Uyku Çalışması (Polisomnografi): Nedir, Nasıl Yapılır?

Genel Bakış

Uyku çalışması —tıptaki adıyla polisomnografi— kişinin uyurken vücudunda neler olup bittiğini kaydeden ağrısız bir testtir. Bu sırada beyin dalgaları, göz hareketleri, kas gerginliği, nefes alışverişi, kandaki oksijen düzeyi, kalp ritmi ve bacak hareketleri aynı anda izlenir. Kayıt çoğu zaman bir uyku laboratuvarında, bazen de kişinin kendi yatağında, taşınabilir bir cihazla yapılır. Amaç; uykuyu bölen, uykuyu bölük bölük eden ya da gece boyunca nefesin tekrar tekrar durmasına yol açan sorunları görmektir. Test sırasında kan alınmaz, iğne yapılmaz; sadece cilde ve saçlı deriye yapıştırılan küçük sensörler kullanılır.

Evet, oldukça sık yapılan bir tetkiktir. Horlama ve gündüz aşırı uyku hali şikâyetiyle başvuran kişilerde uyku apnesi araştırılırken ilk akla gelen testlerden biridir. Uyku laboratuvarları Türkiye'de birçok devlet ve üniversite hastanesinde, ayrıca özel merkezlerde bulunur.

Bu test her yaştan kişiye yapılabilir. Yüksek sesle horlayan, gece nefesinin durduğu yakınları tarafından fark edilen, sabahları yorgun kalkan, gün içinde uyuklayan yetişkinlerde sık istenir. Çocuklarda büyümüş bademcik ve geniz eti kaynaklı uyku sorunları araştırılırken, ileri yaşta ise gece idrara kalkma, dalgınlık ve düşme gibi belirtilerin nedenini anlamak için başvurulabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yüksek sesle ve sürekli horlama
• Uykuda nefesin birkaç saniye ile dakikalar arasında durması ve ardından hırıltılı bir nefes almayla yeniden başlaması
• Gece nefes nefese ya da boğulur gibi uyanma
• Ne kadar uyusa da sabah yorgun kalkma, dinlenmemiş hissetme
• Gün içinde aşırı uyuklama, toplantıda, otobüste ya da televizyon karşısında uyuyakalma
• Sabah baş ağrısı ve ağız kuruluğuyla uyanma
• Gece sık sık idrara kalkma
• Dikkat, unutkanlık ve ruh hali değişkenlikleri
• Uykuya dalmakta zorluk, gece sık uyanma veya erken uyanma
• Yatakta bacakları durduramama, hareket ettirme isteği
• Uykuda diş gıcırdatma, konuşma, yürüme gibi durumlar
• Eş veya ev arkadaşının uykuda tedirgin edici hareketler fark etmesi

Çocuklarda belirtiler

• Horlama ve ağzı açık uyuma
• Uykuda nefes durması veya hırıltılı nefes
• Gece terlemesi, huzursuz uyku, sık dönme
• Yatakta sık sık uyanma ve ebeveyni yanına çağırma
• Gündüz aşırı hareketlilik, dikkat dağınıklığı veya tam tersine aşırı sakinlik
• Okul başarısında düşme, sabah kalkmakta zorlanma
• Gece altını ıslatmanın yeniden başlaması
• Büyüme ve kilo alımının beklenenden yavaş olması

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Gündüz belirgin uyku hali ve dalgınlık
• Unutkanlık veya dikkat sorunlarının belirginleşmesi
• Gece sık idrara kalkma
• Sabah baş ağrısı ve ağız kuruluğu
• Gece düşme, sendeleme veya baş dönmesi
• Uyku düzeninin iyice şaşması, gece uyanıp bir daha uyuyamama
• Kan basıncının (tansiyonun) kontrol altına alınmakta zorlanması

Nedenler

Ana nedenler

• Uyku apnesi şüphesi: uykuda nefesin tekrar tekrar durması ya da yüzeyselleşmesi
• Horlama ve üst solunum yolunun daralmasına bağlı solunum sorunları
• Gündüz aşırı uyku halinin nedenini araştırmak
• Narkolepsi gibi aşırı uyku haliyle seyreden durumların değerlendirilmesi
• Bacaklarda gece hareket etme isteği (huzursuz bacaklar) veya uykuda periyodik bacak hareketleri
• Uykuda yürüme, konuşma, korkuyla uyanma gibi davranışların araştırılması
• Uyku sırasında solunum desteği (PAP) cihazı kullananlarda cihaz ayarının uygunluğunun kontrolü
• Bazı ameliyatlar öncesinde uyku solunum bozukluğu riskinin değerlendirilmesi
• Kalp ritmi bozuklukları, dirençli yüksek tansiyon veya inme sonrası uyku kaynaklı nedenlerin araştırılması

Risk faktörleri

• Fazla kilo veya obezite
• Boyun çevresinin geniş olması
• Erkek olmak (uyku apnesi erkeklerde daha sık görülür)
• İleri yaş
• Ailede uyku apnesi öyküsü
• Geniz eti, bademcik büyümesi, burun tıkanıklığı, eğri burun kemiği gibi solunum yolunu daraltan durumlar
• Sigara kullanımı
• Yatmadan önce alkol veya sakinleştirici etkisi olan maddeler almak
• Bazı hormonal durumlar ve tiroit sorunları
• Vardiyalı çalışma veya düzensiz uyku saatleri

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Uykuda uzun süren veya sık tekrarlayan nefes durmaları
• Gündüz uyuklama nedeniyle trafikte veya işte tehlike atlatmak
• Gece göğüs ağrısı, çarpıntı veya nefes nefese uyanma
• Ani başlayan şiddetli baş ağrısı, görme bozukluğu veya bilinç değişikliği

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Haftalarca süren yüksek sesli horlama
• Dinlendirici olmayan uyku ve sabahları yorgun kalkma
• Gün içinde belirgin uyku hali
• Eşinizin uykuda nefes duraklamaları fark etmesi
• Uykuya dalmakta zorluk veya gece sık uyanma
• Çocuğunuzda horlama, ağzı açık uyuma veya okul başarısında düşme

Tanı

Burada testin kendisi tanı sürecinin bir parçasıdır. Hekim önce şikâyetlerinizi dinler, boyun çevresi ve ağız-boğaz yapısını muayene eder, kilo ve tansiyon gibi ölçümleri değerlendirir. Ardından uyku çalışması istenir. Kayıtlar bir uyku hekimi tarafından incelenir; nefes durmalarının sıklığı, kandaki oksijen düzeyi, uyku evreleri ve kalp ritmi birlikte değerlendirilerek sonuç raporu hazırlanır.

Yapılabilecek testler

• Gece boyu uyku kaydı (polisomnografi): Laboratuvarda, bir sağlık görevlisinin gözetiminde yapılan en ayrıntılı testtir.
• Evde uyku testi: Daha az sayıda sensörle, kendi yatağınızda yapılan, çoğunlukla uyku apnesi araştırmasında kullanılan bir seçenektir.
• Çoklu uyku latans testi (MSLT): Gündüz aşırı uyku halinin nedenini araştırmak için, gündüz birkaç kez kısa uyku fırsatı verilerek yapılır.
• Aktigrafi: Bileğe takılan küçük bir cihazla günler boyunca hareket ve uyku düzeninin izlenmesi.
• Uyku günlüğü: Bir iki hafta boyunca uyku ve uyanma saatlerinin kendiniz tarafından not edilmesi.
• Uykululuk ölçekleri: Gündüz uyku halinin derecesini anlamak için doldurulan kısa anketler
• Solunum yolu değerlendirmesi: Gerekirse kulak-burun-boğaz muayenesi ve görüntüleme

Randevunuzda neler beklenir

Genellikle akşamüstü ya da akşam uyku laboratuvarına gidersiniz. Saçınızı ve cildinizi temizleyip gelmeniz istenir; saç spreyi, jöle, krem gibi ürünler sensörlerin yapışmasını zorlaştırır. Tekniker cildinize ve saçlı deriye küçük algılayıcılar yerleştirir, parmağınıza oksijen ölçen bir klips takılır, göğüs ve karın çevresine nefes hareketlerini izleyen bantlar bağlanır. Bunlar rahatsız edici değildir, sadece biraz alışılmadık hissettirir. Kendi pijamanızı ve yastığınızı getirmeniz rahat etmenizi kolaylaştırır. Işıklar söner, gece boyunca kayıt sürer; gerekirse tekniker yardım için yanınızdadır. Sabah sensörler çıkarılır ve eve dönersiniz. Uyku ilacı, sakinleştirici, alkol ve kafein testten önceki gün önerilmez; düzenli kullandığınız ilaçlar varsa hekiminize ve ekibe mutlaka bildirin. Ertesi gün araç kullanmanız gerekebileceği için yanınızda birinin olması iyi olur.

Tedavi

Tedavi, testin sonucuna göre planlanır. Amaç yalnızca belirtileri azaltmak değil, uyku kalitesini ve gündüz enerjinizi geri kazanmaktır. Sonuç tamamen normal çıkarsa başka nedenler araştırılır; bir sorun saptanırsa yaşam alışkanlıkları, cihaz tedavileri veya gerekirse cerrahi seçenekler hekiminizle birlikte değerlendirilir.

Evde kişisel bakım

• Her gün aynı saatlerde yatıp aynı saatlerde kalkmaya çalışın; hafta sonu da bu düzeni büyük ölçüde koruyun.
• Yatmadan 3-4 saat önce alkol almayın; alkol kasları gevşetip solunum yolunu daha da daraltabilir.
• Akşam saatlerinde kafeinli içeceklerden (kahve, çay, kola, enerji içecekleri) kaçının.
• Yatak odasını karanlık, sessiz ve serin tutun; yatakta telefon ve televizyonla vakit geçirmeyin.
• Yan yatmayı deneyin; sırtüstü yatmak horlamayı ve nefes durmalarını artırabilir. Sırtınıza hafif bir yastık koymak işe yarayabilir.
• Fazla kilonuz varsa, sağlıklı bir şekilde kilo vermek birçok kişide belirtileri belirgin şekilde azaltır.
• Burnunuz tıkalıysa bunu hekiminizle konuşun; burun tıkanıklığının giderilmesi uyku kalitesine katkı sağlar.
• Uyumadan önce gevşeme egzersizleri veya sakin bir rutin oluşturun.
• Vardiyalı çalışıyorsanız uyku planınızı hekiminizle birlikte düzenleyin.

Tıbbi tedaviler

Seçenekler, uyku çalışmasında ne bulunduğuna göre değişir. Uyku apnesi saptanırsa çoğu zaman pozitif basınçlı hava üfleyen bir cihaz (PAP) önerilir: maske aracılığıyla verilen hava, solunum yolunun açık kalmasını sağlar. Cihazın ve maskenin doğru seçilmesi, düzenli kullanım için çok önemlidir; ekip size kullanımı gösterir ve gerekirse maskeyi değiştirir. Hafif olgularda ağız içi aparey (alt çeneyi önde tutan özel bir düzenek) bir alternatif olabilir. Burun tıkanıklığına yönelik tedaviler, alerji yönetimi ve kilo yönetimi programları da tedavinin parçasıdır. Uyku hijyeni (düzenli uyku saatleri, uygun ortam) her durumda temel taştır. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, olası yararları ve riskleri konuşarak hekiminizle birlikte karar verirsiniz. İlaç gerekip gerekmediği ve hangi ilacın uygun olacağı yalnızca hekimin değerlendirmesiyle belirlenir; bu konuda kendi başınıza ilaç kullanmayın ve başkasına önerilen bir ilacı denemeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi çoğu zaman ilk seçenek değildir, belirli durumlarda gündeme gelir. Çocuklarda uyku sorununun nedeni büyümüş bademcik ve geniz eti ise, bunların alınması çoğu zaman belirtileri belirgin şekilde düzeltir. Yetişkinlerde burun veya boğazda solunum yolunu daraltan belirgin bir yapısal sorun varsa (örneğin eğri burun kemiği, büyük bademcikler, çene yapısıyla ilgili sorunlar), kulak-burun-boğaz ve uyku hekimlerinin birlikte değerlendirmesiyle cerrahi düşünülebilir. Ayrıca diğer tedavileri düzenli kullanamayan veya yeterince yarar görmeyen kişilerde seçenekler konuşulur.

Bu durumla yaşamak

Uyku çalışması sonrası yaşam, çoğu kişide yeni bir düzenin oturtulmasıyla ilerler. Cihaz tedavisi başladıysa ilk günler alışmak zaman alabilir; maske izi, ağız kuruluğu veya burun tıkanıklığı gibi sorunlar sık görülür ve çoğu zaman maske veya nemlendirici ayarlarıyla çözülebilir. Bu tür sorunları sessizce çekmek yerine ekibe söylemek, tedavinin devamı için en önemli adımdır. Cihazı her gece, uyku süresi boyunca kullanmak yararın anahtarıdır; ara sıra kullanmak beklenen sonucu vermez.

Yaşam tarzı ipuçları

• Uyku ve uyanma saatlerinizi düzenli tutun, mümkünse tatillerde de büyük değişiklik yapmayın.
• Yatmadan önceki bir saatte ekranlardan uzaklaşın, ışıkları azaltın.
• Akşam yemeğini yatma saatinden en az 2-3 saat önce yiyin; ağır yemekler uykuyu böler.
• Alkol ve tütün kullanımından kaçının; ikisi de uyku solunum sorunlarını kötüleştirebilir.
• Düzenli fiziksel aktiviteyi günlük hayatınıza ekleyin.
• Yatak odasında çalışmayın, yemek yemeyin; yatağı yalnızca uyku ile ilişkilendirin.
• Gündüz çok uzun şekerlemelerden (özellikle akşamüstü) kaçının.
• Seyahat ve vardiya değişikliklerinde uyku planınızı önceden düşünün.
• Cihaz kullanıyorsanız maske ve hortum temizliğini üretici önerilerine göre düzenli yapın.

Diyet ve egzersiz

Kilonuz uyku solunum sorunlarını doğrudan etkileyebilir; bu yüzden dengeli beslenme ve düzenli hareket, tedavinin önemli bir parçasıdır. Sebze, meyve, tam tahıl ve protein kaynaklarına ağırlık veren, şekerli içecekleri ve çok yağlı öğünleri sınırlayan bir düzen çoğu kişi için uygundur. Haftada çoğu gün orta tempolu yürüyüş gibi hareketler hem kilo yönetimine hem de uyku kalitesine katkı sağlar. Egzersizi yatma saatinden çok yakın bir zamanda yapmamak, uykuya dalmayı kolaylaştırır. Kilo verme hedefiniz varsa bunu tek başınıza değil, hekiminiz veya bir beslenme uzmanıyla birlikte planlayın; hızlı ve şok diyetler yerine sürdürülebilir değişiklikler daha kalıcıdır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kötü uyku ile ruh hali birbirini karşılıklı etkiler: uykusuzluk sinirlilik, kaygı ve isteksizlik yaratabilir; kaygı ve depresif duygular da uykuyu bozabilir. Bu çok yaygın bir durumdur ve utanılacak bir yanı yoktur. Tanı konması bile birçok kişiye rahatlama getirir; çünkü sorunun bir adı ve çözümü olur. Kendinizi sürekli yorgun, dalgın ve tahammülsüz hissediyorsanız bunu hekiminizle paylaşın. Ruhsal olarak zorlandığınızı düşünüyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından destek istemekten çekinmeyin. Kendinize zarar verme düşünceleri veya yoğun umutsuzluk yaşıyorsanız, yalnız kalmayın; hemen bir sağlık kuruluşuna başvurun ya da 112'yi arayın.

Önleme

Uyku çalışması bir hastalık değil, bir değerlendirme aracıdır; bu yüzden doğrudan 'önlenmesi' söz konusu değildir. Ancak testin araştırdığı sorunların —özellikle uyku apnesi ve horlamanın— riskini azaltmak mümkündür. Sağlıklı kiloda kalmak, düzenli hareket etmek, sigara ve alkolden uzak durmak, uyku saatlerini düzenli tutmak ve burun tıkanıklığı gibi sorunları erteleyip tedavi ettirmemek en etkili adımlardır.

Aşılar

Bu konuyla doğrudan ilişkili özel bir aşı önerisi yoktur. Genel sağlığınız için yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun aşıları (örneğin mevsimsel grip aşısı) aile hekiminizle değerlendirebilirsiniz.

Tarama programları

Uyku apnesi için toplum genelinde uygulanan rutin bir tarama testi yoktur; değerlendirme genellikle şikâyetler üzerine yapılır. Yine de yüksek tansiyon, dirençli kilo, tip 2 diyabet, kalp ritmi sorunları veya inme öyküsü olan kişilerde uyku solunum bozukluğu açısından dikkatli olunması önerilir. Bu durumlardan biri sizde varsa hekiminize uyku şikâyetlerinizi mutlaka söyleyin. Ayrıca horlayan ve gündüz uyuklayan çocukların erken değerlendirilmesi, okul başarısı ve büyüme açısından önemlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Gündüz aşırı uyku hali nedeniyle trafik ve iş kazası riskinde artış
• Yüksek tansiyon ve dirençli tansiyon
• Kalp ritmi bozuklukları, kalp yetmezliği ve inme riskinde artış
• Kan şekeri düzensizlikleri ve tip 2 diyabet riskinde artış
• Konsantrasyon, hafıza ve öğrenme güçlükleri
• Sinirlilik, kaygı ve depresif duygularda artış
• İlişkilerde gerginlik ve yaşam kalitesinde düşme
• Çocuklarda büyüme ve okul başarısında olumsuz etkiler

Uzun vadeli görünüm

Genel tablo umut vericidir. Uyku çalışması sayesinde sorun çoğu zaman net biçimde ortaya konur ve uygun tedaviyle kişilerin büyük bölümü belirgin şekilde daha iyi uyur, gün içinde daha enerjik hisseder. Cihaz tedavisi veya yaşam alışkanlıklarındaki değişiklikler ilk günlerde zahmetli görünse de zamanla günlük hayatın doğal bir parçası haline gelir. Süreç inişli çıkışlı olabilir; bazı geceler iyi, bazı geceler zor geçebilir. Bu normaldir. Önemli olan ekibinizle iletişimi sürdürmek ve kontrolleri aksatmamaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.