Diyabet Komplikasyonları: Riskleri Azaltmak İçin Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Diyabet (şeker hastalığı), kan şekerinin normalden yüksek olduğu uzun süreli bir sağlık durumudur. Zamanla yüksek kan şekeri damarlara, sinirlere ve organlara zarar verebilir. Bu zararlara diyabet komplikasyonları adı verilir. Bu rehberde, bu komplikasyonların nasıl oluştuğunu, belirtilerini ve korunma yollarını bulacaksınız.

Evet, diyabet dünyada ve Türkiye'de çok yaygındır. Sağlık Bakanlığı verilerine göre Türkiye'de her 11 yetişkinden yaklaşık 1'i diyabetlidir. Diyabet süresi uzadıkça ve kontrol kötüleştikçe komplikasyon gelişme olasılığı artar.

Diyabet her yaşta görülebilir. Tip 1 diyabet genellikle çocukluk ve gençlikte, tip 2 diyabet ise daha çok 40 yaş üzerinde ve fazla kilolu kişilerde görülür. Ailesinde diyabet olanlar, hareketsiz yaşam sürenler ve gebelikte diyabet geçirenler risk altındadır. Komplikasyonlar ise diyabet süresi uzun olan ve kan şekeri iyi kontrol edilmeyen kişilerde daha sıktır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çok su içme, çok idrara çıkma ve ağız kuruluğu
• Aşırı yorgunluk ve halsizlik
• Bulanık görme (göz komplikasyonlarının habercisi olabilir)
• Ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya yanma hissi (sinir hasarı belirtisi)
• Ayak yaralarının geç iyileşmesi
• Tekrarlayan idrar yolu veya cilt enfeksiyonları

Çocuklarda belirtiler

• Aniden başlayan kilo kaybı
• Çok su içme ve sık idrara çıkma
• Karın ağrısı, bulantı ve kusma
• Ağızdan aseton gibi meyvemsi bir koku gelmesi
• Hızlı ve derin nefes alma (diyabetik ketoasidoz belirtisi olabilir)

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler genellikle daha siliktir; halsizlik ve düşme görülebilir.
• Anksiyete, depresyon veya kafa karışıklığı gibi ruh hali değişiklikleri
• Hafıza sorunları veya unutkanlık
• Denge kaybı ve düşmeler
• Görme azalması
• Ayaklarda hissizlik nedeniyle fark edilmeyen yaralar

Nedenler

Ana nedenler

• Uzun süre yüksek seyreden kan şekerinin damar duvarlarını ve sinirleri hasara uğratması
• Damar sertliği (ateroskleroz) nedeniyle damarların daralması ve tıkanması
• Bağışıklık sisteminin zayıflamasına bağlı olarak enfeksiyonlara yatkınlık
• Yüksek tansiyon ve yüksek kolesterolün damar hasarını hızlandırması
• Diyabetin süresinin uzun olması ve kan şekeri kontrolünün kötü olması

Risk faktörleri

• Diyabetin 10 yıldan uzun süredir devam etmesi
• HbA1c testinde son üç ayın ortalamasının hedeften yüksek olması
• Sigara kullanmak
• Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol veya obezite
• Ailede kalp ve böbrek hastalığı öyküsü olması
• Hareketsiz yaşam ve sağlıksız beslenme alışkanlıkları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Görme kaybı veya gözde aniden uçuşan cisimler görmek
• Ayaktaki yaranın büyümesi, derinleşmesi veya iyileşmemesi
• Şiddetli karın ağrısı, kusma veya nefes darlığı
• Göğüs ağrısı, çarpıntı veya bayılma hissi
• Ellerde veya ayaklarda ani güçsüzlük

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Diyabetiniz varsa yılda en az bir kez göz dibi (retina) muayenesi yaptırın.
• Yılda bir kez böbrek fonksiyon testleri ve idrarda protein testi yaptırın.
• Yılda bir kez ayak muayenesi olun ve koruyucu ayak bakımı hakkında bilgi alın.
• Tansiyonunuzu ve kolesterolünüzü düzenli olarak ölçtürün.
• Diş ve diş eti sağlığı için yılda bir kez diş hekimine görünün.
• Belirti olmasa bile düzenli olarak aile hekiminize veya endokrinoloji uzmanına kontrol olun.

Tanı

Doktorunuz önce şikayetlerinizi dinler ve fizik muayene yapar. Kan şekeri, HbA1c ve gerekirse açlık kan şekeri ölçümü yapar. Komplikasyon taraması için göz dibi muayenesi, böbrek fonksiyon testleri, idrar tetkiki, ayak muayenesi ve gerekirse sinir iletim testleri isteyebilir. Sağlık Bakanlığı, diyabet komplikasyonlarının erken tanısı için düzenli taramayı önermektedir.

Yapılabilecek testler

• HbA1c testi: Son üç ayın ortalama kan şekerini gösterir.
• Açlık kan şekeri ve tokluk kan şekeri ölçümü
• İdrar testi: İdrarda protein (albümin) olup olmadığını kontrol eder, böbrek hasarını gösterir.
• Kan kreatinin testi: Böbrek fonksiyonlarını değerlendirir.
• Göz dibi (retina) muayenesi: Gözün damar yapısını inceler.
• Ayak muayenesi: Nabızlar ve duyu kontrolü yapılır, his kaybı değerlendirilir.
• Sinir ileti çalışmaları (EMG): Sinir hasarını tespit edebilir.
• Kan basıncı ve kolesterol ölçümleri

Randevunuzda neler beklenir

Testler için genellikle aç karnına kan ve idrar örneği vermeniz istenir; işlemler çoğunlukla acısızdır. Göz dibi muayenesi için göz bebekleriniz damla ile büyütülür, bu nedenle o gün araç kullanmamanız önerilir. Sonuçlarınız doktorunuzla birlikte değerlendirilir ve size özel bir takip planı oluşturulur.

Tedavi

Diyabet komplikasyonlarının tedavisinde temel amaç, kan şekerini sağlıklı aralıkta tutmak ve var olan komplikasyonların ilerlemesini yavaşlatmaktır. Tedavi planı kişiye özeldir; doktorunuz diyabet tipine, yaşınıza ve eşlik eden hastalıklara göre bir plan hazırlar. Tedavinin ana unsurları; sağlıklı beslenme, düzenli fiziksel aktivite, kilo kontrolü, kan şekeri takibi ve doktorun önerdiği ilaçları düzenli kullanmaktır.

Evde kişisel bakım

• Kan şekerinizi doktorunuzun önerdiği sıklıkta ölçün ve kaydedin.
• Doktorunuzun verdiği ilaçları veya insülini atlamadan, saatinde kullanın.
• Her gün ayaklarınızı kontrol edin; kesik, sıyrık, kızarıklık veya su topluluğu olup olmadığına bakın.
• Ayaklarınızı her gün ılık suyla yıkayın, iyice kurulayın ve parmak aralarına krem sürmeyin.
• Dar ve sivri burunlu ayakkabılar giymeyin; pamuklu çorap tercih edin.
• Sigara içmeyin ve sigara dumanından uzak durun.
• Dişlerinizi günde iki kez fırçalayın, diş ipi kullanın.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz diyabetinizi kontrol altına almak için yaşam tarzı değişikliklerinin yanında, ihtiyacınıza göre ağızdan alınan ilaçlar veya insülin tedavisi önerebilir. Ayrıca yüksek tansiyon ve kolesterol için ilaçlar ve böbrekleri koruyan tedaviler ekleyebilir. Komplikasyonlara bağlı olarak göz, böbrek, kalp veya ayak bakımı için farklı uzmanlarla birlikte çalışabilirsiniz. İlaç isimleri ve dozları mutlaka doktorunuz tarafından belirlenmelidir; ilaçlarınızı kendi başınıza değiştirmeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Diyabetik ayak yaraları ilerlemişse cerrahi müdahale gerekebilir. Yara temizliği, damar tıkanıklığını açma girişimleri veya ileri durumlarda parmak/doku kaybına yönelik cerrahi planlanabilir. Gözde kanama veya retina dekolmanı gibi durumlarda lazer tedavisi veya göz cerrahisi uygulanabilir. Böbrek yetmezliği gelişen kişilerde diyaliz veya böbrek nakli seçenekleri değerlendirilir. Bu kararlar uzman doktorlar tarafından kişiye özel olarak verilir.

Bu durumla yaşamak

Diyabet komplikasyonlarını önlemek için günlük hayatta kan şekeri takibi, düzenli yemek ve ilaç düzenine dikkat etmek gerekir. Kendinize bir rutin oluşturmak, hatırlatıcılar kullanmak ve yakınlarınızın desteğini almak bu süreci kolaylaştırır. Diyabet, yönetilebilir bir sağlık durumudur; düzenli olarak kendinize iyi bakmak yaşam kalitenizi artırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Günde en az 30 dakika tempolu yürüyüş veya doktorunuzun önerdiği bir egzersizi haftanın çoğu günü yapın.
• Düzenli uyuyun; yetersiz uyku kan şekerini olumsuz etkileyebilir.
• Alkol alımını sınırlayın; alkol alırken tok karnına olun ve kan şekerinizi daha sık ölçün.
• Stresle başa çıkmak için nefes egzersizleri, meditasyon veya bir hobi edinin.
• Yıllık göz, böbrek, ayak ve diş kontrollerinizi ihmal etmeyin.

Diyet ve egzersiz

Beslenmenizde tam tahıllar, sebzeler, baklagiller, yağsız et ve balık gibi sağlıklı karbonhidratları tercih edin. Şekerli içecekler, paketli atıştırmalıklar ve aşırı tuzlu gıdalardan kaçının. Öğünlerinizi düzenli saatlerde yiyin ve porsiyon kontrolüne dikkat edin. Bir diyetisyenden size özel bir beslenme planı alabilirsiniz. Yürüyüş, yüzme ve bisiklet gibi aktiviteler kan şekerini dengelemeye yardımcı olur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak zamanla kaygı, üzüntü ve yorgunluk hissi yaratabilir. Bu duygular normaldir. Kendinizi kötü hissettiğinizde ailenizle, arkadaşlarınızla veya bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşun. Diyabet yönetiminde psikolojik destek almak tedavinin bir parçasıdır; duygusal iyi oluşunuz kan şekerinizi doğrudan etkiler.

Önleme

Diyabet komplikasyonlarının önlenmesi büyük ölçüde mümkündür. En önemli adım, kan şekerini hedef aralıkta tutmaktır. Düzenli ilaç kullanımı, sağlıklı beslenme, fiziksel aktivite, kilo kontrolü, sigarayı bırakma ve yıllık kontrol testleri komplikasyon riskini büyük ölçüde azaltır.

Aşılar

Diyabetli kişilerde enfeksiyonlar daha ağır seyredebilir. Grip (influenza), zatürre (pnömokok) ve hepatit B aşılarının yaptırılması önerilir. COVID-19 aşısı da güncel dozlarıyla birlikte önerilmektedir. Aşı takviminizi aile hekiminizle görüşün.

Tarama programları

Diyabet tanısı konduktan sonra yılda en az bir kez göz dibi muayenesi, idrarda protein ve kan kreatinin ölçümü, ayak muayenesi ile kan basıncı ve kolesterol takibi önerilir. Sağlık Bakanlığı, 40 yaş üzerindeki yetişkinlerde ve risk gruplarında diyabet taramasını önermektedir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Retinopati: Gözün retina tabakasında hasar, görme kaybına ilerleyebilir.
• Nefropati: Böbreklerin süzme görevinin bozulması, böbrek yetmezliğine yol açabilir.
• Nöropati: Sinir hasarı, el ve ayaklarda uyuşma, ağrı ve his kaybı yapar.
• Diyabetik ayak: Sinir ve damar hasarı nedeniyle yaraların geç iyileşmesi, enfeksiyon ve amputasyon riski.
• Kalp ve damar hastalıkları: Kalp krizi, inme ve periferik arter hastalığı riskinde artış.
• Cinsel işlev bozuklukları: Hem erkeklerde hem kadınlarda görülebilir.
• Diş ve diş eti hastalıkları: Enfeksiyona yatkınlık ve iyileşme güçlüğü.

Uzun vadeli görünüm

Komplikasyonların gelişmesini geciktirmek veya durdurmak mümkündür. İyi yönetilen bir diyabette kişi uzun ve kaliteli bir yaşam sürebilir. Kan şekeri değerlerinizi düzenli kontrol etmek, doktorunuzla iş birliği yapmak ve kendinize iyi bakmak riskleri büyük ölçüde azaltır. Sağlıklı alışkanlıklar kazanmak için bugün başlayabilirsiniz; her olumlu adım geleceğinize bir yatırımdır.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ↗
• Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) ↗

Yerel kuruluşlar

• T.C. Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.