Kan Şekeri Testi (Glikoz Ölçümü)

Genel Bakış

Kan şekeri testi, kanınızdaki şeker (glikoz) miktarını ölçen basit bir laboratuvar testidir. Glikoz, vücudunuzun ana enerji kaynağıdır; yediğiniz besinlerden alınır ve kan yoluyla hücrelere taşınır. Bu test, kan şekerinizin normal aralıkta olup olmadığını gösterir. Doktorlar testi üç amaçla kullanır: şeker hastalığı (diyabet) riskini değerlendirmek, diyabet olup olmadığını araştırmak ve zaten diyabeti olan kişilerde tedavinin işe yarayıp yaramadığını izlemek. Yani bu bir hastalık değil, vücudunuzun şeker dengesi hakkında bilgi veren bir ölçümdür.

Evet, çok yaygın ve sık istenen bir testtir. Aile hekimliği kontrollerinde, hastane başvurularında, iş yeri muayenelerinde ve hamilelik takiplerinde rutin olarak yapılır.

Herkes için yapılabilir. Ancak ailesinde diyabet olanlar, fazla kilolu olanlar, 40 yaş üzerindeki kişiler, hareketsiz bir yaşam sürenler, hamileler ve daha önce gebelik şekeri (hamilelikte ortaya çıkan şeker yüksekliği) yaşamış kadınlar için daha sık önerilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Aşırı susama ve ağız kuruluğu
• Sık idrara çıkma, özellikle geceleri kalkma
• Sürekli yorgunluk, halsizlik
• İstemsiz kilo kaybı (özellikle çok yemek yendiği hâlde)
• Bulanık görme
• Yaraların ve kesiklerin geç iyileşmesi
• Tekrarlayan mantar veya idrar yolu enfeksiyonları
• El ve ayaklarda karıncalanma ya da uyuşma
• Ciltte kaşıntı ve kuruluk

Çocuklarda belirtiler

• Çok su içme ve sık idrara çıkma
• Gece yatağını ıslatma (daha önce kuru olan bir çocukta)
• Kilo kaybı ve iştah değişikliği
• Halsizlik, okulda dikkat dağınıklığı
• Karın ağrısı, bulantı
• Huzursuzluk veya normalden farklı davranışlar
• Çocuklarda belirtiler bazen hızlı başlayabilir; bu yüzden fark edildiğinde bir hekime danışmak önemlidir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler daha silik olabilir: genel halsizlik, isteksizlik
• İştahsızlık ve kilo kaybı
• Kafa karışıklığı, unutkanlıkta artış
• Düşme sıklığında artış veya ani güç kaybı
• Ağız kuruluğu ve sık idrara çıkma
• İdrar yolu enfeksiyonlarının sık tekrarlaması

Nedenler

Ana nedenler

• Vücudun insülin hormonunu yeterince üretememesi (insülin, kan şekerini hücrelere taşıyan hormondur)
• Vücudun ürettiği insülini etkili biçimde kullanamaması, yani insülin direnci
• Aşırı kilo, özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam ve uzun süre oturma
• Hamilelik sırasında ortaya çıkan geçici şeker yüksekliği (gebelik şekeri)
• Kortizon içerenler gibi bazı ilaçların kullanımı
• Stres, ateşli hastalık, ameliyat veya yaralanma gibi geçici durumlar
• Pankreası etkileyen hastalıklar (pankreas, insülin üreten organdır)
• Bazı genetik ve hormonal bozukluklar

Risk faktörleri

• Ailede diyabet öyküsü (anne, baba, kardeş)
• 40 yaş ve üzeri olmak
• Fazla kilo veya obezite, özellikle bel çevresinin geniş olması
• Düzenli hareket etmemek
• Daha önce gebelik şekeri geçirmiş olmak veya iri bebek doğurmuş olmak
• Polikistik over sendromu (yumurtalıklarda kist ve hormon dengesizliği ile seyreden durum)
• Yüksek tansiyon veya yüksek kan yağları
• Sigara kullanımı
• Uyku bozuklukları ve kronik stres
• Bazı ilaçların uzun süre kullanımı (örneğin kortizon içeren ilaçlar)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kan şekeri ölçümünüz çok yüksek veya çok düşük çıktıysa ve kendinizi iyi hissetmiyorsanız
• Aşırı susama, sık idrara çıkma, bulantı ve kilo kaybı hızla arttıysa
• Tekrarlayan titreme, terleme, çarpıntı ve açlık nöbetleri yaşıyorsanız
• Ayakta veya bacakta iyileşmeyen yara, kızarıklık, ısı artışı varsa
• Bulanık görme aniden arttıysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ailenizde diyabet varsa ve kontrol ettirmek istiyorsanız
• Son zamanlarda daha çok su içiyor ve sık idrara çıkıyorsanız
• Nedensiz kilo kaybı veya sürekli yorgunluk yaşıyorsanız
• Evde yaptığınız ölçümlerde değerler yüksek çıkıyorsa
• Hamilelik planlıyorsanız veya hamileyseniz
• Daha önce sınırda yüksek şeker sonucu aldıysanız ve kontrol zamanı geldiyse
• Kilo, tansiyon veya kan yağları ile ilgili takibiniz varsa

Tanı

Değerlendirme, kan şekeri değerlerinizin belirli sınırların üzerinde olup olmadığına bakılarak yapılır. Doktorunuz tek bir ölçüme dayanarak karar vermek yerine genellikle testi tekrarlar veya farklı testlerle doğrulama yapar. Ayrıca yaşınız, kilonuz, aile öykünüz ve şikâyetleriniz birlikte değerlendirilir. Bu değerlendirme sonucunda kan şekerinizin normal, sınırda yüksek (prediyabet) ya da diyabet aralığında olduğu söylenebilir.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri testi: en az 8 saat açlıktan sonra yapılan ölçüm
• Tokluk kan şekeri testi: yemekten yaklaşık 2 saat sonra yapılan ölçüm
• Şeker yükleme testi (OGTT): şekerli bir içecek içildikten sonra belirli aralıklarla kan alınması
• HbA1c testi: son 2–3 aylık ortalama kan şekerini gösteren test
• İdrarda şeker ve keton bakılması (keton, vücudun yağ yakarak enerji üretmesiyle oluşan maddedir)
• Evde parmak ucundan ölçüm veya sürekli glikoz izleme cihazı ile takip

Randevunuzda neler beklenir

Çoğu test için 8–12 saat bir şey yememeniz istenir; genellikle su içmenize izin verilir. Koldaki damardan küçük bir tüp kan alınır; işlem birkaç dakika sürer ve sonrasında günlük işlerinize dönebilirsiniz. Sonuçlar çoğunlukla aynı gün veya ertesi gün çıkar. Şeker yükleme testinde şekerli bir içecek içtikten sonra yaklaşık 2 saat bekletilirsiniz ve bu süre boyunca birkaç kez kan alınır; yanınızda bir yakınınızın olması ve test öncesi hafif bir kahvaltı yerine aç gelmeniz istenebilir. Test öncesi hangi ilaçları kullanmaya devam edeceğinizi mutlaka doktorunuza veya eczacınıza sorun.

Tedavi

Tedavi, test sonucunuza ve genel sağlık durumunuza göre planlanır. Değerler normal aralıktaysa genellikle tedavi gerekmez; düzenli aralıklarla kontrol yeterlidir. Değerler sınırda yüksekse (prediyabet) çoğu zaman beslenme düzeni ve hareket artışı ile ilerleme durdurulabilir ya da geciktirilebilir. Diyabet saptanırsa beslenme, egzersiz ve gerekiyorsa ilaç tedavisi birlikte planlanır. Amaç, kan şekerini güvenli aralıkta tutarak uzun vadeli sorunları önlemektir.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği sıklıkta kan şekeri kontrolü yaptırın
• Öğünlerinizi düzenli tutun, öğün atlamayın
• Şekerli içecekler yerine su için
• Haftanın çoğu günü en az 30 dakika yürüyüş gibi orta tempolu hareket yapın
• Uyku düzeninizi koruyun; uykusuzluk kan şekerini etkiler
• Stresle baş etme yolları geliştirin; sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek alın
• Evde ölçüm yapıyorsanız sonuçları tarihiyle not edin ve kontrolde doktorunuza gösterin
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin; küçük yaraları ihmal etmeyin

Tıbbi tedaviler

Bazı kişilerde beslenme ve hareket düzenlemeleri tek başına yeterli olmaz; bu durumda doktorunuz ilaç tedavisi önerebilir. İlaçlar tablet ya da enjeksiyon şeklinde olabilir ve kişinin durumuna göre seçilir. Hangi tedavinin uygun olduğuna, nasıl kullanılacağına ve ne kadar süreceğine yalnızca doktorunuz karar verir. Kendi kendinize ilaç başlamayın, başkasının ilacını kullanmayın ve reçetesiz ürünler dâhil kullandığınız her şeyi doktorunuza veya eczacınıza bildirin. Kontrol randevularınızı aksatmayın.

Bu durumla yaşamak

Kan şekeriyle ilgili bir takip söz konusuysa günlük yaşamınızda küçük ama düzenli alışkanlıklar büyük fark yaratır. Öğün saatlerinizi benzer tutmak, düzenli hareket etmek, yeterince uyumak ve ölçüm sonuçlarınızı not etmek işinizi kolaylaştırır. Ölçüm sonuçlarını bir defterde ya da telefonunuzda tutmak, kontrolde doktorunuza durumu net biçimde anlatmanızı sağlar. Hastalık, seyahat veya bayram gibi düzenin değiştiği dönemlerde değerler oynayabilir; bu normaldir, panik yapmayın ve gerekirse hekiminize danışın.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli öğün saatleri oluşturun ve öğün atlamayın
• Her gün yeterince su için
• Haftada çoğu gün hareket edin; yürüyüş, yüzme veya bisiklet gibi keyif aldığınız bir aktivite seçin
• Uzun süre oturuyorsanız her 30–45 dakikada bir kısa molalar verin
• Uyku saatlerinizi düzenli tutun
• Sigara ve aşırı alkolden uzak durun
• Stresinizi azaltacak bir uğraş edinin; gerekirse profesyonel destek alın
• Kontrollerinizi takviminize not edin ve aksatmayın

Diyet ve egzersiz

Beslenmede amaç, kan şekerinin ani yükselip düşmesini önlemektir. Şekerli içecekler, hamur işleri ve paketli atıştırmalıkları azaltmak; sebze, baklagil, tam tahıl, yoğurt gibi besinlere ve uygun miktarda protein ile sağlıklı yağlara ağırlık vermek genellikle iyi bir başlangıçtır. Porsiyonları küçültmek ve yavaş yemek de yardımcı olur. Egzersiz konusunda haftada en az 150 dakika orta tempolu hareket (örneğin günde 30 dakika yürüyüş) hedeflenir; ayrıca haftada 2 gün hafif direnç hareketleri eklenebilir. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce, özellikle kalp veya tansiyon sorununuz varsa doktorunuza danışın. Beslenme planınızı bir diyetisyen ile birlikte oluşturmak en sağlıklı yoldur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kan şekeriyle ilgili bir tanı almak ya da sürekli ölçüm yapmak kaygı, öfke, yorgunluk veya üzüntü yaratabilir; bu duygular çok yaygındır ve konuşmak iyi gelir. Duygularınızı ailenizle, güvendiğiniz bir arkadaşınızla veya sağlık ekibinizle paylaşmaktan çekinmeyin. Kendinizi çok kötü, umutsuz veya güvensiz hissediyorsanız ya da kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız lütfen yalnız kalmayın: hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun; güvendiğiniz birini arayıp yanınızda olmasını isteyin. Yardım istemek güçsüzlük değil, kendinize iyi bakmanın bir parçasıdır.

Önleme

Kan şekeri testi bir hastalık olmadığı için 'önlenmesi' söz konusu değildir; ancak testin gösterdiği yüksek kan şekeri ve tip 2 diyabet çoğu zaman önlenebilir veya geciktirilebilir. Sağlıklı kiloda kalmak, düzenli hareket etmek, dengeli beslenmek, sigara kullanmamak ve yeterince uyumak en etkili adımlardır. Risk faktörleri olan kişilerde düzenli kontrol yaptırmak, sorunları erken dönemde fark etmeyi sağlar.

Aşılar

Kan şekeri testinin kendisiyle ilgili bir aşı yoktur. Ancak şeker dengesi bozulmuş kişilerde enfeksiyonlar daha ağır seyredebileceği için, aile hekiminizin önereceği rutin aşılar (örneğin grip ve zatürre aşıları) hakkında bilgi almanız faydalı olur.

Tarama programları

Ülkemizde aile hekimliği uygulamaları kapsamında, risk faktörü taşıyan kişilerde ve genellikle 40 yaş üzerindeki yetişkinlerde kan şekeri taraması yapılması önerilir. Hamilelikte de gebelik şekeri açısından tarama yapılır. Taramanın hangi yaşta ve hangi sıklıkta yapılacağını aile hekiminizle birlikte, kişisel risk durumunuza göre planlayabilirsiniz. Sağlık Bakanlığı'nın güncel tarama önerileri aile hekimliği birimlerinde uygulanmaktadır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri damarları etkileyebilir ve kalp-damar sorunları riskini artırabilir
• Gözde hasar ve görme sorunları gelişebilir
• Böbrek fonksiyonlarında bozulma görülebilir
• El ve ayaklarda sinir hasarına bağlı uyuşma, yanma veya his kaybı olabilir
• Ayak yaraları ve enfeksiyonlar daha sık ve daha ağır seyredebilir
• Çok yüksek veya çok düşük kan şekeri acil durumlara yol açabilir
• Cilt ve idrar yolu enfeksiyonları sıklaşabilir
• Yorgunluk ve yaşam kalitesinde azalma görülebilir

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmanız için bir sebep yok. Kan şekeriyle ilgili sorunlar erken fark edildiğinde çok iyi yönetilebilir. Pek çok kişi düzenli kontroller, dengeli beslenme, hareket ve doktorunun önerdiği tedaviyle uzun ve aktif bir yaşam sürdürmeye devam ediyor. Önemli olan, küçük adımları düzenli hâle getirmek ve sağlık ekibinizle açık iletişimde kalmak. Sorularınızı yazın, kontrollerde sorun; gerektiğinde ikinci bir görüş almaktan çekinmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.