Yutma Güçlüğü (Disfaji)

Genel Bakış

Yutma güçlüğü, tıp dilinde 'disfaji' olarak adlandırılır ve yiyeceklerin ya da içeceklerin ağızdan mideye giderken takılması, zorlanması veya geç gitmesi anlamına gelir. Bazı kişiler yemek yerken boğazında bir şey kaldığını hisseder, bazıları ise yutkunurken ağrı ya da tıkanma yaşar. Bu bir hastalık değil, çoğu zaman başka bir sorunun belirtisidir; yani arkasında yatan nedeni bulmak önemlidir.

Yutma güçlüğü sanıldığı kadar nadir değildir. Özellikle 65 yaş üstü kişilerde, felç (inme) geçirenlerde ve bazı sinir ya da kas hastalığı olanlarda oldukça sık görülür. Hastaneye yatan yaşlı hastaların önemli bir bölümünde yutma sorunu yaşanır.

En sık ileri yaştaki kişileri, felç geçirenleri, Parkinson hastalığı gibi sinir sistemi hastalıkları olanları, baş-boyun bölgesinden kanser tedavisi görmüş kişileri ve reflü şikayeti olanları etkiler. Çocuklarda ise gelişimsel gecikmeler, doğuştan gelen yapısal sorunlar ya da nörolojik durumlarla birlikte görülebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yutkunurken yiyecek veya içeceğin boğazda takıldığını hissetmek
• Yemek yerken ya da su içerken öksürmek, boğulur gibi olmak
• Yemekten sonra boğazda ya da göğüste bir şey kalmış hissi
• Yemek yerken uzun süre zaman harcamak, yorulmak
• Yemekten sonra yiyeceklerin ağza geri gelmesi
• Sık sık boğaz temizleme, sesin boğuklaşması veya ses kısıklığı
• Ağızdan salya akması ya da tükürüğü yutmakta zorlanmak
• Yemek yerken ya da yemekten sonra göğüste ağrı veya yanma
• İştahın azalması, yemekten kaçınma ve kilo kaybı

Çocuklarda belirtiler

• Beslenme sırasında öksürme, tıkanma veya morarma
• Emme sırasında zorlanma, çabuk yorulma
• Yemek yerken sık sık ağlama, huzursuzluk ya da yemekten kaçınma
• Yeterince kilo alamama veya kilo kaybı
• Yemek sonrası sık sık kusma ya da fışkırarak kusma
• Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları, hırıltılı solunum
• Ağızdan yiyecek veya tükürük kaçırma, yemek yemeyi reddetme

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yemek yerken çabuk yorulma ve yemeği bırakma
• Fark edilmeden kilo kaybı, kıyafetlerin bol gelmesi
• Tekrarlayan zatürre (akciğer enfeksiyonu) atakları
• Tablet ve kapsülleri yutmakta zorlanma
• Yemek yerken öksürme, yemek sonrası ses değişikliği
• Yemekten kaçınma, yalnız yemek yemek istememe, sosyal ortamlardan uzaklaşma
• Sık sık su içmeyi unutma ve buna bağlı halsizlik, baş dönmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Felç (inme), Parkinson hastalığı, multipl skleroz ve benzeri sinir sistemi hastalıkları
• Kas hastalıkları ve yaşla birlikte yutma kaslarının zayıflaması
• Baş ve boyun bölgesine uygulanan kanser tedavileri (ameliyat, ışın tedavisi)
• Mide asidinin yemek borusuna kaçması (reflü) ve buna bağlı tahriş
• Yemek borusunda daralma, spazm veya halka şeklinde yapısal sorunlar
• Yemek borusu, boğaz veya tiroid bölgesindeki kitleler
• Ağız kuruluğu, diş ve diş eti sorunları, takma dişlerin iyi oturmaması
• Bazı ilaçların yan etkileri (özellikle uyku veren, sakinleştiren ilaçlar)
• Boyun omurgasındaki yapısal değişiklikler ve bademcik/boğaz iltihapları
• Demans gibi bilişsel sorunlar nedeniyle yemeyi unutma veya yutma refleksinin gecikmesi

Risk faktörleri

• 65 yaş üstünde olmak
• Daha önce felç veya nörolojik hastalık geçirmiş olmak
• Baş-boyun kanseri nedeniyle tedavi görmüş olmak
• Uzun süre yatağa bağımlı kalmak
• Sakinleştirici, uyku verici veya çok sayıda ilaç kullanmak
• Sigara ve aşırı alkol kullanımı
• Uzun süreli reflü şikayeti
• Kötü ağız ve diş sağlığı
• Demans ve benzeri bilişsel sorunlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Hiç yemek yiyemiyor veya sıvı alamıyorsanız
• Tükürüğünüzü bile yutamıyor, sürekli salya akıtıyorsanız
• Yutma güçlüğüne ateş, nefes darlığı veya göğüs ağrısı eşlik ediyorsa
• Kısa sürede belirgin kilo kaybı olduysa
• Yemek yerken tam tıkanma hissi yaşıyor ve yemekten korkuyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Birkaç haftadır yutkunurken zorlanıyorsanız
• Yemekler boğazınıza takılıyor veya geri geliyorsa
• Yemek yerken sık sık öksürüyorsanız
• Sesinizde kalıcı bir boğuklaşma varsa
• İştahınız azaldıysa ve kilonuz düşüyorsa
• Çocuğunuz beslenirken öksürüyor, morarıyor veya kilo alamıyorsa

Tanı

Hekiminiz önce şikayetlerinizi ayrıntılı olarak dinler: ne zamandır olduğunu, katı yiyeceklerde mi sıvılarda mı zorlandığınızı, öksürük veya kilo kaybı olup olmadığını sorar. Ardından ağız, boğaz ve boyun muayenesi yapılır. Gerekirse sizi kulak-burun-boğaz, gastroenteroloji (sindirim sistemi) veya nöroloji uzmanına yönlendirebilir. Tanı çoğu zaman birkaç basit testle netleşir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene ve ayrıntılı öykü alma
• Yutma testi: farklı kıvamlarda yiyecek ve sıvı verilerek yutmanın gözlenmesi
• Videofloroskopik yutma çalışması: yutma sırasında görüntüleme ile yiyeceğin izlediği yolun görülmesi
• Endoskopi (gastroskopi): yemek borusunun içinin ince bir kamera ile görüntülenmesi
• Baryumlu grafi: yemek borusunun film ile görüntülenmesi
• Yemek borusu basınç ölçümü (manometri): kasların çalışmasının değerlendirilmesi
• Reflü şüphesinde 24 saatlik asit ölçümü
• Kan tahlilleri (beslenme durumu ve altta yatan nedenler için)
• Gerekirse bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans görüntüleme

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç randevuda tamamlanır ve ağrılı değildir. Endoskopi gibi işlemler kısa sürer, çoğu zaman hafif bir uyku hali verilerek yapılır. Testlerin amacı size 'ne olduğunu' söylemek değil, yutma sorununun hangi aşamada ve neden kaynaklandığını anlamaktır. Sonuçlar çıktığında hekiminiz size seçenekleri sade bir dille anlatacaktır.

Tedavi

Tedavi, yutma güçlüğünün nedenine göre planlanır. Amaç iki yönlüdür: güvenli ve yeterli beslenmeyi sağlamak, bir yandan da altta yatan sorunu tedavi etmek. Birçok kişide yutma terapisi, beslenme düzenlemeleri ve nedene yönelik tedavi birlikte kullanılır.

Evde kişisel bakım

• Küçük lokmalar alın ve iyice çiğneyin; ağzınızı tamamen boşaltmadan yeni lokma almayın
• Yemek yerken acele etmeyin, telaşsız ve sessiz bir ortam seçin
• Yemek sırasında dik oturun, başınızı hafif öne eğin
• Yemekten sonra en az 30 dakika dik pozisyonda kalın
• Yemek yerken konuşmayın, televizyon ve telefon gibi dikkat dağıtıcılardan uzak durun
• Sıvıları çok hızlı içmeyin; gerekirse pipet yerine kaşık veya bardak kullanın
• Ağız bakımınızı düzenli yapın; yemekten sonra dişlerinizi fırçalayın
• Yeterli su içtiğinizden emin olun, susamayı beklemeden su için
• Gün içinde öğünlerinizi küçük porsiyonlara bölün

Tıbbi tedaviler

Yaklaşım nedene göre değişir. Konuşma ve yutma terapistleri, yutma kaslarını güçlendiren egzersizler ve güvenli yutma teknikleri öğretir. Diyetisyen, yiyeceklerin kıvamını ve besin değerini düzenlemenize yardımcı olur. Reflü kaynaklı sorunlarda mide asidini azaltmaya yönelik tedaviler, daralmalarda yemek borusunu genişletmeye yönelik işlemler, kas spazmlarında kasları gevşetmeye yönelik uygulamalar kullanılabilir. Nörolojik hastalıklarda altta yatan durumun yönetimi önemlidir. İlaç ve uygulama seçimleri mutlaka hekiminiz tarafından, sizin durumunuza göre belirlenmelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat herkeste gerekmez. Yemek borusundaki daralma, halka veya fıtık gibi yapısal sorunlarda, bölgedeki kitlelerin çıkarılmasında ya da yabancı cismin alınmasında cerrahi veya endoskopik girişim düşünülebilir. Yutma güvenli hale getirilemiyorsa ve beslenme yeterli olmuyorsa, doktorunuz geçici ya da kalıcı bir beslenme tüpü seçeneğinden söz edebilir. Bu kararlar her zaman kişiye özel değerlendirilir.

Bu durumla yaşamak

Yutma güçlüğüyle yaşamak, günlük alışkanlıklarda küçük ama etkili değişiklikler yapmayı gerektirir. Yemek saatlerini sakin bir zamana planlamak, küçük porsiyonlarla sık sık yemek ve yemekten sonra dik kalmak çoğu kişiye iyi gelir. Yutma terapistinizin önerdiği egzersizleri düzenli yapmak zamanla fark yaratır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Öğünlerinizi acele etmeden, oturarak ve sakin bir ortamda yiyin
• Alkol ve tütünden uzak durun; ikisi de yutma ve akciğer sağlığını olumsuz etkiler
• Yatmadan 2-3 saat önce yemek yemeyi bırakın
• Yatağınızın baş kısmını hafif yükseltmek gece kaçaklarını azaltabilir
• Kullandığınız ilaçları ve takviyeleri hekiminizle gözden geçirin
• Düzenli kontrol randevularınızı aksatmayın

Diyet ve egzersiz

Yiyeceklerin kıvamını ihtiyacınıza göre ayarlamak (püre, yumuşak veya normal) yutmayı kolaylaştırabilir. Yeterli protein ve sıvı almak kas gücünü ve genel sağlığı korur. Yutma terapistinizin önerdiği ağız ve dil egzersizlerini her gün düzenli yapın. Genel hareketlilik de önemlidir: doktorunuzun uygun gördüğü ölçüde hafif yürüyüşler hem kasları hem de morali destekler.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Yemek yemek sosyal bir eylemdir; yutma güçlüğü kişiyi aile sofralarından ve davetlerden uzaklaştırabilir, utanç, kaygı ve üzüntü yaratabilir. Bu duygular çok yaygındır ve konuşulmayı hak eder. Kendinizi sürekli üzgün, umutsuz ya da yalnız hissediyorsanız bir sağlık profesyonelinden destek isteyin. Kendinize zarar verme düşünceleri varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Yutma güçlüğünün her türü önlenemez, çünkü bazı nedenler yaşlanma veya nörolojik hastalıklar gibi kontrolümüz dışındadır. Yine de bazı riskleri azaltmak mümkündür: felç risk faktörlerini (tansiyon, şeker hastalığı, sigara) yönetmek, reflüyü tedavi ettirmek, ağız ve diş sağlığına özen göstermek, takma dişlerin uyumunu kontrol ettirmek ve ilaçları hekim önerisiyle kullanmak bunların başında gelir.

Aşılar

Yutma güçlüğünü doğrudan önleyen bir aşı yoktur. Ancak yutma sorunu olan kişilerde yiyeceklerin solunum yoluna kaçması zatürreye yol açabildiği için, hekiminiz size grip ve zatürre aşılarını önerebilir. Aşı kararınızı hekiminizle birlikte verin.

Tarama programları

Yutma güçlüğü için herkese uygulanan rutin bir tarama testi yoktur. Felç geçirmiş, Parkinson gibi nörolojik hastalığı olan veya baş-boyun bölgesinden tedavi görmüş kişilerde ise hekiminiz, şikayet olmasa bile yutma değerlendirmesi isteyebilir. Sağlık Bakanlığı'nın aile hekimliği hizmetleri ve düzenli kontroller bu tür risklerin erken fark edilmesine yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Yetersiz beslenme ve kilo kaybı
• Sıvı kaybı (dehidratasyon) ve buna bağlı halsizlik, baş dönmesi
• Yiyeceklerin solunum yoluna kaçması ve zatürre gelişmesi
• Ciddi durumlarda boğulma riski
• Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları nedeniyle hastanede yatış
• Yemekten korkma, sosyal ortamlardan uzaklaşma ve depresyon
• Kas gücünün azalması ve günlük hareketlerde zorlanma

Uzun vadeli görünüm

Yutma güçlüğü çoğu kişide yönetilebilir bir durumdur. Doğru değerlendirme ve kişiye uygun yaklaşımla birçok kişi güvenle yemek yemeye devam eder. Bazı durumlarda iyileşme zaman alır ve düzenli takip gerekir; ama erken başvurmak ve önerilere uymak sonucu belirgin şekilde iyileştirir. Yaşadığınız zorlukları hekiminizle paylaşmanız, size en uygun yolu birlikte bulmanın ilk adımıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.