Gizli Dışa Şaşılık (Ekzoforya) Nedir?

Genel Bakış

Ekzoforya, gözlerden birinin ya da her ikisinin, normalde fark edilmeyen bir şekilde dışa doğru kayma eğilimi göstermesidir. 'Gizli' denmesinin nedeni şudur: Beyin, iki gözden gelen görüntüyü birleştirerek (buna füzyon denir) kaymayı sürekli olarak bastırır. Yani gözler açıkken ve kişi uyanıkken kayma görünmez; ancak gözlerden biri kapatıldığında ya da kişi çok yorgunken, dalgınken veya uzun süre yakına baktığında ortaya çıkabilir. Bu durum bir hastalık değil, göz kasları ve görme sistemi arasındaki dengeyle ilgili bir duruştur. Çoğu kişide hiçbir şikâyete yol açmaz, bazı kişilerde ise göz yorgunluğu ve baş ağrısı gibi belirtilerle kendini gösterir.

Evet, oldukça yaygındır. Sağlıklı insanların büyük çoğunluğunda küçük miktarda gizli dışa kayma bulunur ve bu genellikle hiçbir sorun yaratmaz. Göz polikliniklerine göz yorgunluğu ve baş ağrısı şikâyetiyle başvuran kişilerde sık rastlanan bir bulgudur.

Her yaştan kişide görülebilir. Özellikle uzun süre yakına bakarak çalışan kişilerde (bilgisayar başında çalışanlar, öğrenciler, okuyanlar, dikiş veya el işi yapanlar) daha sık şikâyete yol açar. Çocuklarda ve gençlerde de görülebilir. Yaş ilerledikçe, gözün yakına odaklanma gücü azaldığı ve göz kasları yorulduğu için kayma eğilimi belirginleşebilir. Gözlerinde numara (miyop, hipermetrop, astigmat) olup gözlük kullanmayan kişilerde daha fazla öne çıkar.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Gözlerde yorgunluk, ağırlık veya batma hissi, özellikle gün sonunda artar
• Okurken veya ekrana bakarken gözlerin çabuk yorulması
• Baş ağrısı, çoğunlukla alın veya göz çevresinde
• Yakına bakarken ara sıra görüntünün bulanıklaşması veya hafifçe kayması
• Yazıları okurken satır atlama, odaklanmayı yeniden toplama ihtiyacı
• Uzun süre yakına baktıktan sonra uzağa bakıldığında birkaç saniye bulanıklık
• Gözleri kısarak veya ovuşturarak rahatlama isteği
• Yorgunluk, uykusuzluk veya stresli dönemlerde şikâyetlerin belirgin artması
• Nadiren, özellikle çok yorgunken kısa süreli çift görme

Çocuklarda belirtiler

• Okumaktan veya yakın çalışmadan kaçınma, ders çalışmaya isteksizlik
• Okurken parmakla takip etme, yerini kaybetme, satır atlama
• Gözleri ovuşturma, sık sık göz kırpma veya gözleri kısma
• Baş ağrısı nedeniyle okul sonunda yorgunluk ve huzursuzluk
• Tahtayı görmede zorluk çekme veya öğretmenin yazdıklarını yetiştirememe
• Bazen hafif baş eğikliği veya bir gözü kapatma alışkanlığı
• Dikkat süresinin kısalması, ‘gözlerim yoruldu’ şeklinde yakınma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yakına odaklanma gücünün yaşla azalması nedeniyle şikâyetlerin belirginleşmesi
• Gözlük numarası değiştiğinde veya gözlük kullanılmadığında yorgunluğun artması
• Akşam saatlerinde okuma ve televizyon izlemede zorlanma
• Göz kuruluğu ile birlikte batma ve yanma hissi
• Daha önce hiç yaşanmayan çift görme veya bulanık görmede artış varsa dikkatli olunması gerekir

Nedenler

Ana nedenler

• Göz kasları ile beynin görüntü birleştirme (füzyon) sistemi arasındaki doğal denge farkı; çoğu kişide yapısal ve normal kabul edilir
• Yakına odaklanmayı sağlayan sistemin (akomodasyon-konverjans dengesi) yeterince güçlü çalışmaması; özellikle yakın çalışmada zorlanma
• Düzeltilmemiş kırma kusurları: hipermetrop (uzağı da yakını da bulanık görme), miyop, astigmat veya uygun olmayan gözlük numarası
• Göz yorgunluğu, uykusuzluk, stres ve uzun süreli yakın çalışma
• Yaşla birlikte yakına odaklanma gücünün azalması
• Göz kaslarını etkileyen bazı nörolojik veya tiroid kaynaklı durumlar (daha nadir; ani başlayan kaymalarda araştırılır)
• Göz travması veya geçirilmiş göz ameliyatları

Risk faktörleri

• Gözlük ihtiyacı olup gözlük kullanmamak veya numarası eski olmak
• Günün büyük bölümünü bilgisayar, telefon veya tablet ekranında geçirmek
• Uzun süre kesintisiz yakın çalışma (okuma, ders çalışma, el işi)
• Yetersiz uyku, yorgunluk ve yoğun stres
• İleri yaş
• Göz kuruluğu
• Ailede şaşılık veya göz tembelliği öyküsü
• Tiroid ile ilgili hastalıklar veya bazı nörolojik durumlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ani başlayan çift görme
• Görme kaybı veya görmede ani belirgin azalma
• Şiddetli göz ağrısı, kızarıklık ve bulantı birlikteliği
• Göz kapağı düşmesi veya gözbebeği büyüklüğünde değişiklik
• Göz yaralanması sonrası gelişen şikâyetler
• Çift görme ile birlikte baş dönmesi, konuşma veya yürüme güçlüğü (acil servise başvurun)

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Gözlüğünüz uygun olmasına rağmen okurken veya ekran başında sürekli göz yorgunluğu ve baş ağrısı yaşıyorsanız
• Satır atlama, odaklanmayı yeniden toplama veya kısa süreli bulanıklık fark ediyorsanız
• Çocuğunuz okumaktan kaçınıyor, gözlerini ovuşturuyor veya bir gözünü kapatıyorsa
• Şikâyetler zamanla sıklaşıyor veya günlük işlerinizi etkiliyorsa
• Uzun süredir göz muayenesi olmadıysanız

Tanı

Tanı, bir göz hekimi (oftalmolog) veya optometristin yaptığı ağrısız bir göz muayenesiyle konur. Hekim önce görme keskinliğinizi ve gözlük ihtiyacınızı ölçer, ardından gözlerin birlikte nasıl çalıştığını değerlendirir. Gözlerden biri kısa süre kapatılıp açıldığında gizli kaymanın ortaya çıkması bu muayenenin temel adımıdır. Kaymanın miktarı, yakın ve uzak mesafede ayrı ayrı ölçülür.

Yapılabilecek testler

• Görme keskinliği testi (harf veya sembol okuma)
• Refraksiyon muayenesi: gözlük numarasının ölçülmesi, gerekirse göz damlası ile gözbebeğinin genişletilmesi
• Örtme testi (cover test): bir göz kapatılarak kaymanın olup olmadığının ve miktarının belirlenmesi
• Prizma ile kayma miktarının ölçülmesi
• Yakın nokta konverjansı: burnunuzun ucundaki bir cisme bakarken gözlerin içe dönme yeteneğinin ölçülmesi
• Akomodasyon (yakına odaklanma) kapasitesinin değerlendirilmesi
• Stereo (derinlik) görme testi
• Göz hareketlerinin ve göz kaslarının değerlendirilmesi
• Gerekli görülürse göz dibi muayenesi ve ek nörolojik değerlendirme

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle 20-40 dakika sürer ve ağrısızdr. Bazı testlerde bir cihaza bakmanız, harf okumanız veya gözünüzün önünde hareket ettirilen bir kalemi takip etmeniz istenir. Göz damlası kullanılırsa birkaç saat bulanık görme ve ışık hassasiyeti olabilir; bu nedenle muayeneden sonra araç kullanmamanız önerilir. Sonuçlar genellikle aynı gün değerlendirilir ve size sade bir dille anlatılır.

Tedavi

Ekzoforyada tedavi, şikâyetlerin şiddetine ve kişinin günlük yaşamını ne kadar etkilediğine göre planlanır. Hiç şikâyeti olmayan kişilerde genellikle tedavi gerekmez; düzenli göz kontrolü yeterlidir. Şikâyet varsa ilk adım, varsa gözlük ihtiyacının doğru şekilde karşılanması ve yakın çalışma alışkanlıklarının düzenlenmesidir. Çoğu kişi bu basit önlemlerle belirgin rahatlama yaşar.

Evde kişisel bakım

• 20-20-20 kuralını uygulayın: her 20 dakikada bir, 20 saniye boyunca yaklaşık 6 metre (20 fit) uzağa bakın
• Ekranı göz hizasının hafif altına, yaklaşık bir kol boyu uzaklığa yerleştirin
• Çalışma ortamınızı iyi aydınlatın; ekranda yansıma olmasın
• Gün içinde gözlerinizi sık sık kırpın; kuruluk varsa ortamı nemlendirin
• Yeterince uyuyun; yorgunluk şikâyetleri belirgin şekilde artırır
• Uzun okuma veya ekran seanslarını kısa aralarla bölün
• Gözlüğünüz varsa düzenli kullanın ve numarasının güncel olduğundan emin olun
• Şikâyetlerinizi ve hangi durumlarda arttığını not edin; hekiminizle paylaşmak işinizi kolaylaştırır

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımları birkaç başlıkta toplanır. Birincisi, varsa kırma kusurunun (miyop, hipermetrop, astigmat) uygun gözlüklerle düzeltilmesidir; bu tek başına çoğu kişide yorgunluğu azaltır. İkincisi, göz egzersizleri ve görme terapisi (ortoptik egzersizler): gözlerin içe dönme ve birlikte odaklanma becerisini güçlendirmeye yönelik, genellikle bir göz hekimi veya ortoptist gözetiminde yapılan, düzenli tekrar gerektiren çalışmalardır. Üçüncüsü, bazı hastalarda prizma içeren gözlükler kullanılabilir; prizmalar görüntüyü kaydırarak beynin dengeleme yükünü azaltır. Dördüncü olarak, altta yatan başka bir durum (tiroid hastalığı, nörolojik sorun, göz kuruluğu gibi) varsa onun tedavisi planlanır. Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna, muayene sonrası hekiminizle birlikte karar verilir; ilaç veya doz önerisi bu içeriğin kapsamı dışındadır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat, ekzoforyada nadiren gerekir. Genellikle kaymanın çok belirgin olduğu, gözlük ve egzersiz gibi yöntemlerle şikâyetlerin kontrol altına alınamadığı ve günlük yaşamın belirgin şekilde etkilendiği durumlarda göz kaslarına yönelik bir işlem düşünülebilir. Karar, ayrıntılı göz muayenesi ve hekiminizin değerlendirmesiyle verilir.

Bu durumla yaşamak

Ekzoforya ile yaşamak çoğu kişi için günlük hayatı kısıtlamaz. Anahtar nokta, gözlerinizi yormadan çalışmayı öğrenmek ve şikâyetleri erken fark edip mola vermektir. Şikâyetleriniz genellikle yorgunluk, uykusuzluk ve uzun ekran/okuma süreleriyle arttığı için bu etkenleri düzenlemek büyük fark yaratır. Düzenli göz kontrolü, numara değişikliklerinin zamanında fark edilmesini sağlar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Çalışma masanızı ve ekranınızı ergonomik şekilde düzenleyin, düzenli aralar verin
• Gün içinde kısa yürüyüşler ve gözleri dinlendirme molaları planlayın
• Uyku düzeninizi koruyun; yetersiz uyku şikâyetleri artırır
• Sigara kullanıyorsanız bırakmanız genel göz sağlığı için de yararlıdır
• Kontakt lens kullanıyorsanız kullanım süresine ve temizliğine dikkat edin; kuruluk şikâyetleri artırabilir
• Araç kullanırken veya dikkat gerektiren işlerde gözleriniz yorgunsa ara verin

Diyet ve egzersiz

Göz sağlığı için özel bir diyet gerekmez; dengeli beslenme genel sağlığınızı ve gözlerinizi destekler. Sebze ve meyve ağırlıklı, yeterli sıvı alımı olan bir beslenme düzeni iyi bir temeldir. Düzenli fiziksel aktivite yorgunluğu azaltır, uyku kalitesini artırır ve stresle baş etmeyi kolaylaştırır. Göz egzersizleri ise genel sporun yerini tutmaz; onlar hekiminizin önerdiği şekilde ve düzenli olarak yapılmalıdır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sürekli göz yorgunluğu, baş ağrısı ve odaklanma güçlüğü kişiyi yorabilir; ders veya iş verimini düşürerek stres ve kaygıya yol açabilir. Bu tür şikâyetlerin görünmez olması, çevrenizin durumu anlamamasına ve kendinizi yalnız hissetmenize neden olabilir. Şikâyetlerinizin gerçek olduğunu ve yönetilebilir olduğunu bilmek rahatlatıcıdır. Kendinizi sürekli gergin, umutsuz veya günlük işleri yapamaz halde hissediyorsanız bir sağlık profesyonelinden destek isteyin. Ruhsal zorlanma yaşadığınızda konuşabileceğiniz bir uzman veya güvendiğiniz bir sağlık çalışanı, size uygun yerel destek hakkında yol gösterebilir; kendinizi kriz içinde hissediyorsanız vakit kaybetmeden acil yardım isteyin.

Önleme

Ekzoforya tamamen önlenemez; çünkü çoğu kişide doğal bir eğilim olarak bulunur. Ancak şikâyete dönüşmesini azaltmak mümkündür: gözlük ihtiyacınızı zamanında karşılamak, ekran ve okuma alışkanlıklarınızı düzenlemek, yeterince uyumak ve düzenli göz muayenesi yaptırmak en etkili adımlardır.

Tarama programları

Göz muayenesi, özellikle çocuklarda okul öncesi ve okul döneminde, yetişkinlerde ise birkaç yılda bir (40 yaş sonrası daha sık) önerilir. Göz yorgunluğu, baş ağrısı veya odaklanma güçlüğü yaşıyorsanız tarama zamanını beklemeden muayene olmanız daha doğru olur. Sağlık Bakanlığı'nın çocuk izlem programları kapsamında görme taramaları yapılmaktadır; aile hekiminiz veya aile sağlığı merkeziniz bu konuda sizi yönlendirebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Göz yorgunluğu ve baş ağrısı şikâyetlerinin artması, günlük verimliliğin düşmesi
• Uzun süre yakına bakmaktan kaçınma ve okuma alışkanlıklarının azalması
• Çocuklarda ders çalışma ve okuma performansında düşüş, motivasyon kaybı
• Telafi mekanizmasının zayıfladığı durumlarda kaymanın daha belirgin hale gelmesi (intermittan ekzotropya)
• Seyrek olarak kısa süreli çift görme hissi
• Şikâyetlerin sürekli hale gelmesi ve genel yorgunluğun artması

Uzun vadeli görünüm

Genel gidişat oldukça iyidir. Ekzoforya olan kişilerin büyük çoğunluğu basit önlemlerle, doğru gözlükle veya göz egzersizleriyle belirgin rahatlama yaşar ve hiçbir tedaviye ihtiyaç duymadan normal hayatlarını sürdürür. Şikâyetler ortaya çıksa bile bunlar yönetilebilir; düzenli göz kontrolü ve hekiminizin önerilerine uymak uzun vadede konforunuzu korumanıza yardımcı olur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.