Diyabet Taraması

Genel Bakış

Diyabet taraması, bir kişide henüz belirti oluşturmayan veya belirti veren diyabet ile diyabet öncesi durumun kan testleriyle araştırılmasıdır. Taramanın amacı, kan şekeri yüksekliğini organlara zarar vermeden önce yakalamak ve gerekli önlemleri almaktır.

Evet. Hem diyabet hem de diyabet öncesi durum dünyada ve Türkiye'de çok yaygındır. Birçok kişi belirti vermediği için diyabet olduğunu bilmemektedir.

Tarama özellikle 45 yaş üstü, aşırı kilolu, ailesinde diyabet olan, hareketsiz yaşayan ve gebelikte şeker hastalığı geçirmiş kişiler için önemlidir. Diyabet her yaşta görülebildiğinden belirti varsa daha erken yaşlarda da tarama yapılabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çok su içme isteği ve ağız kuruluğu
• Sık ve bol idrara çıkma
• Sürekli yorgunluk veya hâlsizlik
• Bulanık görme
• Nedensiz kilo kaybı
• Yaraların geç iyileşmesi, sık enfeksiyon geçirme

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda diyabet belirtileri hızlı başlar; çok su içme, sık idrara çıkma ve yatak ıslatma en sık görülen belirtilerdendir.
• Çocuk, hızla kilo kaybedebilir ve normalden daha hâlsiz görünebilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda belirtiler daha silik olabilir; yorgunluk, şaşkınlık, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları ve yara iyileşmesinde yavaşlama dikkat çekebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Yüksek kan şekeri, vücudun yiyeceklerden gelen şekeri hücrelerine taşıyamaması veya üretilen insülinin yetersiz kalması sonucu oluşur.
• Diyabet öncesi (prediyabet), kan şekerinin normal kabul edilen değerin üzerinde olduğu ancak diyabet sınırına ulaşmadığı bir ara dönemdir.
• Diyabetin gelişmesinde genetik yatkınlık ve yaşam tarzı birlikte rol oynar.

Risk faktörleri

• Fazla kilolu veya obez olmak
• Anne, baba ya da kardeşlerde diyabet öyküsü
• Hareketsiz bir günlük yaşam
• Yüksek tansiyon veya kolesterol yüksekliği
• Gebelikte geçirilen şeker hastalığı
• Polikistik over sendromu öyküsü
• 45 yaşın üzerinde olmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Diyabetin ani belirtileri gelişirse (çok su içme, çok idrara çıkma, hızlı kilo kaybı) aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun.
• Ağızdan beslenemeyecek kadar hâlsizlik veya sürekli kusma varsa aynı gün acil değerlendirme isteyin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• 45 yaşından itibaren hiçbir yakınmanız olmasa bile aile hekiminize başvurup diyabet taramanızı yaptırın.
• Risk faktörleriniz varsa doktorunuza 45 yaşından önce tarama yapılması gerekip gerekmediğini sorun.
• Daha önce diyabet öncesi tanısı aldıysanız doktorunuzun önerdiği aralıklarla taramayı tekrarlayın.

Tanı

Diyabet taraması kan numunesi ile yapılır. Açlık kan şekeri, şeker yükleme testi veya uzun dönem ortalama kan şekerini gösteren HbA1c ölçümü kullanılır. Hangi testin uygun olduğuna doktorunuz karar verir.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri: En az 8 saat açlık sonrası alınan kan testidir.
• Şeker yükleme testi: Aç karnına kan alındıktan sonra şekerli bir içecek içilir ve belirli aralıklarla kan şekeri tekrar ölçülür.
• HbA1c testi: Son 2-3 ayın ortalama kan şekeri düzeyini gösteren ve hastanın aç olmasını gerektirmeyen testtir.

Randevunuzda neler beklenir

Test genellikle aile sağlığı merkezi veya hastanede yapılır. Açlık gerektiren testler için gece boyunca yemek yememeniz istenir; doktor ve hemşire size hazırlığı anlatır. Kan alma işlemi birkaç dakika sürer, sonuç genellikle aynı gün veya birkaç gün içinde açıklanır.

Tedavi

Tarama sonucuna göre kan şekeriniz normal, diyabet öncesi ya da diyabet şeklinde değerlendirilir. Diyabet öncesi veya diyabet saptanırsa tedavinin ilk adımı sağlıklı yaşam alışkanlıklarını kazanmaktır. Doktorunuz, durumunuza göre hangi ek adımları atmanız gerektiğini sizinle planlar.

Evde kişisel bakım

• Haftanın en az 5 günü, 30 dakika yürüyüş gibi orta tempolu aktivite yapmak
• Şekerli içecekler, aşırı tatlı ve hamur işi tüketimini azaltmak
• Öğünlerde porsiyonları dengelemek ve sebze ağırlıklı beslenmek
• Sağlıklı kiloya ulaşmaya çalışmak
• Sigara kullanmamak, alkolü sınırlamak

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz kan şekerini yönetmek için yaşam tarzı değişikliklerinin yanında ilaç tedavisi önerebilir. İlaç seçimi kişinin yaşına, kilosuna, diğer hastalıklarına ve kan şekeri düzeyine göre belirlenir. İlaçların adı, dozu ve kullanım şekli yalnızca doktor tarafından düzenlenmelidir; başka kişilerin kullandığı ilaçlar asla kullanılmamalıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Diyabet taraması ve erken dönem diyabet tedavisi cerrahi bir işlem gerektirmez. Bazı özel durumlarda, özellikle ciddi kilo sorununa bağlı diyabetin kontrolünde doktorlar cerrahi yöntemleri değerlendirebilir; ancak bu her hasta için uygun değildir.

Bu durumla yaşamak

Diyabetle yaşamayı öğrenmek zaman alır. Düzenli kontrol, ilaçları doğru saatte almak, kan şekeri takibi yapmak ve beslenmeye dikkat etmek günlük rutininizin parçası hâline gelir. Zamanla bu alışkanlıklar hayatınıza doğal biçimde yerleşir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Doktorunuzun önerdiği aralıklarla kan şekeri ölçümü yapın
• Ayağınızı her gün kontrol ederek yara ve tahriş olup olmadığına bakın
• Düzenli uyuyun ve stresten uzak durmaya çalışın
• Kontrollerinizi ve ilaç takibini hatırlatıcı uygulamalarla destekleyin

Diyet ve egzersiz

Beslenme listenizde tam tahıllar, sebzeler, meyveler ve yeterli protein bulunsun; şekerli, işlenmiş gıdaları sınırlandırın. Öğünleri atlamamaya çalışın. Yemekten sonra yapılan kısa bir yürüyüş, kan şekerinin dengelenmesine yardımcı olur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Diyabet taraması sonucunun değişmesi kaygı, korku ve üzüntüye yol açabilir. Kendinizi yalnız hissetmeyin; bu duyguları kabul edin ve konuşmaktan çekinmeyin. Gerekirse bir psikolog veya psikiyatristten destek almak güçlü ve sorumlu bir adımdır.

Önleme

Tip 2 diyabet büyük ölçüde önlenebilir veya geciktirilebilir. Özellikle diyabet öncesi dönemde kilo vermek, hareketi artırmak ve beslenmeyi düzenlemek; diyabet gelişme riskini belirgin azaltır.

Aşılar

Diyabetli kişilerin enfeksiyonlara karşı daha dikkatli olması önemlidir. Bu nedenle Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği yetişkin aşılarını düzenli yaptırmak ve hangi aşıların size uygun olduğunu doktorunuza sormak gerekir.

Tarama programları

Sağlıklı yetişkinlerde diyabet taraması genellikle 45 yaşından itibaren başlar. Aşırı kilo, aile öyküsü, hipertansiyon gibi risk faktörleri varsa taramaya daha erken yaşta başlanabilir ve daha sık tekrarlanabilir. Doktorunuz size uygun tarama planını belirler.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kontrol edilmeyen yüksek kan şekeri kalp damar hastalıklarına zemin hazırlayabilir.
• Böbrek fonksiyonları bozulabilir ve ilerlemiş durumda diyaliz gerekebilir.
• Gözlerdeki küçük damarlar hasar görerek görme kaybına yol açabilir.
• Sinirlerin hasar görmesi nedeniyle ayaklarda his kaybı, uyuşma ve yaralar oluşabilir.

Uzun vadeli görünüm

Tarama sayesinde yakalanan diyabet öncesi ve erken diyabet, tedaviye cevap verme şansı en yüksek dönemdir. Doğru beslenme, düzenli hareket ve doktor takibi ile birçok kişi uzun yıllar sağlıklı bir yaşam sürdürür. Diyabet yönetilebilir bir durumdur; erken tanı, bu yönetimi çok daha kolay hâle getirir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.