Damar Ultrasonu (Vasküler Ultrasonografi)

Genel Bakış

Damar ultrasonu, çoğu kişinin 'Doppler' adıyla da bildiği, vücuttaki atardamarları ve toplardamarları ses dalgalarıyla görüntüleyen ağrısız bir tetkiktir. Cihaz, cilde hiç zarar vermeyen yüksek frekanslı ses dalgaları gönderir ve damarların içinden geçen kanın akışını ekranda canlı olarak gösterir. İşlem sırasında kesi yapılmaz, iğne kullanılmaz, ilaç verilmez; bu nedenle 'girişimsel olmayan' yani vücuda müdahale gerektirmeyen bir görüntüleme yöntemi sayılır. Doktorunuz bu tetkik sayesinde damarlarda daralma, tıkanma, genişleme (balonlaşma) ya da pıhtı olup olmadığını değerlendirebilir.

Evet, oldukça sık istenen bir tetkiktir. Sağlık kuruluşlarında en yaygın kullanılan görüntüleme yöntemlerinden biridir; hem şikayetlerin araştırılmasında hem de bilinen bir damar sorununun takibinde kullanılır.

Her yaştan kişiye yapılabilir. Yine de daha çok orta yaş ve üzeri yetişkinlerde, sigara kullananlarda, şeker hastalığı (diyabet), yüksek tansiyon veya yüksek kolesterolü olanlarda, bacaklarında varis bulunanlarda ve daha önce damar ameliyatı ya da girişimi geçirenlerde istenir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yürürken bacakta ya da kalçada ortaya çıkan, dinlenince geçen kramp benzeri ağrı
• Tek bacakta şişme, ağırlık hissi veya ısı artışı
• Bacaklarda belirgin, kıvrımlı toplardamarlar (varis) ve buna eşlik eden ağrı
• Ayak ya da bacakta soğukluk, solukluk veya renk değişikliği
• Ayakta ya da bacakta geç iyileşen yara, yavaş iyileşen kesik
• Bacakta tüylerin dökülmesi, ciltte incelme ve parlaklık
• Boyunda üfürüm (kan akışının kulakla duyulabilen sesi) saptanması
• Diyaliz için açılmış damar yolunun (fistül) çalışıp çalışmadığının kontrolü
• Karın bölgesinde nabız gibi atan bir kitle hissi

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda bu tetkik daha seyrek istenir; genellikle doğuştan gelen damar farklılıklarının değerlendirilmesinde kullanılır.
• Uzun süre damar yolu ya da özel tedavi gerektiren çocuklarda damarların durumunu görmek için istenebilir.
• Bazı çocuklarda bacakta ani şişme, morarma veya renk değişikliği varsa doktor gerekli görürse yapılabilir.
• İşlem sırasında çocuğun sakin kalmasına yardımcı olmak için ebeveynin yanında olması çoğu merkezde mümkündür.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaş ilerledikçe damar sertliği (atardamar duvarının esnekliğini yitirmesi) sıklaşır; bu nedenle tetkik daha sık istenir.
• Bacak atardamar hastalığı ve karın ana atardamarı genişlemesi (anevrizma) bu yaş grubunda daha yaygındır.
• Uzun süre ayakta kalmaya ya da yürümeye bağlı bacak ağrısı, eklem ağrısıyla karışabileceği için değerlendirme önemlidir.
• Kan sulandırıcı kullanan ya da yakın zamanda ameliyat olan kişilerde bacakta şişme görülürse pıhtı açısından değerlendirme gerekebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Bu tetkik bir hastalık değil, bir değerlendirme aracıdır. Doktorunuzun istemesinin arkasında genellikle şu durumlar vardır:
• Atardamar sertliği ve daralması (damar içinde yağ ve kireç birikmesi)
• Toplardamar yetmezliği ve varis (kanın bacakta göllenmesi)
• Kan pıhtısı (tromboz) şüphesi
• Damar genişlemesi (anevrizma) takibi
• Diyaliz için açılan damar yolunun değerlendirilmesi
• Daha önce konulan damar teli (stent) veya yapılan damar ameliyatının kontrolü
• Yaralanma (travma) sonrası damar bütünlüğünün kontrolü

Risk faktörleri

• Sigara ve tütün ürünleri kullanımı
• Şeker hastalığı (diyabet)
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol veya yağ metabolizması bozuklukları
• Ailede damar hastalığı öyküsü
• Hareketsiz yaşam, uzun süre oturma veya ayakta kalma
• Aşırı kilo
• İleri yaş
• Uzun uçuşlar ya da hareketsiz kalınan uzun yolculuklar (pıhtı riski açısından)
• Ameliyat, hamilelik veya bazı uzun süreli hastalıklar (pıhtı riskini artırabilir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bacakta ani şişme, ısı artışı veya kızarıklık varsa aynı gün başvurun.
• Yeni ortaya çıkan topallama, yürüme güçlüğü veya bacakta şiddetli ağrı varsa beklemeyin.
• Ayakta geçmeyen, akıntılı ya da kararan bir yara gördüğünüzde vakit kaybetmeden doktora gidin.
• Diyaliz damar yolunuzda ses/titreşim kaybolduysa aynı gün ilgili birime ulaşın.
• Bacak ya da kolda ani uyuşma ve güç kaybı olursa acil değerlendirme gerekir.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Bacaklarınızda belirgin varis, ağırlık hissi veya akşamları artan şişlik varsa
• Yürürken bacak ağrısı başlıyor ve dinlenince geçiyorsa
• Ailenizde karın atardamarı genişlemesi (anevrizma) öyküsü varsa
• Şeker hastalığınız varsa ve ayaklarınızın yıllık kontrolünü yaptırmadıysanız
• Daha önce damar ameliyatı ya da stent takıldıysa kontrol zamanı geldiyse
• Uzun süreli damar yolu veya özel tedavi alıyorsanız, kontrol amaçlı

Tanı

Damar ultrasonu kendi başına bir teşhis koymaz; damarlar hakkında bilgi verir. Doktorunuz önce şikayetlerinizi dinler, nabızları ve bacakları elle muayene eder, gerekirse tansiyon ve kan şekeri gibi ölçümleri ister. Ultrasonun sonuçları bu bilgilerle birleştirilerek durumunuz değerlendirilir ve size uygun bir yol çizilir.

Yapılabilecek testler

• Renkli Doppler ultrason: kan akışını renklerle göstererek daralma ve tıkanıklıkları belirginleştirir.
• Ayak bileği-kol indeksi (ABI): ayak bileği ve koldaki tansiyonun oranına bakılarak bacak atardamarları hakkında fikir verilir.
• Kan testleri: kolesterol, şeker ve pıhtılaşma ile ilgili değerlerin değerlendirilmesi.
• Manyetik rezonans (MR) anjiyografi veya bilgisayarlı tomografi (BT) anjiyografi: daha ayrıntılı görüntüleme gerektiğinde kullanılabilir.
• Kalp ve damar değerlendirmesi (EKG, efor testi) gerekirse eklenebilir.

Randevunuzda neler beklenir

İşlem genellikle aydınlık, sessiz bir odada yapılır. Rahat kıyafetler giymeniz ya da üstünüzü çıkarmanız istenebilir. Sırt üstü ya da yan yatarak, incelenecek bölgeyi açık bırakmanız yeterlidir. Cilde jel sürülür, ardından ultrason probu (cihazın ucu) bölgeye hafifçe gezdirilir. Prob bastırıldığında bazen hafif bir basınç hissi olabilir, ağrı beklenmez. Bazı merkezler karın bölgesine bakılacaksa birkaç saat aç kalmanızı isteyebilir; ayrıca işlemden kısa süre önce sigara içmemeniz istenebilir. Sonuç genellikle aynı gün ya da birkaç gün içinde doktorunuza iletilir. Kendi sonucunuzu kendi başınıza yorumlamaya çalışmayın; doktorunuzla birlikte değerlendirin.

Tedavi

Bu tetkik bir tedavi değildir; elde edilen bilgi, size uygun tedavi planının belirlenmesini sağlar. Sonuç tamamen normal çıkabilir ve hiçbir tedavi gerekmez, yalnızca takip önerilebilir. Hafif bulgularda yaşam biçimi düzenlemeleri yeterli olurken, daha belirgin daralma veya pıhtı durumlarında doktorunuz ilaç tedavisi ya da girişimsel işlemleri değerlendirebilir. Plan her zaman sizin genel sağlık durumunuza, yaşınıza ve şikayetlerinize göre kişiye özel yapılır.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği sıklıkta yürüyüş yapın; bacak damar sağlığı için düzenli hareket önemlidir.
• Uzun süre hareketsiz kalmayın; otururken saatte bir ayağa kalkıp birkaç adım atın, ayak bileklerinizi hareket ettirin.
• Uzun yolculuklarda bol su için, ara ara ayağa kalkın, sıkıştırma çorabı kullanımını doktorunuza sorun.
• Bacaklarınızı dinlenirken hafifçe yukarı kaldırmak şişlik hissini azaltabilir.
• Cilt bakımına özen gösterin; ayaklarınızı her gün kontrol edin, küçük yaraları ihmal etmeyin.
• Sigara ve tütün ürünlerini bırakmak, damar sağlığı için yapabileceğiniz en etkili adımlardan biridir; destek istemekten çekinmeyin.
• Doktorunuzun önerdiği ilaçları düzenli kullanın; kendi kendinize başlayıp bırakmayın.
• Kontrol randevularınızı aksatmayın.

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımı, ultrasonun gösterdiği duruma ve şikayetlerinizin şiddetine göre belirlenir. Doktorunuz gerekli görürse kanın pıhtılaşmasını etkileyen ilaçlar, tansiyon, şeker ve kolesterolü dengelemek için ilaçlar ya da bacaktaki kan dolaşımını destekleyen sıkıştırma çorapları önerebilir. Bazı durumlarda damar içinden yapılan girişimler (balonla genişletme, damar teli yerleştirme) veya varis için küçük girişimsel işlemler gündeme gelebilir. Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna, olası yarar ve riskler birlikte değerlendirilerek doktorunuzla birlikte karar verilir. Bu metin hiçbir ilaç adı ya da dozu önermez; ilaçlarla ilgili tüm sorularınızı doktorunuza veya eczacınıza sorun.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat her zaman ilk seçenek değildir. Damar darlığı ya da tıkanıklığı bacak beslenmesini ciddi biçimde bozuyorsa, iyileşmeyen yaralar veya istirahat hâlinde bile süren ağrı varsa, karın atardamarı belirgin şekilde genişlemişse (anevrizma) ya da diyaliz damar yolu çalışmıyorsa cerrahi veya girişimsel yöntemler değerlendirilebilir. Karar, damar görüntülemesinin yanı sıra genel sağlık durumunuz ve tercihleriniz göz önünde bulundurularak verilir.

Bu durumla yaşamak

Damar sağlığı büyük ölçüde günlük alışkanlıklarla ilgilidir. Çoğu kişi düzenli hareket, dengeli beslenme ve sigaradan uzak durma ile şikayetlerini belirgin biçimde hafifletir. Bacaklarınızdaki değişiklikleri (şişme, renk farkı, yeni yara) fark etmek için haftada bir kez ayaklarınıza ve bacaklarınıza bilinçli olarak bakmanız yeterlidir. Şikayetlerinizi not etmek, ne zaman ve hangi durumda ortaya çıktığını bilmek doktorunuzun değerlendirmesini kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Haftanın çoğu günü, kendi temponuzda yürüyüş yapın.
• Uzun süre aynı pozisyonda kalmamaya özen gösterin; molalar verin.
• Sigara ve tütün ürünlerinden uzak durun; bırakmak için destek isteyin.
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin; nasır, kesik ve kızarıklıkları takip edin.
• Dar, sıkı ayakkabılardan kaçının; ayağı sıkmayan, rahat ayakkabılar seçin.
• Yeterli su için; özellikle sıcak havalarda ve yolculuklarda sıvı alımını artırın.
• Doktorunuz önerdiyse sıkıştırma çorabını düzenli kullanın.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme, damar sağlığını desteklemenin önemli bir parçasıdır: sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve zeytinyağı gibi bitkisel yağlara ağırlık veren bir düzen; tuzu ve işlenmiş gıdaları sınırlamak genel olarak önerilir. Şeker hastalığınız varsa öğün düzeninizi doktorunuzun ya da beslenme uzmanının önerilerine göre ayarlayın. Hareket konusunda ani ve çok zorlayıcı programlar yerine, sürdürülebilir bir tempoyla başlamak daha iyidir. Yürüyüş bacak dolaşımı için en kolay ve en çok önerilen egzersizdir; yürürken ağrı oluyorsa durup dinlenin ve bu durumu doktorunuza anlatın. Kalp veya başka bir sağlık sorununuz varsa yeni bir egzersiz programına başlamadan önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bacak ağrısı, şişlik ya da varis gibi sorunlar kişinin yaşam kalitesini etkileyebilir; kıyafet seçimi, sosyal ortamlardan çekinme veya ağrı nedeniyle hareketten kaçınma görülebilir. Tetkik sonucunu beklemek de kaygı yaratabilir. Bu duygular anlaşılabilir ve konuşulduğunda genellikle hafifler. Kaygınız günlük yaşamınızı belirgin biçimde etkiliyorsa, bir sağlık profesyonelinden destek istemekten çekinmeyin. Kendinize ya da bir yakınınıza zarar verme düşüncesi gibi acil bir ruhsal zorlanma yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Tetkikin kendisi önlenmez; ama tetkikin araştırdığı damar hastalıklarının büyük bölümü büyük ölçüde önlenebilir. Sigarayı bırakmak, tansiyon ve şekeri kontrol altında tutmak, düzenli hareket etmek ve dengeli beslenmek damar sağlığını korumanın en sağlam yollarıdır. Sağlık Bakanlığı'nın genel sağlıklı yaşam önerileri de bu yöndedir; aile hekiminizle kişisel risk durumunuzu konuşabilirsiniz.

Aşılar

Damar ultrasonuyla doğrudan ilgili bir aşı yoktur. Bununla birlikte, genel sağlığınızı korumak için yaşınuza ve sağlık durumunuza uygun aşıları (örneğin grip ve zatürre aşıları) aile hekiminizle değerlendirmeniz önerilir.

Tarama programları

Bazı kişilerde damar hastalıkları şikayet vermeden ilerleyebilir. Sigara öyküsü olan kişilerde ve ileri yaş grubunda karın ana atardamarının ultrasonla bir kez değerlendirilmesi bazı sağlık kılavuzlarında önerilmektedir. Şeker hastalığı olan kişilerde ayakların yılda en az bir kez kontrolü önemlidir. Hangi taramanın size uygun olduğunu yaşınız, risk faktörleriniz ve aile öykünüz doğrultusunda aile hekiminizle birlikte belirleyin.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Değerlendirilmeyen bir daralma zamanla ilerleyebilir ve yürüme mesafesini kısıtlayabilir.
• Bacak beslenmesi bozulursa ayakta geç iyileşen yaralar oluşabilir; bu yaraların bakımı güçleşebilir.
• Fark edilmeyen bir pıhtı büyüyebilir; nadiren akciğere giderek ciddi bir tabloya yol açabilir.
• Genişlemiş bir karın atardamarı (anevrizma) takip edilmezse, nadir de olsa yırtılma riski taşır; bu nedenle düzenli kontrol önemlidir.
• Diyaliz damar yolunun tıkanması, tedavinin aksamasına neden olabilir.

Uzun vadeli görünüm

Genel görünüm iyimserdir. Damar sorunlarının çoğu erken fark edildiğinde iyi yönetilebilir; pek çok kişi yaşam biçimi düzenlemeleri ve düzenli takip ile günlük yaşamını rahatça sürdürür. Ultrasonun sağladığı bilgi, sorunları zamanında görmenin ve size uygun adımı atmanın en kolay yollarından biridir. Şikayetlerinizi ve kontrollerinizi ihmal etmemek, sürecin en güçlü parçasıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.