Diyabet: Evde Bakım ve Sağlıklı Yaşam Rehberi

Genel Bakış

Diyabet (şeker hastalığı), kan şekerinin normalden yüksek seyrettiği uzun süreli bir durumdur. Evde bakım; doktor kontrolünde ilaç kullanımı, beslenme, fiziksel aktivite ve kan şekeri takibi ile sağlıklı bir yaşam sürdürmeyi içerir.

Evet, diyabet dünyada ve Türkiye'de en sık görülen kronik hastalıklardan biridir. Türkiye'de her 10 erişkinden yaklaşık 1'i diyabet hastasıdır.

Diyabet her yaşta görülebilir. Tip 1 diyabet genellikle çocukluk veya gençlik döneminde başlar. Tip 2 diyabet ise çoğunlukla 40 yaş üzeri, fazla kilolu ve hareketsiz yaşayan bireylerde görülür. Ancak son yıllarda daha genç yaşlarda da Tip 2 diyabete daha sık rastlanmaktadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Aşırı susama ve sık idrara çıkma
• Sürekli açlık hissi
• Beklenmedik kilo kaybı
• Yorgunluk ve halsizlik
• Bulanık görme
• Yaraların geç iyileşmesi

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda çok su içme ve sık tuvalete gitme
• Yatak ıslatma (özellikle daha önce kuru olan çocukta)
• Hırçınlık, halsizlik ve okul başarısında düşüş
• Kilo kaybı veya beklenen kilo artışının olmaması

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda tipik belirtiler belirsiz olabilir
• Yorgunluk, unutkanlık veya düşme şeklinde kendini gösterebilir
• Sık enfeksiyon ve geç iyileşen yaralar
• Görme bulanıklığı ve ellerde-ayaklarda uyuşma hissi

Nedenler

Ana nedenler

• Tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin pankreasın insülin üreten hücrelerine zarar vermesiyle oluşur.
• Tip 2 diyabet, vücudun insülini yeterince etkili kullanamaması ve pankreasın ihtiyacı kadar insülin üretememesiyle gelişir.
• Gebelik diyabeti, hamilelik sırasında hormonal değişikliklere bağlı olarak ortaya çıkabilir.

Risk faktörleri

• Aşırı kilolu olmak (özellikle bel çevresindeki yağlanma fazlalığı)
• Hareketsiz yaşam tarzı
• Ailede diyabet öyküsü olması
• Yüksek tansiyon veya yüksek kolesterol
• Polikistik over sendromu gibi hormonal bozukluklar
• Daha önce gebelik diyabeti geçirmek veya 35 yaş üzerinde gebelik

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kan şekeriniz sık sık hedef aralığın çok üzerinde veya çok altında seyrediyorsa
• Kusma veya ishal nedeniyle sıvı ve gıda alamıyorsanız
• Ayaklarınızda iyileşmeyen bir yara fark ederseniz
• Düşük kan şekeri belirtileri (titreme, terleme, çarpıntı) tekrarlıyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Doktorunuzun önerdiği aralıklarla (genellikle 3-6 ayda bir) kontrol randevularına gidin
• Yılda bir kez göz dibi muayenesi yaptırın
• Böbrek fonksiyonları ve kolesterol için kan ve idrar testlerinizi yaptırın
• Diş hekiminize düzenli olarak görünün

Tanı

Doktorunuz belirtilerinizi dinler, fizik muayene yapar ve kan şekerinizi ölçen testler ister. Tanı genellikle açlık kan şekeri, tokluk kan şekeri veya HbA1c adı verilen son 2-3 ayın kan şekeri ortalamasını gösteren test ile konulur.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri: 8-10 saat açlık sonrası ölçülen değer
• Oral glukoz tolerans testi: Şekerli bir içecek içildikten sonra belirli aralıklarla kan şekeri ölçümü
• HbA1c: Son 2-3 ayın ortalama kan şekeri düzeyini gösteren test
• İdrar testi: Keton veya protein için yapılabilir

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci genellikle birkaç gün içinde tamamlanır. Doktorunuz sonuçları sizinle paylaşır, evde kan şekerini nasıl ve ne sıklıkla ölçeceğinizi gösterir. Ayrıca beslenme, fiziksel aktivite ve tedavi planını birlikte oluşturursunuz.

Tedavi

Diyabet tedavisinin amacı kan şekerini sağlıklı bir aralıkta tutmak, belirtileri kontrol altına almak ve uzun dönemde kalp, böbrek, göz ve sinir hasarını önlemektir. Tedavi planı kişiye özeldir; doktorunuz diyabet tipinize, yaşınıza ve genel sağlığınıza göre yaşam tarzı değişiklikleri, ilaçlar veya insülin tedavisi önerebilir.

Evde kişisel bakım

• Kan şekerinizi doktorunuzun önerdiği sıklıkta ölçün ve ölçümlerinizi kaydedin
• İlaçlarınızı veya insülin tedavinizi aksatmadan, önerilen saatlerde kullanın
• Her gün düzenli öğünler yapın; porsiyon kontrolüne dikkat edin
• Ayaklarınızı her gün inceleyin; kuru, temiz ve nemlendirilmiş tutun
• Düzenli yürüyüş gibi orta tempolu egzersizleri hedefleyin
• Doktorunuza sormadan ilacınızı bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz yaşam tarzı değişikliklerine ek olarak kan şekerini dengeleyen ilaçlar reçete edebilir. Tip 1 diyabetli bireylerde ve bazı Tip 2 diyabetli bireylerde insülin tedavisi gerekli olabilir. İlacın türü, dozu ve kullanım zamanı kişiye özeldir; düzenli kullanım ve doktor kontrolü çok önemlidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Diyabetin tedavisinde ameliyat genellikle gerekmez. Ancak aşırı kiloya bağlı Tip 2 diyabeti olan bazı hastalarda doktor değerlendirmesiyle metabolik cerrahi (kilo kaybı ameliyatı) bir seçenek olarak düşünülebilir.

Bu durumla yaşamak

Günlük rutininizde kan şekeri ölçümü, sağlıklı öğünler ve düzenli yürüyüş doğal bir parça haline gelir. Basit bir takip kağıdı veya telefon uygulaması ile ölçümlerinizi kaydetmeniz tedavinizi kolaylaştırır. Seyahat ederken ilaçlarınızı ve yanınıza bir ara öğün (örneğin tam tahıllı bisküvi veya bir parça meyve) almayı unutmayın.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara içmeyin; sigara damarlara zarar verir ve diyabet komplikasyonlarını artırır
• Alkolden kaçının; alkol kan şekerini düşürebilir veya dalgalanmalara yol açabilir
• Uyku düzeninize dikkat edin; yetersiz uyku kan şekeri kontrolünü zorlaştırabilir
• Stresle başa çıkmak için derin nefes, yürüyüş, mola verme gibi yöntemleri deneyin

Diyet ve egzersiz

Sağlıklı bir tabak planı; tabağın yarısı sebze, dörtte biri protein (tavuk, balık, kurubaklagil) ve dörtte biri tam tahıl (esmer pirinç, bulgur, kepekli ekmek) şeklinde olabilir. Şekerli içecekler ve paketli gıdalar yerine su, ayran ve evde pişen yemekleri tercih edin. Haftada en az 150 dakika orta tempolu yürüyüş, yüzme veya bisiklete binmeyi hedefleyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak bazen kaygı, üzüntü veya tükenmişlik hissi yaratabilir. Bu duygular gayet normaldir. Ailenizle, arkadaşlarınızla veya bir uzmanla konuşmak rahatlatıcı olabilir. Duygusal sağlığınız fiziksel sağlığınız kadar önemlidir; kendinize karşı nazik olun.

Önleme

Tip 1 diyabeti önlemek şu an için mümkün değildir. Tip 2 diyabet ise sağlıklı beslenme, düzenli fiziksel aktivite ve sağlıklı kiloyu koruyarak büyük ölçüde önlenebilir. Diyabet riskiniz yüksekse doktorunuz size özel önerilerde bulunabilir.

Aşılar

Diyabetli bireylerde enfeksiyon riski daha yüksek olduğu için grip, zatürre ve COVID-19 aşıları önerilir. Aşı takviminiz için aile hekiminize veya sağlık kuruluşunuza danışın.

Tarama programları

Diyabet tanısı almış kişilerde göz, böbrek ve ayak muayenelerinin düzenli aralıklarla yapılması önemlidir. Ailesinde diyabet öyküsü olan kişiler de belirli aralıklarla kan şekeri testi yaptırmalıdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp ve damar hastalıkları
• Böbrek hasarı (nefropati)
• Gözde retinopati ve görme kaybı
• Sinir hasarına bağlı his kaybı ve ayak ülserleri
• Enfeksiyonlara yatkınlık
• Yaraların geç iyileşmesi ve ileri durumlarda ayak kaybı riski

Uzun vadeli görünüm

Diyabet iyi yönetildiğinde birçok kişi uzun ve sağlıklı bir yaşam sürer. Tedavinin en önemli adımı kendi bakımınızı öğrenmek ve düzenli sağlık kontrollerini aksatmamaktır. Zamanla kan şekeri yönetimi, sağlıklı beslenme ve hareket yaşamınızın doğal bir parçası haline gelir.

Destek bul

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.