Mide Bulantısı ve Kendini Kötü Hissetme

Genel Bakış

Mide bulantısı, karnın üst kısmında ve boğazda hissedilen, çoğu zaman kusma isteğiyle birlikte gelen rahatsız edici bir histir. 'Kendini kötü hissetme' dediğimiz durum ise genellikle mide bulantısına halsizlik, iştahsızlık, baş dönmesi ve genel bir keyifsizlik halinin eşlik etmesidir. Burada bilmen gereken en önemli şey şu: mide bulantısı bir hastalık değil, bir belirtidir. Yani vücudun 'bir şeyler yolunda değil' diyen bir uyarı işaretidir. Çoğu zaman kısa sürer ve kendiliğinden geçer; bazen de altta yatan bir sorunun araştırılması gerekebilir.

Çok yaygındır. Neredeyse herkes hayatında birkaç kez mide bulantısı yaşar. Gıda zehirlenmesi, mide-bağırsak enfeksiyonları, araç tutması ve stres gibi nedenlerle toplumda sık görülür. Bu yüzden bulantı yaşamak sıra dışı bir durum değildir.

Her yaştan insanı etkileyebilir. En çok küçük çocuklar, hamileler, migreni olanlar, seyahat edenler ve bağışıklığı düşük kişilerde görülür. Yaşlılarda ve kronik hastalığı olanlarda ise daha dikkatli olmak gerekir çünkü vücuttan sıvı kaybı daha hızlı ve daha riskli olabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Mide bölgesinde rahatsızlık ve kusma isteği
• Kusma (bazen sadece öğürme hissi)
• İştahsızlık ve yemek kokularından rahatsız olma
• Ağızda tatsızlık veya metalik bir tat hissi
• Soğuk terleme, yüzde solgunluk
• Baş dönmesi ve halsizlik
• Salya artışı
• Karında şişkinlik veya hafif ağrı
• Konsantre olmakta zorlanma, genel keyifsizlik hali

Çocuklarda belirtiler

• Bebeğin emmeyi veya biberonu reddetmesi
• Sebepsiz huzursuzluk, sürekli ağlama
• Yüzde solgunluk ve gözlerin içe kaçması gibi bir görünüm
• Yediklerini hemen çıkarma, sık kusma
• Ağızda kuruluk, dilin kuruması
• Bezinin normalden uzun süre kuru kalması (az idrar yapması)
• Kusma sonrası aşırı uyku hali veya zor uyanma
• Karın ağrısı nedeniyle bacaklarını karnına doğru çekme

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bulantı hafif görünse bile vücuttan sıvı kaybı hızlı gelişebilir
• Ağız kuruluğu, dudaklarda çatlama
• İdrar miktarında belirgin azalma
• Ani kafa karışıklığı veya normalden farklı bir uyku hali
• Baş dönmesi ve buna bağlı düşme riski
• Kullanılan çok sayıda ilacın bulantıyı tetikleyebilmesi
• İştahsızlık nedeniyle günler içinde kilo kaybı

Nedenler

Ana nedenler

• Mide-bağırsak enfeksiyonları (virüs veya bakteri kaynaklı ishal ve kusma)
• Gıda zehirlenmesi: bozuk veya iyi pişmemiş gıdalar
• Araç tutması: otomobil, otobüs, uçak veya deniz yolculuğu
• Hamilelik, özellikle ilk aylar
• Migren atakları
• Mide asidinin yemek borusuna kaçması (reflü) ve mide iltihabı (gastrit)
• Bazı ilaçların yan etkisi (hekiminize veya eczacınıza danışarak kontrol edilebilir)
• İç kulak kaynaklı denge sorunları (örn. baş dönmesi ile seyreden durumlar)
• Yoğun stres, kaygı ve heyecan
• Aşırı yemek yeme, aşırı alkol veya çok yağlı yemek
• Safra kesesi, pankreas, böbrek veya tiroid ile ilgili sorunlar
• Kan şekeri düzensizlikleri
• Bazı vitamin veya mineral eksiklikleri
• Yoğun ağrı ve vücudun genel strese girmesi

Risk faktörleri

• Küçük çocuk olmak veya çocuk bakımı yapmak
• Hamilelik
• İleri yaş
• Kalabalık ortamlarda bulunmak (okul, yurt, kışla, hastane gibi)
• El hijyenine dikkat edilmemesi
• Seyahat etmek, özellikle uzun yolculuklar
• Migren öyküsü
• Kaygı bozukluğu veya yoğun stres dönemleri
• Çok sayıda ilaç kullanmak
• Kronik hastalık varlığı (şeker hastalığı, böbrek hastalığı gibi)
• Bağışıklığın düşük olması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kusma 24 saatten uzun sürüyorsa veya hiç sıvı tutamıyorsanız
• Kusmukta kan veya kahve telvesi gibi koyu renk varsa
• Şiddetli karın ağrısı, yüksek ateş veya şiddetli baş ağrısı eşlik ediyorsa
• Ağız kuruluğu, çok az idrar ve baş dönmesi gibi sıvı kaybı belirtileri varsa
• Hamileyseniz ve ağızdan hiçbir şey alamıyorsanız
• Bebek veya küçük çocuğunuz sürekli kusuyor ve normale dönmüyorsa
• Yeni başladığınız bir ilaçtan sonra şiddetli bulantı başladıysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Bulantı haftalar boyunca ara ara tekrarlıyorsa
• Yemeklerden sonra düzenli olarak ortaya çıkıyorsa
• İştahsızlık veya kilo kaybı eşlik ediyorsa
• Kaygı veya stres dönemlerinde belirgin şekilde artıyorsa
• Günlük işlerinizi, okulunuzu veya uykunuzu etkilemeye başladıysa
• Kullandığınız ilaçlarla ilişkili olabileceğini düşünüyorsanız (ilaçları kendi başınıza bırakmayın, önce hekiminize danışın)

Tanı

Doktorunuz önce sizi dinler: bulantının ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, kusmanın olup olmadığını, neyin iyi veya kötü geldiğini, kullandığınız ilaçları ve beslenme alışkanlıklarınızı sorar. Ardından karnınıza dokunarak, ağız kuruluğuna ve genel durumunuza bakarak kısa bir muayene yapar. Çoğu bulantı bu konuşma ve muayeneyle büyük ölçüde aydınlanır; her zaman ileri tetkik gerekmez.

Yapılabilecek testler

• Kan tahlili: enfeksiyon, sıvı kaybı, şeker ve böbrek-karaciğer değerlerine bakılır
• İdrar tahlili: idrar yolu enfeksiyonu veya başka sorunlar araştırılır
• Gebelik testi: üreme çağındaki kişilerde ilk akla gelenlerden biridir
• Karın ultrasonu: safra kesesi, karaciğer ve böbrekler hakkında bilgi verir
• Endoskopi: yemek borusu ve mideyi kamerayla inceleyen işlem; gerekli görülen durumlarda yapılır
• Alerji veya gıda intoleransı değerlendirmesi
• Denge ile ilgili sorunlar düşünülürse kulak burun boğaz değerlendirmesi

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle kısa sürer ve ağrılı değildir. Doktorunuz size birkaç soru sorar ve karnınıza hafifçe dokunur. Tetkik gerekirse kan verebilir veya idrar örneği verebilirsiniz; bazı testlerin sonucu aynı gün çıkar. Endoskopi gibi işlemler ise ayrı bir randevuyla planlanır ve öncesinde size nasıl hazırlanacağınız anlatılır. Endişeleniyorsanız sorularınızı yazıp götürmek faydalı olur.

Tedavi

Tedavi, bulantının nedenine göre planlanır. Çoğu durumda asıl tedavi evde yapılan basit önlemlerdir: sıvı almak, hafif gıdalar tüketmek ve dinlenmek. Eğer altta yatan bir enfeksiyon, reflü, migren veya başka bir sorun saptanırsa, doktorunuz ona yönelik bir tedavi önerir. Burada önemli olan nokta şu: bulantıyı bastırmak için rastgele ilaç kullanmak yerine nedenini anlamaya çalışmak daha doğrudur.

Evde kişisel bakım

• Az ve sık yiyin: büyük öğünler yerine küçük porsiyonları tercih edin
• Yudum yudum sık sık sıvı alın; su, ılık çay veya sulu çorba iyi gelebilir
• Yağlı, çok baharatlı, çok tatlı ve ağır kokulu yiyeceklerden bir süre uzak durun
• Kuru ve hafif gıdalar (kraker, tost, haşlanmış patates, pirinç, muz) daha kolay tolere edilebilir
• Yattığınızda başınızı biraz yüksekte tutun, özellikle reflü şüphesi varsa
• Temiz hava alın, bulantı hissinde pencere açmak veya kısa bir yürüyüş iyi gelebilir
• Yoğun yemek ve parfüm kokularından kaçının
• Yolculuk öncesinde çok tok veya çok aç olmamaya çalışın, sabit bir noktaya bakın
• Dinlenin; yorgunluk bulantıyı artırabilir
• Ellerinizi sık sık yıkayın, özellikle tuvaletten ve yemek hazırlığından önce
• Bulantı sonrası ağzınızı suyla çalkalayın; dişlerinizi hemen fırçalamak yerine biraz beklemek diş minesini korur

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz bulantının nedenine göre bir tedavi planı yapar. Bazı durumlarda bulantı ve kusmayı hafifletmeye yönelik reçeteli ilaçlar gündeme gelebilir; ancak bu ilaçlar mutlaka bir hekimin değerlendirmesi ve önerisiyle kullanılmalıdır. Reçetesiz ürünler dahil hiçbir ilacı kendi başınıza başlamayın, doz değiştirmeyin veya bırakmayın. Hamilelik, emzirme, çocukluk, ileri yaş ve kronik hastalık durumlarında bu konuda özellikle dikkatli olmak gerekir; eczacınıza veya hekiminize danışın. Sıvı kaybı belirginse, ağızdan alamıyorsanız veya bebeğiniz/çocuğunuz küçükse, sıvı desteği bir sağlık kuruluşunda planlanabilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Mide bulantısı için ameliyat çok nadiren gerekir. Ameliyat ancak bulantıya yol açan belirgin bir sorun saptanırsa (örneğin bazı safra kesesi hastalıkları veya bağırsak tıkanıklığı gibi durumlar) ve doktorunuz uygun görürse gündeme gelir. Böyle bir durumda doktorunuz seçenekleri ve riskleri sizinle ayrıntılı olarak konuşur.

Bu durumla yaşamak

Bulantı dönemlerinde günü biraz yavaşlatmak iyi gelir. Ağır işleri ertelemek, bol su bulundurmak ve çantada kraker gibi hafif bir atıştırmalık taşımak pratik olabilir. Bulantının en çok hangi durumlarda arttığını fark etmek (açlık, koku, yolculuk, stres gibi) size çok şey öğretir; bu farkındalık günlük hayatınızı kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve dinlenme, bedenin strese karşı direncini artırır
• Öğün atlamamak, çok aç kalmamak bulantıyı azaltabilir
• Sigara ve aşırı alkolden kaçınmak mideyi rahatlatır
• Yemekten hemen sonra uzanmamak, özellikle akşam yemeğinden sonra bir süre dik oturmak
• Seyahatlerde ön koltuğa oturmak, sabit bir noktaya bakmak ve kitap okumamak
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, hafif yürüyüş veya sevdiğiniz bir uğraş
• El hijyenine özen göstermek ve gıdaları güvenli şekilde saklamak

Diyet ve egzersiz

Bulantı döneminde ağır diyetler değil, mideyi yormayan hafif bir beslenme uygun olur: haşlanmış patates, pirinç pilavı, tost, muz, yoğurt gibi gıdalar genellikle iyi tolere edilir. Sıvı alımını ihmal etmeyin. Bulantı geçtikten sonra dengeli beslenmeye dönmek önemlidir; çeşitli sebze, meyve, tam tahıl ve protein kaynakları vücudu güçlü tutar. Egzersiz konusunda ise bulantı sürerken ağır spor yerine kısa ve hafif yürüyüşler daha uygundur; kendinizi iyi hissettiğinizde düzenli hareket etmek sindirimi de rahatlatır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bulantı ile kaygı arasında iki yönlü bir ilişki olabilir: stres ve kaygı bulantıyı artırabilir, sürekli bulantı yaşamak da kişiyi gergin ve yorgun hissettirebilir. Bu tamamen anlaşılır bir durumdur ve yalnız değilsiniz. Uzun süren bulantı uykuyu, iştahı ve sosyal hayatı etkileyebilir; bu durumda bir sağlık profesyonelinden duygusal destek istemek de tedavinin bir parçasıdır. Kendinize karşı nazik olun. Eğer kendinize zarar verme düşünceleri veya dayanılmaz bir çaresizlik hissediyorsanız, lütfen vakit kaybetmeden acil yardım isteyin (112) veya bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Önleme

Her bulantı tamamen önlenemez, ancak en sık nedenlerin birçoğuna karşı korunmak mümkündür. Elleri sabunla sık sık yıkamak, gıdaları doğru saklamak ve iyi pişirmek, özellikle mide-bağırsak enfeksiyonları ve gıda zehirlenmesinden korunmada en etkili adımlardır. Seyahat öncesi hafif yemek, araç tutmasına karşı önlem almak, öğün atlamamak, stresi yönetmek ve kullandığınız ilaçların olası yan etkilerini hekiminizle konuşmak da bulantı riskini azaltabilir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın hijyen ve gıda güvenliği konusundaki önerilerini takip etmek faydalıdır.

Aşılar

Bazı bulantı ve ishal nedenleri, aşıyla önlenebilen hastalıklara bağlıdır. Çocuğunuzun aşı takvimi ve sizin için gerekli olabilecek aşılar hakkında aile hekiminize danışabilirsiniz. Hangi aşının sizin veya çocuğunuzun durumuna uygun olduğuna hekiminiz karar verir.

Tarama programları

Mide bulantısı için özel bir tarama testi yoktur. Ancak düzenli sağlık kontrolleri, aile hekiminizle yıllık değerlendirme ve mevcut kronik hastalıklarınızın (şeker hastalığı, tiroid, reflü gibi) takibi, bulantının altında yatan nedenlerin erken fark edilmesine yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sıvı kaybı (dehidratasyon): ağız kuruluğu, halsizlik, baş dönmesi ve az idrar
• Vücuttaki tuz ve mineral dengesinin bozulması (elektrolit dengesizliği)
• Yeterli beslenememe ve kilo kaybı
• Sürekli yorgunluk ve günlük işlerde zorlanma
• Sık kusmaya bağlı diş minesinde aşınma ve diş hassasiyeti
• Nadiren, kusmuğun soluk yoluna kaçması (özellikle bilinci bulanık kişilerde)
• Altta yatan bir sorun varsa, tedavi geciktiğinde o sorunun ilerlemesi

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: mide bulantısının büyük bölümü kısa sürelidir ve basit önlemlerle birkaç gün içinde geçer. Sıvı alımına dikkat edildiğinde ve gerekli durumlarda hekime danışıldığında çoğu kişi tamamen iyileşir. Bulantı tekrarlıyorsa ya da uzun sürüyorsa, nedeni bulunduğunda tedavisi genellikle mümkündür. Kendinizi iyi hissetmediğiniz süre boyunca sabırlı olun ve destek istemekten çekinmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.