günlük hayatınızı ciddi şekilde etkiliyorsa ya da bu konuda kaygı ve utanç duyuyorsanız, bir sağlık profesyoneliyle konuşmanız iyi gelir. Ruh sağlığınızla ilgili zorlanma yaşarsanız destek istemekten çekinmeyin; yalnız baş etmek zorunda değilsiniz.

Önleme

Büyük ölçüde evet. En önemli adım el hijyenidir: tuvaletten sonra, bez değiştirdikten sonra ve yemek hazırlamadan önce elleri sabunla yıkamak bulaşmayı belirgin şekilde azaltır. Bunun yanında güvenilir su kullanmak, yiyecekleri doğru saklamak ve iyi pişirmek de koruma sağlar. Sağlık Bakanlığı'nın hijyen ve gıda güvenliği konusundaki önerilerini takip edebilirsiniz.

Aşılar

Bazı mikroplara karşı koruyucu aşılar vardır. Örneğin rotavirüs, bebeklerde ishalin önemli bir nedenidir ve bu virüse karşı bir aşı bulunur. Ülkemizdeki uygulama biçimi, zamanlaması ve çocuğunuz için uygun olup olmadığı konusunda çocuk doktorunuza veya aile hekiminize danışın.

Tarama programları

İshal ve kusma için rutin bir tarama testi yoktur. Ancak uzun süreli, tekrarlayan veya kanlı ishal durumlarında altta yatan nedenin araştırılması için tetkikler istenebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Su ve tuz kaybı (dehidratasyon): En sık ve en önemli sorundur; halsizlik, baş dönmesi ve az idrarla kendini gösterir.
• Böbrek işlevlerinin geçici olarak bozulması (ağır sıvı kaybında)
• Kan şekerinin düşmesi veya tuz dengesinin bozulması
• Bebeklerde ve yaşlılarda ağır seyir ve hastaneye yatış ihtiyacı
• Nadiren bağırsakta mikrobun yayılmasına bağlı daha ciddi tablolar

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: İshal ve kusma vakalarının büyük çoğunluğu birkaç gün içinde, uygun sıvı alımıyla tamamen düzelir ve kalıcı bir sorun bırakmaz. Önemli olan su kaybını önlemek ve uyarı işaretlerini bilmektir. Belirtiler uzar veya ağırlaşırsa zamanında bir sağlık kuruluşuna başvurmak, iyileşme şansını çok yüksek tutar.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.