Diyabetle Yaşam

Genel Bakış

Diyabet (halk arasında şeker hastalığı olarak bilinir), vücudun kan şekeri adı verilen kanımızdaki şeker düzeyini kontrol edememesi durumudur. Pankreas adlı organımız, insülin adı verilen bir hormon üretir. İnsülin, hücrelerin kan şekerini alıp enerji olarak kullanmasına yardımcı olur. Diyabette ya vücut yeterince insülin üretmez ya da üretilen insülini etkili şekilde kullanamaz. Bu nedenle kan şekeri yükselir.

Evet, çok yaygındır. Dünyada ve Türkiye’de milyonlarca insan diyabetle yaşamaktadır. Türkiye’de erişkinlerde sık görülen bir sağlık sorunudur ve her yıl birçok yeni tanı konulmaktadır.

Diyabet her yaşta görülebilir. Tip 1 diyabet genellikle çocuklarda ve gençlerde ortaya çıkar. Tip 2 diyabet daha çok 40 yaş üzeri, fazla kilolu veya hareketsiz yaşam süren kişilerde görülür. Ancak günümüzde Tip 2 diyabet genç erişkinlerde ve ergenlerde de artış göstermektedir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sık sık idrara çıkma
• Çok fazla susama ve ağız kuruluğu
• Açlığa rağmen kilo kaybı veya çok yemek yeme isteği
• Halsizlik ve çabuk yorulma
• Bulanık görme
• Yaraların ve kesiklerin geç iyileşmesi
• El ve ayaklarda uyuşma veya karıncalanma
• Sık geçirilen enfeksiyonlar (örneğin idrar yolu, mantar enfeksiyonu)

Çocuklarda belirtiler

• Gece yatak ıslatma (daha önce kuru olan çocukta)
• İştah artmasına rağmen kilo kaybı
• Çok su içme ve çok idrara çıkma
• Karın ağrısı, bulantı ve kusma
• Nefes alışverişinde hızlanma veya nefeste meyvemsi, aseton benzeri koku (acil belirti olabilir)

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yalnızca halsizlik, düşme veya kafa karışıklığı gibi belirsiz belirtiler görülebilir
• Susuzluk hissi yaşlılarda azalmış olabilir
• Tekrarlayan enfeksiyonlar veya yavaş iyileşen yaralar
• Baş dönmesi ve düşük tansiyon atakları

Nedenler

Ana nedenler

• Tip 1 diyabet: Bağışıklık sistemi, pankreastaki insülin üreten hücrelere saldırır ve insülin üretimi durur. Nedeni tam olarak bilinmediği için önlenemez.
• Tip 2 diyabet: Hücreler insüline direnç gösterir ve pankreas zamanla yetersiz insülin üretir. Fazla kilo ve hareketsizlik bu durumu tetikler.
• Gebelik diyabeti: Gebelik sırasında ortaya çıkan ve genellikle doğumdan sonra normale dönen özel bir diyabet türüdür.

Risk faktörleri

• Fazla kilolu veya obez olmak (özellikle bel çevresi genişliği)
• Fiziksel olarak hareketsiz yaşam sürmek
• Ailede diyabetli bir ebeveyn veya kardeşin olması
• Yüksek tansiyon veya yüksek kolesterol varlığı
• Polikistik over sendromu gibi bazı hormonal durumlar
• 40 yaş üstü olmak
• Gebelik diyabeti geçirmiş olmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Acil belirtilerden herhangi birinin olması (bilinç değişikliği, şiddetli karın ağrısı, kusma, kokulu nefes gibi)
• Kan şekerinin sürekli olarak çok yüksek veya çok düşük seyretmesi
• İyileşmeyen bir ayak yarası
• Ani görme değişikliği veya görme kaybı
• Bu durumlarda vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Risk faktörleriniz varsa (fazla kilo, hareketsizlik, aile öyküsü) düzenli kan şekeri kontrolü yaptırın
• 45 yaşından sonra her 3 yılda bir, risk varsa daha sık kan şekeri testi yaptırın
• Diyabet tanısı aldıysanız doktorunuzun önerdiği aralıklarla kontrole gidin

Tanı

Doktorunuz şikayetlerinizi dinler, aile öykünüzü sorgular ve basit kan testleri yapar. Tanı, genellikle açlık kan şekerine, tokluk kan şekerine ve son 2-3 ayın kan şekeri ortalamasını gösteren HbA1c testine göre konulur.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri: En az 8 saatlik açlıktan sonra bakılır
• Tokluk kan şekeri: Yemekten 2 saat sonra bakılır
• HbA1c testi: Son 2-3 ayın ortalama kan şekeri değerini gösterir
• Oral glukoz tolerans testi (şeker yükleme): Genellikle gebelik diyabeti ve bazı şüpheli durumlarda yapılır

Randevunuzda neler beklenir

Tanı konduktan sonra doktorunuz sizi endokrinoloji (hormon hastalıkları) uzmanına yönlendirebilir. Diyabet eğitim programına katılır, kan şekerini nasıl ölçeceğinizi, ne yemeyi ve ne zaman ilaç kullanacağınızı öğrenirsiniz. Bu bir ekip işidir; yalnız değilsiniz.

Tedavi

Diyabetin bugün için tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; ancak kontrol altında tutmak fazlasıyla mümkündür. Tedavinin amacı kan şekerini normal sınırlara yakın tutmak ve ileride ortaya çıkabilecek sorunları önlemektir. Bunun için sağlıklı yaşam tarzı, düzenli takip ve gerekli durumlarda ilaç kullanımı birlikte uygulanır.

Evde kişisel bakım

• Kan şekerinizi doktorunuzun önerdiği sıklıkta ölçün ve değerleri not edin
• İlaçlarınızı ve insülininizi doktorunuzun tarif ettiği saatlerde kullanın, dozu asla kendiniz değiştirmeyin
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin, tahriş, kızarıklık veya yara olup olmadığına bakın, uygun ayakkabılar giyin
• Diyetisyeninizle görüşerek size uygun beslenme planını öğrenin
• Günde en az 30 dakika orta tempolu yürüyüş yapın
• Sigara içmeyin, alkolü sınırlandırın
• Dişlerinizi düzenli fırçalayın ve diş hekiminize kontrole gidin

Tıbbi tedaviler

Diyabet tedavisinde kan şekerini dengelemek için ağızdan alınan ilaçlar veya enjeksiyon (iğne) şeklinde yapılan insülin kullanılabilir. Tip 1 diyabette insülin tedavisi kaçınılmazdır; çünkü vücut insülin üretemez. Tip 2 diyabette yaşam tarzı değişikliklerine rağmen kan şekeri hedefte değilse doktorunuz ağızdan ilaç veya insülin başlayabilir. Hangi ilacın kullanılacağı ve dozu, hastanın yaşına, kilosuna, diyabet süresine ve diğer sağlık durumuna göre belirlenir. Bu nedenle kesinlikle doktor önerisi olmadan ilaç kullanılmamalı, başka kişilerin ilaçları paylaşılmamalıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Diyabetin tedavisinde cerrahi ilk seçenek değildir. Ancak aşırı kilolu (obez) olan ve Tip 2 diyabeti olan bazı hastalarda, kilo vermeye ve diyabetin kontrolüne yardımcı olması için metabolik/obezite cerrahisi değerlendirilebilir. Bu karar, endokrinoloji ve cerrahi uzmanlarından oluşan bir ekip tarafından kişiye özel verilir.

Bu durumla yaşamak

Diyabetle yaşam, öğrenmeniz gereken bazı alışkanlıkları içerir. Her gün düzenli öğün yemek, ilaçlarınızı zamanında almak, kan şekeri ölçümlerinizi yapmak ve hareket etmek sizin rutininizin parçası haline gelir. Yanınızda diyabetli olduğunuzu belirten bir kimlik kartı veya not taşımanız, acil bir durumda hayat kurtarabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Günde üç ana öğün ve gerekirse ara öğünler düzenleyin
• Öğün atlamamaya özen gösterin
• Stresle başa çıkmak için nefes egzersizleri, yürüyüş, hobi veya destek gruplarını deneyin
• Uyku düzeninize dikkat edin; düzensiz uyku kan şekerini olumsuz etkileyebilir
• Alkolü doktorunuza danışarak sınırlı tüketin

Diyet ve egzersiz

Sağlıklı beslenme diyabet yönetiminin temelidir. Tam tahıllı ekmek, bulgur, sebze, meyve ve baklagillerden zengin bir tabak sizin için idealdir. Şekerli içecekler (gazoz, meyve suyu) ve aşırı şekerli tatlılar kan şekerini hızla yükseltir; bu nedenle sınırlandırılmalıdır. Porsiyon kontrolü de önemlidir. Bir diyetisyenden kişisel menü planı isteyin. Fiziksel aktivite, kaslarınızın şekeri daha iyi kullanmasını sağlar. Haftada en az 150 dakika orta tempolu aktivite önerilir; bu süreyi günde 30 dakikalık yürüyüşlerle tamamlayabilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak zaman zaman kaygı, üzüntü, öfke veya tükenmişlik hissettirebilir. Bu duygular normaldir ve birçok kişi aynı hisleri yaşar. Bir psikolog veya psikiyatristten destek almak, diyabetli bireylerle konuşmak iyi gelir. Eğer kendinizi çok kötü hissediyor, yaşamdan zevk alamıyor veya kendinize zarar verme düşüncelerine kapılıyorsanız, vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun veya 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.

Önleme

Tip 1 diyabeti önlemek bugün için mümkün değildir. Ancak Tip 2 diyabetin büyük bir kısmı, sağlıklı kiloyu koruyarak, düzenli fiziksel aktivite yaparak ve dengeli beslenerek önlenebilir. Ailede diyabet öyküsü varsa bu önlemler daha da önem kazanır. Gebelik diyabeti riskini de sağlıklı yaşam alışkanlıkları azaltabilir.

Aşılar

Diyabetli bireylerde enfeksiyonlar daha ağır seyredebilir. Bu nedenle grip, zatürre (pnömokok) ve diğer önerilen aşıları Sağlık Bakanlığı’nın önerilerine uygun şekilde yaptırmak önemlidir. Aşı takvimi için aile hekiminizle görüşün.

Tarama programları

Diyabetliyseniz düzenli aralıklarla göz dibi muayenesi (diyabetik retinopati taraması), ayak muayenesi, böbrek fonksiyon testleri ve kolesterol ölçümü yaptırmalısınız. Ayrıca kan şekeri ve HbA1c takibi rutin kontrolünüzün bir parçasıdır. Erken teşhis, komplikasyonları önlemenin en etkili yoludur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi ve inme riskinde artış
• Böbrek hasarı ve zamanla böbrek yetmezliği
• Gözlerde retina hasarı (diyabetik retinopati) ve görme kaybı
• Sinir hasarı nedeniyle ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya yanma
• Ayakta iyileşmeyen yaralar, ciddi enfeksiyonlar ve ayak kaybı
• Diş eti hastalıkları ve ağız enfeksiyonları

Uzun vadeli görünüm

Önemli olan umudunuzu korumak. Diyabet, iyi yönetildiğinde kişinin hayat kalitesini bozmayan bir durumdur. Kan şekerini hedef aralıkta tutan, düzenli kontrole giden, sağlıklı beslenen ve hareket eden kişiler uzun ve sağlıklı bir yaşam sürebilir. Bugün diyabetli bireylerin sayısı her geçen gün artmakta; aynı zamanda tedavi ve bakım olanakları da gelişmektedir. Siz de doğru bilgilerle kendi sağlığınızın sorumluluğunu alabilirsiniz.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) ↗
• Dünya Sağlık Örgütü (WHO) – Diyabet ↗

Yerel kuruluşlar

• Türkiye Diyabet Vakfı ↗ · Türkiye
• Türkiye Diyabet Derneği ↗ · Türkiye

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.