Akciğer Kanseri Taraması

Genel Bakış

Akciğer kanseri taraması, henüz hiçbir şikâyeti olmayan kişilerde akciğer kanserini olabildiğince erken yakalamak için yapılan bir kontrol yöntemidir. Taramada genellikle düşük dozlu bilgisayarlı tomografi (kısaca düşük doz BT) kullanılır. Bu cihaz, göğsünüzün birkaç saniye içinde çok sayıda ince görüntüsünü alır ve normal BT'ye göre çok daha az ışın verir. Buradaki amaç bir hastalığı doğrulamak değil, riski yüksek kişilerde hastalığı erken evrede fark etmektir. Tarama tek başına kanser olup olmadığını kesin söylemez; şüpheli bir görüntü çıkarsa ek tetkikler gerekir.

Akciğer kanseri, Türkiye'de ve dünyada en sık görülen ve en fazla ölüme yol açan kanser türlerinden biridir. Tarama programları son yıllarda yaygınlaşıyor. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'na bağlı Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) ile aile hekimlikleri bu konuda bilgi ve yönlendirme sağlar. Akciğer kanseri taramasının hangi merkezlerde ve hangi koşullarda yapıldığı bölgeye göre değişebilir; size en uygun yol için aile hekiminize danışabilirsiniz.

Tarama, genellikle belirli bir yaş aralığındaki (çok yaygın olarak 50-80 yaş) ve uzun süre sigara içmiş kişiler için önerilir. Halen sigara içenler ya da son 15 yıl içinde bırakmış olanlar bu gruba girer. Sigara yükü 'paket-yıl' ile hesaplanır: günde içilen paket sayısı ile içilen yıl sayısının çarpımıdır (örneğin günde 1 paket, 30 yıl = 30 paket-yıl). Kesin uygunluk ölçütleri ülkeden ülkeye değişir. Sizin için taramanın uygun olup olmadığını hekiminizle birlikte değerlendirmek en doğrusudur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Üç haftadan uzun süren ve geçmeyen öksürük
• Öksürükle birlikte balgamda kan görülmesi
• Göğüste sürekli ya da tekrarlayan ağrı
• Nefes darlığı veya daha önce olmayan hırıltı
• Ses kısıklığının uzun sürmesi
• Açıklanamayan kilo kaybı ve iştahsızlık
• Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları (zatürre, bronşit)
• Sürekli yorgunluk ve halsizlik

Çocuklarda belirtiler

• Akciğer kanseri çocuklarda çok nadirdir ve çocuklar için tarama önerilmez.
• Çocuğunuzda uzun süren öksürük, hırıltı, tekrarlayan akciğer enfeksiyonu ya da nefes almakta zorlanma varsa çocuk doktoruna başvurun.
• Çocukluk çağında pasif sigara dumanına maruz kalmak ileride riski artırır; evde sigara içilmemesi en önemli koruyucu adımdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta belirtiler daha silik olabilir; öksürük, halsizlik, iştahsızlık ve kilo kaybı ön planda görülebilir.
• Bu belirtiler yaşlılığa ya da başka hastalıklara bağlanıp gözden kaçabilir; geçmeyen şikâyetleri hekiminize söylemekten çekinmeyin.
• Tarama kararı ileri yaşta yaş, genel sağlık durumu, eşlik eden hastalıklar ve kişinin tedavi olma isteğiyle birlikte değerlendirilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Sigara: Akciğer kanserinin en önemli nedeni sigaradır. Risk, içilen miktar ve süre arttıkça yükselir.
• Pasif içicilik: Başkasının içtiği sigaranın dumanına uzun süre maruz kalmak da riski artırır.
• Radon gazı: Bazı bölgelerde binalarda biriken, kokusuz bir gazdır.
• İş yeri maruziyetleri: Asbest, arsenik, bazı kimyasallar ve dizel egzoz dumanı gibi maddeler.
• Hava kirliliği: Uzun süreli yoğun hava kirliliğine maruz kalmak.
• Geçirilmiş akciğer hastalıkları ve aile öyküsü de riski etkileyebilir.

Risk faktörleri

• Halen sigara içiyor olmak
• Son 15 yıl içinde sigarayı bırakmış olmak
• Yüksek paket-yıl (uzun süre ve çok miktarda sigara içmiş olmak)
• İleri yaş (özellikle 50 yaş ve üzeri)
• Evde veya iş yerinde pasif sigara dumanına maruz kalmak
• Asbest, radon gibi maddelere maruz kalınan bir işte çalışmış olmak
• KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı) veya akciğer veremi geçmişi
• Ailede akciğer kanseri öyküsü
• Daha önce başka bir kanser geçirmiş olmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Balgamda kan görmek
• Giderek kötüleşen nefes darlığı
• Tarama sonucunuzda hekiminizin 'hemen gelin' dediği bir bulgu olması
• Şiddetli göğüs ağrısı veya ani kilo kaybı

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sigara içiyorsanız ve 50 yaşın üzerindeyseniz taramanın sizin için uygun olup olmadığını sormak
• Sigarayı bırakmak için destek istemek
• Ailenizde akciğer kanseri öyküsü varsa risk değerlendirmesi yaptırmak
• Tarama sonucunda nodül (küçük leke) saptandıysa takip planını öğrenmek
• Mesleki olarak asbest gibi maddelere maruz kaldıysanız bunu hekiminize bildirmek

Tanı

Tarama, şikâyeti olmayan kişilerde yapılır ve bir 'eleme' adımıdır. Şüpheli bir bulgu görülürse tanı süreci başlar: önceki görüntülerle karşılaştırma yapılır, gerekirse daha ayrıntılı görüntüleme istenir. Kesin tanı için çoğu zaman doku örneği (biyopsi) alınması gerekir. Yani tarama sonucu tek başına tanı koymaz; hekiminiz adım adım ilerler.

Yapılabilecek testler

• Düşük dozlu bilgisayarlı tomografi (tarama testi)
• Önceki tomografi görüntüleriyle karşılaştırma
• Gerektiğinde daha ayrıntılı bilgisayarlı tomografi
• PET-BT (hücrelerin ne kadar aktif olduğunu gösteren görüntüleme)
• Balgam incelemesi
• Biyopsi: bronkoskopi (ışıklı bir boruyla hava yollarına bakma) veya iğneyle doku örneği alma
• Ameliyat planlanıyorsa solunum fonksiyon testi ve genel sağlık değerlendirmesi

Randevunuzda neler beklenir

Tarama çekimi ağrısız ve kısadır. Genellikle üzerinizi ve takılarınızı çıkarmanız istenir, aç kalmanız gerekmez. Nefesinizi birkaç saniye tutmanız söylenebilir. Sonuç birkaç gün ile birkaç hafta arasında çıkar. Sonuç temizse tarama belirli aralıklarla tekrarlanır. Bir nodül görülürse boyutuna göre bazen 3-6 ay sonra kontrol, bazen ek tetkik önerilir. Bu takip kararı kişiye özeldir.

Tedavi

Tarama sonucunda bir sorun saptanırsa tedavi, hastalığın evresine, türüne ve kişinin genel sağlığına göre planlanır. Erken evrede yakalanan akciğer kanserlerinde iyileşme şansı belirgin şekilde daha yüksektir. Tedavi seçenekleri arasında ameliyat, ışın tedavisi (radyoterapi), ilaç tedavileri (kemoterapi, hedefe yönelik tedaviler ve bağışıklık sistemini güçlendiren tedaviler) yer alır. Hangi yolun seçileceğine bir ekip karar verir; siz de bu kararda söz sahibisiniz.

Evde kişisel bakım

• Sigarayı bırakmak: Tedaviye yanıtı ve genel sağlığı en çok iyileştiren tek adımdır. Destek istemekten çekinmeyin.
• Kontrolleri ve tarama randevularını aksatmamak
• Soru listesi hazırlayıp hekiminize sormak, gerekirse bir yakınınızı randevuya götürmek
• Tüm tetkik ve raporları bir dosyada saklamak
• Bol su içmek, dengeli beslenmek ve mümkün olduğunca hareket etmek
• Evde sigara dumanı, soba dumanı gibi tahriş edici etkenlerden uzak durmak

Tıbbi tedaviler

Tedaviler hastalığın evresine göre seçilir. Erken evrede öncelik genellikle ameliyattır. Ameliyat uygun değilse ışın tedavisi (radyoterapi) kullanılabilir. Daha ileri evrelerde ilaç tedavileri gündeme gelir: kemoterapi (kanser hücrelerini hedefleyen ilaçlar), hedefli tedaviler (kanser hücresindeki belirli bir özelliği hedefleyen ilaçlar) ve bağışıklık tedavileri (vücudun savunma sistemini destekleyen tedaviler). Hangi tedavinin sizin için uygun olduğuna, yan etkileri ve yararları birlikte değerlendirilerek hekiminiz karar verir. İlaç adı, doz veya marka önerisi burada yer almaz; bu bilgileri yalnızca tedavinizi yürüten hekimden alın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat, kanserin akciğerin bir bölümünde sınırlı kaldığı ve kişinin genel sağlığının ameliyata uygun olduğu durumlarda en etkili tedavi olabilir. Ameliyatın mümkün olup olmadığı; tümörün yeri ve boyutu, akciğer kapasiteniz, kalp ve diğer organlarınızın durumu değerlendirilerek belirlenir. Ameliyat uygun değilse ışın tedavisi gibi başka etkili seçenekler de vardır.

Bu durumla yaşamak

Tarama süreci çoğu kişi için birkaç haftada bir yapılan kontrollerden oluşur ve günlük hayatı çok az etkiler. Bir nodül nedeniyle takip altındaysanız, kontroller arasındaki süre uzun görünebilir; bu dönemde endişenizi paylaşabileceğiniz birine sahip olmak işinizi kolaylaştırır. Tanı alan kişilerde ise günlük hayat tedavi takvimine göre düzenlenir; enerjinizi iyi kullandığınız saatleri fark etmek ve dinlenmeyi planlamak yardımcı olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigarayı bırakmak ve evde sigara içilmesine izin vermemek
• Düzenli, hafif tempolu yürüyüşler yapmak
• Yeterli uyku almak
• İş yerinde koruyucu ekipman kullanmak (toz, kimyasal, asbest maruziyeti varsa)
• Grip ve benzeri solunum yolu enfeksiyonlarına karşı hekiminizin önerdiği koruyucu önlemleri almak

Diyet ve egzersiz

Özel bir 'kanser diyeti' yoktur; dengeli ve çeşitli beslenmek en sağlıklısıdır. Sebze, meyve, tam tahıl, kuru baklagil ve yeterli protein almaya çalışın. İştahınız azalırsa az ve sık yemek işe yarayabilir. Hareket konusunda kendinizi zorlamayın; günde kısa yürüyüşler bile nefesinizi ve moralinizi iyileştirebilir. Egzersiz planınızı mutlaka hekiminizle konuşun.

Önleme

Akciğer kanserinin önemli bir bölümü önlenebilir. En etkili yol sigara içmemek ve sigara dumanına maruz kalmamaktır. Sigarayı bırakan kişilerde risk zamanla azalır; hangi yaşta bırakırsanız bırakın bedeniniz bundan kazanç sağlar. İş yerinde toz ve kimyasallara karşı koruyucu önlemler almak, yaşadığınız binada radon düzeyi konusunda bilgi edinmek de yardımcı olur.

Aşılar

Akciğer kanserine karşı bir aşı yoktur. Ancak grip ve zatürre (pnömokok) gibi solunum yolu enfeksiyonlarına karşı aşılar, özellikle akciğer hastalığı olan kişilerde hekim tarafından önerilebilir. Aşıların size uygun olup olmadığını hekiminize veya eczacınıza sorabilirsiniz.

Tarama programları

Akciğer kanseri taraması, riski yüksek kişilerde yılda bir kez yapılan düşük dozlu bilgisayarlı tomografi ile yürütülür. Tarama, sigara içmeyi bırakmayı destekleyen bir araçtır, alternatifi değildir. Taramanın da bazı istenmeyen yönleri vardır: gereksiz endişe, zararsız lekeler nedeniyle ek tetkikler ve nadiren gereksiz girişimler. Bu nedenle tarama herkese değil, yararın zarardan fazla olacağı kişilere önerilir. Uygunluk değerlendirmesi için aile hekiminize veya göğüs hastalıkları uzmanına başvurabilirsiniz. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın yönlendirmeleri ve KETEM merkezleri bu konuda bilgi sağlar.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kanser akciğer dışına, lenf bezlerine veya kemiklere yayılabilir
• Nefes darlığı ve öksürük zamanla artabilir
• Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları görülebilir
• Kilo kaybı ve halsizlik belirginleşebilir
• Geç evrede tanı, tedavi seçeneklerini sınırlar

Uzun vadeli görünüm

Akciğer kanseri ciddi bir hastalıktır, ama erken evrede yakalandığında tedaviyle iyileşen pek çok kişi vardır. Taramanın asıl amacı da tam olarak budur: hastalığı şikâyet başlamadan yakalamak. Sigarayı bırakmak, kontrolleri aksatmamak ve hekiminizle açık iletişimde kalmak, gidişatı etkileyen en önemli adımlardır. Her kişinin durumu farklıdır; kendi gidişatınız hakkında en doğru bilgiyi tedavi ekibinizden alabilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.