Kan Basıncı (Tansiyon) ve Yüksek Tansiyon

Genel Bakış

Kan basıncı, halk arasında bilinen adıyla 'tansiyon', kalbin kanı damarlara pompalarken damar duvarlarına uyguladığı basınçtır. İki sayıyla ölçülür: büyük tansiyon (kalp kasılırkenki basınç) ve küçük tansiyon (kalp gevşerkenki basınç). Çoğu yetişkinde bu sayıların 120/80 civarında olması normal kabul edilir. Bu değerlerin sürekli olarak yüksek seyretmesine 'yüksek tansiyon' yani hipertansiyon denir. Yüksek tansiyon çoğu zaman hiçbir belirti vermez; ama yıllar içinde kalp, beyin, böbrek ve göz damarlarına sessizce zarar verebilir. Bu yüzden düzenli ölçüm, belirti beklemekten çok daha önemlidir. Tansiyonun normalden düşük olması da (hipotansiyon) bazı kişilerde baş dönmesi ve halsizlik yapabilir.

Evet, oldukça yaygındır. Türkiye'de ve dünyada yetişkinlerin önemli bir bölümünde yüksek tansiyon görülür. Sağlık Bakanlığı'nın aktardığı verilere göre yetişkinlerin yaklaşık her üç kişiden birinde rastlanır ve bu kişilerin çoğu tansiyonunun yüksek olduğunu bilmez.

Her yaştan insanı etkileyebilir, ancak yaş ilerledikçe sıklığı belirgin şekilde artar. Ailesinde yüksek tansiyon öyküsü olanlar, tuzlu beslenenler, fazla kilolu veya hareketsiz yaşayanlar, sigara içenler, şeker hastalığı ya da böbrek hastalığı olanlar daha yüksek risk altındadır. Çocuklarda da görülebilir, ancak daha nadirdir ve genellikle altta yatan başka bir neden araştırılır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu kişide hiçbir belirti yoktur; tansiyon yüksekliği tesadüfen ölçüm sırasında fark edilir.
• Baş ağrısı, özellikle ense bölgesinde hissedilen ağrı
• Baş dönmesi veya sersemlik hissi
• Bulanık görme veya görmede geçici değişiklikler
• Kulak çınlaması
• Nadiren burun kanaması
• Çabuk yorulma, merdiven çıkarken nefes nefese kalma
• Göğüste sıkışma veya çarpıntı hissi
• Unutmayın: Bu belirtilerin olması tansiyonun yüksek olduğunu, olmaması ise düşük olduğunu göstermez. Tek güvenilir yol ölçümdür.

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda genellikle hiçbir şikayet olmaz; rutin muayene sırasında fark edilir.
• Baş ağrısı, baş dönmesi ve yorgunluk görülebilir.
• Bulanık görme veya okulda dikkat sorunları bildirilebilir.
• Bebeklerde huzursuzluk, emmede azalma ve yeterli kilo alamama gibi silik işaretler olabilir.
• Çocuklarda yüksek tansiyon saptandığında çoğunlukla böbrek kaynaklı nedenler araştırılır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Şikayetler daha silik ve farklı olabilir; bazen sadece halsizlik ya da isteksizlik görülür.
• Ayağa kalkınca baş dönmesi ve düşme, özellikle tansiyon düşmelerinde sık görülür.
• Unutkanlık benzeri durumlar veya günlük işlerde yavaşlama fark edilebilir.
• Görme değişiklikleri ve kulak çınlaması daha belirgin olabilir.
• Bu yaş grubunda tansiyonun gün içindeki dalgalanması ve kullanılan diğer ilaçların etkisi dikkatle izlenmelidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Vakaların büyük bölümünde tek bir neden bulunamaz. Buna 'esansiyel' yani nedeni bilinmeyen yüksek tansiyon denir; damarların zamanla sertleşmesi ve daralmasıyla gelişir.
• Böbrek hastalıkları ve böbrek damarlarındaki daralmalar
• Hormonal sorunlar (tiroit bezi veya böbrek üstü bezi kaynaklı durumlar)
• Uyku apnesi denilen, uyku sırasında soluk durması durumu
• Bazı ilaçlar: ağrı kesiciler, bazı soğuk algınlığı ilaçları, doğum kontrol hapları gibi. Kullandığınız her ilacı doktorunuza ve eczacınıza söyleyin.
• Gebelikte ortaya çıkan tansiyon yüksekliği
• Aşırı alkol, aşırı kafeinli veya enerji içecekleri tüketimi
• Bazı bitkisel ürünler, örneğin meyan kökü

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Ailede yüksek tansiyon, kalp hastalığı veya inme öyküsü
• Fazla tuzlu beslenme ve işlenmiş paketli gıdaların sık tüketimi
• Fazla kilo, özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam
• Sigara içmek
• Fazla alkol kullanımı
• Şeker hastalığı (diyabet) ve yüksek kolesterol
• Böbrek hastalığı
• Uyku apnesi
• Sürekli stres ve yetersiz uyku

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda acil belirtiler bölümünde sayılan şikayetlerden herhangi biri varsa hemen 112'yi arayın.
• Tansiyonunuz çok yüksek ölçüldü ve kendinizi iyi hissetmiyorsanız aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun.
• Tansiyon düşüklüğüne bağlı bayılma, göğüs ağrısı veya nefes darlığı olursa acil yardım isteyin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• 18 yaşından itibaren yılda en az bir kez tansiyon ölçtürün.
• Ailenizde yüksek tansiyon varsa veya başka risk etmenleri taşıyorsanız daha sık ölçüm için aile hekiminize başvurun.
• Evde ölçtüğünüz değerler sık sık 130/80'in üzerindeyse bir hekimle görüşün.
• Tansiyon ilacı kullanıyorsanız kontrollerinizi aksatmayın ve yan etki hissettiğinizde kendi başınıza ilacı bırakmayın, doktorunuza danışın.
• Yeni bir bitkisel ürün, takviye veya reçetesiz ilaç kullanmadan önce eczacınıza ya da doktorunuza sorun.

Tanı

Doktorunuz kolunuza bir manşon takarak tansiyonunuzu ölçer. Genellikle birkaç dakika arayla iki ölçüm yapılır ve her iki kolun değerleri karşılaştırılabilir. Bir ölçüm tanı için yeterli değildir; farklı günlerde, farklı saatlerde yapılan ölçümler değerlendirilir. Gerekirse evde kendi ölçümlerinizi kaydetmeniz veya 24 saat boyunca taşınan bir cihazla (ambulatuvar ölçüm) gün içi değerlerin izlenmesi istenebilir. Bu yöntem, muayene sırasındaki heyecana bağlı yükselmeleri ayırt etmeye yardımcı olur.

Yapılabilecek testler

• Kan tahlilleri: böbrek ve karaciğer işlevleri, kan şekeri, kolesterol, tuz ve mineral dengesi
• İdrar tahlili (böbrek sağlığı ve idrarda protein olup olmadığını görmek için)
• Elektrokardiyografi (EKG): kalbin elektriksel kaydı
• Kalp ultrasonu (ekokardiyografi): kalbin yapısını ve kas gücünü değerlendirmek için
• Böbrek ultrasonu
• Gerekirse hormon testleri ve uyku apnesi için uyku testi
• Evde tuttuğunuz tansiyon ölçüm günlüğü

Randevunuzda neler beklenir

İlk randevuda genellikle bir konuşma, birkaç ölçüm ve bazı tahlil istekleri yeterlidir. Tahlil sonuçları her zaman aynı gün çıkmaz. Tanı bazen birkaç hafta süren ölçümlerle netleşir; bu sabır isteyen ama oldukça basit bir süreçtir. Randevuya ölçüm notlarınızı, kullandığınız ilaçların ve takviyelerin listesini götürmeniz doktorunuza çok yardımcı olur.

Tedavi

Yüksek tansiyon tedavisinin amacı, sayıları düşürmenin yanında kalp, beyin, böbrek ve gözleri korumaktır. Tedavi genellikle yaşam tarzı değişiklikleriyle başlar; bunlar yeterli olmazsa ya da tansiyon belirgin şekilde yüksekse ilaç tedavisi eklenir. Hedef değeriniz yaşınıza, diğer hastalıklarınıza ve genel sağlık durumunuza göre doktorunuz tarafından belirlenir. Tedavi çoğu zaman uzun sürelidir ve düzenli takip gerektirir.

Evde kişisel bakım

• Tansiyonunuzu evde düzenli ölçün ve tarih-saat ile birlikte not alın.
• Ölçümden önce 5 dakika sessizce oturun, konuşmayın, kahve ve sigaradan en az 30 dakika uzak durun.
• Tuzu azaltın; paketli gıdalardaki gizli tuzu da hesaba katın.
• Kilonuzu sağlıklı aralıkta tutmaya çalışın.
• Düzenli ve tempolu hareket edin.
• Sigara içiyorsanız bırakın; bırakmak için destek isteyin.
• Alkol tüketimini sınırlayın veya bırakın.
• Uyku düzeninize dikkat edin; horlama ve gündüz uyku hali varsa doktorunuza söyleyin.
• İlaçlarınızı doktorunuzun söylediği şekilde ve saatte kullanın; iyi hissettiğinizde kendi kararınızla bırakmayın.
• Reçetesiz ilaç, ağrı kesici veya bitkisel ürün kullanmadan önce eczacınıza danışın.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz önce yaşam tarzı değişikliklerini önerir. Bunlar yeterli olmazsa veya tansiyon belirgin yüksekse ilaç tedavisi başlanır. Tansiyon ilaçları farklı şekillerde çalışır: damarları gevşetenler, kalbin daha az zorlanmasını sağlayanlar, vücuttan tuz ve su atılımını artıranlar gibi. Hangi ilacın uygun olduğuna, hangi saatte ve nasıl kullanılacağına yalnızca doktorunuz karar verir; bazen birden fazla ilaç birlikte kullanılır. İlaç kullanmak 'bağımlılık' değildir; tansiyonun kontrol altında kalmasını ve organların korunmasını sağlar. Yan etki hissettiğinizde ilacı bırakmak yerine doktorunuza veya eczacınıza danışın; çoğu yan etki ilaç değişikliğiyle çözülebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Yüksek tansiyon çok nadiren ameliyatla ilgilidir. Eğer tansiyon yüksekliğinin nedeni böbrek damarlarında daralma ya da böbrek üstü bezinde bir kitle gibi düzeltilebilir bir sorun ise, bu sorunun tedavisi için girişim düşünülebilir. Bu tür durumlar yüksek tansiyon vakalarının yalnızca küçük bir bölümünü oluşturur ve karar özel bir değerlendirme gerektirir.

Bu durumla yaşamak

Yüksek tansiyonla yaşamak, günlük hayatınızı tamamen değiştirmek anlamına gelmez. Küçük ama düzenli alışkanlıklar büyük fark yaratır: ilaçlarınızı aynı saatte almak, tansiyonunuzu düzenli ölçüp not etmek, kontrolleri aksatmamak ve kendinizi iyi hissettiğinizde bile tedaviyi sürdürmek. Seyahat ederken ilaçlarınızı yanınıza alın ve yeterli miktarda götürün. Ölçüm cihazınızın doğru çalıştığından emin olmak için zaman zaman eczacınıza veya aile hekiminize kontrol ettirin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Haftanın çoğu günü hareket edin; tempolu yürüyüş en kolay başlangıçtır.
• Oturduğunuz süreleri bölün, saatte bir birkaç dakika ayağa kalkıp yürüyün.
• Uyku saatlerinizi düzenli tutun.
• Stresle baş etmek için nefes egzersizleri, hafif yürüyüş veya sevdiğiniz bir uğraş edinin.
• Sigara içilen ortamlardan uzak durun.
• Alkolü sınırlayın, enerji içeceklerinden kaçının.
• Dışarıda yemek yerken daha az tuzlu seçenekleri tercih edin, sosları ayrı isteyin.
• Evde yemek yaparken tuz yerine limon, sirke ve baharatlarla tatlandırın.

Diyet ve egzersiz

Beslenmede Akdeniz tipi bir düzen önerilir: bol sebze ve meyve, tam tahıllar, baklagiller, zeytinyağı, balık ve az yağlı süt ürünleri. Tuzu azaltmak en etkili adımlardan biridir; günlük tuz miktarını yaklaşık bir tatlı kaşığının altında tutmak hedeflenir ve paketli gıdalardaki gizli tuz unutulmamalıdır. Hareket için haftada en az 150 dakika orta tempolu aktivite, örneğin haftada 5 gün 30 dakika yürüyüş uygundur. Egzersize aniden yüklenmeyin, kademeli başlayın. Kalp, eklem veya başka bir sağlık sorununuz varsa başlamadan önce doktorunuza danışın; ağırlık kaldırırken nefesinizi tutmamaya özen gösterin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tansiyon haberi kaygı, öfke ya da 'artık eskisi gibi olamayacağım' hissi yaratabilir. Bu duygular çok normaldir. Stresin kendisi de tansiyonu geçici olarak yükseltebilir; bu yüzden rahatlama yöntemleri tedavinin bir parçasıdır. Kendinizi sürekli ölçüm yapma ihtiyacı içinde bulursanız, ölçümleri günde birkaç kezle sınırlamak iyi gelebilir. Kaygı günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa bir sağlık profesyonelinden destek isteyin. Kendinizi çok bunalmış, umutsuz ya da günlük işlerinizi yapamayacak halde hissediyorsanız vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun; acil bir durumda 112'yi arayabilirsiniz.

Önleme

Değiştiremeyeceğiniz riskler vardır; yaşınızı ve aile öykünüzü değiştiremezsiniz. Ama pek çok risk etmeni sizin elinizde: tuzu azaltmak, sağlıklı kiloda kalmak, düzenli hareket etmek, sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak tansiyonun yükselmesini önlemeye veya geciktirmeye yardımcı olur. Yüksek tansiyonu erken fark etmek de bir tür önlemedir; çünkü erken kontrol altına alındığında organ hasarı büyük ölçüde önlenebilir.

Aşılar

Tansiyona karşı bir aşı yoktur. Ancak kalp ve damar sağlığını korumak açısından mevsimsel grip ve bazı solunum yolu enfeksiyonlarına karşı aşılar doktorunuz tarafından önerilebilir. Kişisel durumunuza uygun aşılar için aile hekiminize danışın.

Tarama programları

18 yaşından itibaren yılda en az bir kez tansiyon ölçtürmek önerilir. Ailenizde yüksek tansiyon, şeker hastalığı veya böbrek hastalığı varsa daha erken yaşta ve daha sık ölçüm yaptırın. Türkiye'de aile sağlığı merkezlerinde ve eczanelerde tansiyon ölçümü yaptırabilirsiniz; Sağlık Bakanlığı'nın koruyucu sağlık hizmetleri kapsamındaki tarama önerilerini aile hekiminizle birlikte değerlendirebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi
• İnme (beyin damar tıkanıklığı veya kanaması)
• Kalp yetersizliği ve kalp kasında kalınlaşma
• Böbrek hasarı ve zamanla böbrek yetersizliği
• Göz damarlarında hasar ve görme kaybı
• Büyük damarlarda balonlaşma (anevrizma)
• Bacak damarlarında daralma ve yürürken ağrı
• Damar kaynaklı unutkanlık ve bunama riskinde artış

Uzun vadeli görünüm

Haber biraz ürkütücü görünse de umut verici bir tablo var: Yüksek tansiyon, düzenli takip ve tedaviyle büyük ölçüde kontrol altında tutulabilen bir durumdur. Tansiyonunu kontrol altında tutan pek çok kişi uzun ve aktif bir yaşam sürdürür. Önemli olan şikayet beklememek, ölçümleri ve kontrolleri düzenli yapmak, doktorunuzun önerilerini sürdürmektir. Küçük ve istikrarlı adımlar, yıllar içinde büyük fark yaratır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.