Child-Pugh Skoru Nedir? Karaciğer Hastalığının Ciddiyetini Gösteren Puanlama

Genel Bakış

Child-Pugh skoru, karaciğerde uzun süredir devam eden (kronik) bir hastalık olduğunda karaciğerin ne kadar iyi çalıştığını anlamak için doktorların kullandığı bir puanlama aracıdır. Bir hastalık ya da bir tanı testi değildir; var olan karaciğer hastalığının hangi aşamada olduğunu ve ne kadar ciddi seyrettiğini anlaşılır biçimde göstermeye yarar. Doktor bu puanı beş bulguya bakarak hesaplar: kandaki bilirubin (sarı boya maddesi) düzeyi, albümin (kanda dolaşan bir protein) düzeyi, INR denilen ve kanın ne kadar çabuk pıhtılaştığını gösteren ölçüm, karın boşluğunda sıvı birikmesi (asit) ve karaciğer hastalığına bağlı olarak beyin fonksiyonlarının etkilenmesi (ensefalopati). Bu beş bulgu ayrı ayrı puanlanır, puanlar toplanır ve sonuç A, B ya da C sınıfı olarak ifade edilir. A sınıfı karaciğerin görece iyi çalıştığını, C sınıfı ise işlevin belirgin biçimde azaldığını gösterir.

Karaciğer sirozu ve diğer kronik karaciğer hastalıkları hem dünyada hem ülkemizde yaygın olduğu için bu puanlama doktorlar tarafından sık kullanılır. Ancak skorun kendisi bir hastalık olmadığı için onu 'yaygın bir hastalık' değil, 'yaygın kullanılan bir değerlendirme aracı' olarak düşünmek daha doğru olur.

Child-Pugh skoru, karaciğer sirozu ya da uzun süreli karaciğer hastalığı olan yetişkinlerde kullanılır. Karaciğer hastalığı olmayan kişilerde bu skorun bir anlamı yoktur. Çocuklarda ise genellikle yaşa ve büyümeye göre düzenlenmiş farklı değerlendirme yöntemleri tercih edilir. Skoru öğrenmek, hastalığı olan kişinin takibinin ve tedavi planının daha iyi yapılmasına yardımcı olur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli yorgunluk, halsizlik, çabuk yorulma
• Ciltte ve göz aklarında sararma (sarılık)
• Karında şişlik, dolgunluk veya sıkışma hissi
• Bacaklarda ve ayak bileklerinde şişme
• Kolay morarma, küçük darbelerle ciltte morluk oluşması
• Burun ve diş eti kanamalarına eğilim
• İştahsızlık, bulantı, kilo kaybı
• Ciltte yaygın kaşıntı
• Koyu renkli idrar, açık renkli dışkı
• Dikkat dağınıklığı, unutkanlık, uyku düzeninin bozulması (beyin fonksiyonlarının etkilenmesine bağlı olabilir)
• Ellerde ince titreme

Nedenler

Ana nedenler

• Child-Pugh skorunun kendisinin bir nedeni yoktur; bu skor, altta yatan karaciğer hastalığını değerlendirir. Skoru yüksek çıkaran durumlar genellikle şunlardır:
• Uzun süreli hepatit B veya hepatit C enfeksiyonu
• Alkole bağlı karaciğer hastalığı
• Yağlı karaciğer hastalığı (özellikle fazla kilo ve şeker hastalığı ile ilişkili olan tür)
• Otoimmün hepatit (bağışıklık sisteminin yanlışlıkla karaciğeri hedef alması)
• Safra yollarını etkileyen uzun süreli hastalıklar
• Bazı kalıtsal hastalıklar (örneğin vücutta demir veya bakır birikmesi)
• Uzun süreli bazı ilaç veya bitkisel ürün kullanımlarına bağlı karaciğer hasarı
• Nedeni tam olarak belirlenemeyen siroz

Risk faktörleri

• Aşırı alkol tüketimi
• Fazla kilo ve obezite, özellikle karın çevresinde yağlanma
• Tip 2 diyabet ve insülin direnci
• Hepatit B veya C ile temas öyküsü, ailede hepatit B taşıyıcılığı
• Damar yoluyla madde kullanımı veya korunmasız cinsel ilişki (hepatit bulaş yolları)
• Doktora danışmadan yüksek dozda veya uzun süre ilaç, takviye ya da bitkisel ürün kullanımı
• Ailede karaciğer hastalığı öyküsü
• Hareketsiz yaşam ve düzensiz, işlenmiş gıdaya dayalı beslenme

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kan kusma, siyah dışkı veya durmayan kanama varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.
• Ani kafa karışıklığı, aşırı uyuklama veya uyandırmakta zorluk varsa vakit kaybetmeden acile başvurun.
• Ateşle birlikte karın ağrısı, karında hassasiyet ve şişlik varsa aynı gün doktora gidin.
• Nefes almakta zorlanıyor ya da karın çok hızlı şişiyorsa acil değerlendirme gerekir.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Karaciğer hastalığı tanınız varsa ve skorunuz daha önce hesaplandıysa, kontrol randevularınızı aksatmayın.
• Yeni başlayan yorgunluk, kaşıntı, iştahsızlık veya kilo kaybı varsa doktorunuza bildirin.
• Yeni bir ilaç, takviye veya bitkisel ürün kullanmaya başlamadan önce mutlaka doktorunuza ya da eczacınıza danışın.
• Alkol kullanımınız varsa bunu doktorunuzla açıkça konuşun; bu bilgi takibinizi doğrudan etkiler.
• Hepatit B veya C ile temas riskiniz olduğunu düşünüyorsanız test yaptırmak için bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Tanı

Child-Pugh skoru tek başına bir tanı koymaz. Doktorunuz zaten bilinen bir karaciğer hastalığınız varsa, bu hastalığın hangi aşamada olduğunu anlamak için skoru hesaplar. Beş ölçütün üçü kan tahlilinden (bilirubin, albümin, INR), ikisi ise muayene ve gözlemden gelir: karında sıvı birikip birikmediği ve beyin fonksiyonlarının etkilenip etkilenmediği. Her ölçüt için puan verilir, puanlar toplanır ve yaklaşık olarak 5-6 puan A sınıfı, 7-9 puan B sınıfı, 10 ve üzeri puan C sınıfı olarak değerlendirilir.

Yapılabilecek testler

• Kan tahlili: bilirubin (sarı boya maddesi) düzeyi
• Kan tahlili: albümin (kanda dolaşan bir protein) düzeyi
• Kan tahlili: INR, yani kanın ne kadar sürede pıhtılaştığını gösteren ölçüm
• Fizik muayene; gerektiğinde ultrasonografi ile karın boşluğunda sıvı olup olmadığının değerlendirilmesi
• Kişinin uyanıklık, dikkat ve hafıza durumunun değerlendirilmesi (beyin fonksiyonlarının etkilenmesini fark etmek için)
• Karaciğer hastalığının nedenini araştırmaya yönelik ek kan testleri ve görüntüleme incelemeleri

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle bir kan tahlili ve kısa bir muayeneden oluşur; uzun ya da ağrılı bir işlem değildir. Sonucu doktorunuz size sınıf olarak açıklayacak ve bu sınıfın takip sıklığınız, tedaviniz ve yaşam düzeniniz için ne anlama geldiğini anlatacaktır. Skorun tek bir ölçüm değil, zaman içinde izlenen bir gösterge olduğunu unutmayın; asıl önemli olan eğilimin hangi yöne gittiğidir.

Tedavi

Child-Pugh skorunun kendisi için bir tedavi yoktur; çünkü skor bir hastalık değil, bir ölçümdür. Tedavi, skorun gösterdiği altta yatan karaciğer hastalığına ve ortaya çıkan sorunlara yöneliktir. Amaç, karaciğerin üzerindeki yükü azaltmak, belirtileri hafifletmek, komplikasyonları önlemek ve yaşam kalitesini korumaktır. Bu nedenle tedavi planı kişiye özeldir ve düzenli takip gerektirir.

Evde kişisel bakım

• Alkol kullanımını tamamen bırakın; bu, karaciğer hastalığında atılabilecek en önemli adımlardan biridir.
• Doktorunuzun önerdiği tuz kısıtlamasına uyun; hazır gıdalar, turşu, salamura ve işlenmiş ürünler sodyum açısından yüksektir.
• Doktorunuza veya eczacınıza sormadan ağrı kesiciler dahil hiçbir ilacı, takviyeyi veya bitkisel ürünü kullanmayın.
• Kilonuzu ve karın çevrenizi düzenli aralıklarla not edin; ani değişimler takipte önemli ipucu olabilir.
• Yeterli ve dengeli beslenin; öğünleri atlamamaya ve yeterli protein almaya özen gösterin.
• Yeterince dinlenin, yorucu aktiviteleri kısa molalarla bölün.
• Kendinizi iyi hissettiğinizde bile kontrol randevularını aksatmayın.

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımı, karaciğer hastalığının nedenine yönelik uygulamalar (örneğin viral hepatit varlığında doktorun uygun gördüğü antiviral tedavi, metabolik nedenlerin yönetimi), karında sıvı birikmesinin tuz kısıtlaması ve doktorun reçete ettiği idrar söktürücü tedavilerle kontrolü, beyin fonksiyonlarını etkileyen durumların tetikleyicilerinin düzeltilmesi ve gerekli görülen destekleyici tedaviler, beslenme desteği ve düzenli kanser tarama görüntülemelerini kapsar. Hangi tedavinin size uygun olduğuna yalnızca sizi takip eden hekim karar verebilir; ilaç adı ve doz önerisi bu metinde yer almaz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Karaciğer hastalığı ileri evreye geldiğinde ve günlük yaşamı belirgin şekilde etkilemeye başladığında, karaciğer nakli bir seçenek olarak gündeme gelebilir. Bu değerlendirme kapsamlı bir hazırlık süreci gerektirir ve kararı uzman ekip verir. Bazı durumlarda kanama veya sıvı birikmesini yönetmeye yardımcı olmak için girişimsel işlemler de düşünülebilir. Bu işlemlerin size uygun olup olmadığı, hastalığınızın durumuna göre belirlenir.

Bu durumla yaşamak

Karaciğer hastalığı ile yaşamak, günlük bir ritim kurmayı kolaylaştırır: ilaçlarınızı düzenli almak, kilo ve karın çevresini ara ara not etmek, belirtileri kısa bir günlüğe yazmak ve kontrolleri takvime işaretlemek işinizi kolaylaştırır. Yorgunluk sık görülen bir durumdur; bu yüzden işleri parçalara bölmek ve dinlenme araları vermek faydalı olur. Değişiklikleri fark ettiğinizde not alıp doktorunuzla paylaşmanız, takibin en değerli parçasıdır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Alkol kullanmayın.
• Sigara içiyorsanız bırakmak için destek isteyin.
• Doktorunuza veya eczacınıza sormadan hiçbir ilaç veya bitkisel ürün almayın.
• Yeterli uyku alın; düzenli uyku, beyin fonksiyonlarının etkilenmesini fark etmeyi de kolaylaştırır.
• Ellerinizi sık yıkayın ve önerilen aşıları yaptırın; enfeksiyonlar karaciğer hastalığında daha ağır seyredebilir.
• Yakınlarınıza durumunuzu ve acil durumda ne yapmaları gerektiğini anlatın.

Diyet ve egzersiz

Beslenmede amaç, karaciğerin yükünü artırmadan yeterli enerji ve protein almak. Doktorunuz tuz kısıtlaması önerdiyse hazır çorbalar, salamura ürünler ve paketli gıdalardan uzak durmak önemlidir. Protein ihtiyacınızı atlamamak, öğünleri küçük ve sık tutmak iştahsızlıkta işe yarar. Şekerli içecekler ve çok işlenmiş gıdalar yerine sebze, tam tahıl ve uygun protein kaynaklarına ağırlık verin. Egzersiz konusunda yürüyüş gibi hafif ve düzenli hareketler çoğu kişi için uygundur; ancak karında sıvı birikmesi veya belirgin yorgunluk varsa başlamadan önce doktorunuza danışın. Beslenme ve egzersiz planınızın kişiye özel olması gerektiğini unutmayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Karaciğer hastalığı yalnızca bedeni değil duyguları da etkiler. Skorunuzun sınıfını öğrenmek, hastalığın seyriyle ilgili belirsizlik yaşamak, yorgunluk ve sosyal hayattaki kısıtlamalar kaygı, öfke veya çökkün ruh hali getirebilir. Bu duygular anlaşılırdır ve yalnız yaşanması gerekmez. Duygularınızı doktorunuzla paylaşmaktan çekinmeyin; gerekirse profesyonel psikolojik destek isteyin. Kendinize zarar verme düşüncesi veya dayanılmaz bir çaresizlik hissi olursa vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Child-Pugh skoru bir hastalık olmadığı için 'önlenemez'; ancak skorun yükselmesine yol açan karaciğer hastalıklarının pek çoğu önlenebilir ya da erken dönemde kontrol altına alınabilir. Alkol kullanmamak, sağlıklı kiloyu korumak, hepatit riskine karşı önlem almak ve düzenli sağlık kontrolü yaptırmak en etkili adımlardır.

Aşılar

Hepatit B aşısı, karaciğer iltihabının en yaygın nedenlerinden birine karşı koruma sağlar ve ülkemizde çocukluk çağı aşı takviminde yer alır. Hepatit A aşısı da bazı kişiler için önerilebilir. Ayrıca karaciğer hastalığı olan kişilere grip ve zatürre gibi enfeksiyonlara karşı aşılar önerilebilir. Hangi aşıların size uygun olduğunu aile hekiminize veya size takip eden doktora sorabilirsiniz.

Tarama programları

Karaciğer sağlığınızı korumak için düzenli sağlık kontrolü yaptırın. Hepatit B veya C açısından risk taşıdığınızı düşünüyorsanız test yaptırmanız erken tanı açısından önemlidir. Karaciğer hastalığı tanısı olan kişilerde ise doktorun önerdiği aralıklarla kan tahlilleri ve ultrasonografi gibi tarama incelemeleri yapılır. Sağlık Bakanlığı'nın birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamındaki aile hekimliği kontrolleri bu takibin başlangıç noktası olabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Karında sıvı birikmesinin (asit) artması ve bu sıvının enfeksiyon kapması
• Yemek borusu ve midedeki damarların genişleyip kanaması, kan kusma veya siyah dışkı
• Beyin fonksiyonlarının etkilenmesi (ensefalopati) nedeniyle unutkanlık, uyku hali ve kafa karışıklığının derinleşmesi
• Böbrek işlevlerinin bozulması
• Karaciğer kanseri gelişme riski
• Beslenme yetersizliği ve kas kaybı
• Karaciğer işlevinin ileri derecede azalması (karaciğer yetmezliği)

Uzun vadeli görünüm

Karaciğer hastalığı ciddi bir durumdur ve zaman zaman zorlayıcı olabilir; ama umutsuz bir tablo değildir. Erken tanı, düzenli takip, altta yatan nedenin tedavisi ve yaşam alışkanlıklarındaki değişikliklerle birçok kişi uzun yıllar boyunca iyi bir yaşam kalitesini koruyor. Skorunuzun bugünkü değeri geleceğinizi tek başına belirlemez; önemli olan eğilim ve sizinle birlikte çalışan bir tedavi ekibinin olmasıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.