Diyabet: Riskler ve Yönetiminin Faydaları

Genel Bakış

Diyabet (şeker hastalığı), kanınızdaki şeker (glukoz) seviyesinin normalden yüksek olması durumudur. Vücudunuz yeterince insülin üretemez veya ürettiği insülini etkili şekilde kullanamaz. Zamanla yüksek kan şekeri damarlara ve organlara zarar verebilir, ancak iyi yönetilirse riskler azalır ve sağlıklı bir yaşam sürülebilir.

Evet, diyabet dünyada ve Türkiye'de çok yaygındır. Türkiye'de her 7 yetişkinden yaklaşık 1'inde diyabet olduğu tahmin edilmektedir (Sağlık Bakanlığı verilerine göre).

Her yaşta görülebilir. Tip 1 diyabet genellikle çocukluk veya genç erişkinlikte başlar. Tip 2 diyabet ise daha çok 40 yaş üstü, fazla kilolu, hareketsiz yaşayan ve aile öyküsü olan kişilerde görülür; ancak son yıllarda gençlerde de artmaktadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çok su içme ve sık idrara çıkma
• Aşırı açlık hissi
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Yorgunluk ve halsizlik
• Bulanık görme
• Yaraların geç iyileşmesi

Çocuklarda belirtiler

• Yatak ıslatma (özellikle daha önce kuru olan çocukta)
• Hızlı kilo kaybı
• Karın ağrısı, bulantı veya kusma
• Aşırı susama ve yorgunluk
• Sinirlilik veya davranış değişiklikleri

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bazen belirtiler çok silik olur veya hiç olmayabilir
• Sık idrar yolu enfeksiyonu
• Halsizlik ve denge sorunları
• Görmede değişiklikler
• Ellerde veya ayaklarda uyuşma, karıncalanma

Nedenler

Ana nedenler

• Tip 1 diyabet: Bağışıklık sisteminin, pankreasta insülin üreten hücrelere saldırması sonucu insülin üretilemez. Nedeni tam bilinmemekle birlikte genetik ve çevresel faktörler rol oynar.
• Tip 2 diyabet: Vücut insülini yeterince etkili kullanamaz (insülin direnci) ve zamanla insülin üretimi azalır. Fazla kilo ve hareketsizlik başlıca nedenlerdendir.
• Gebelik diyabeti: Hamilelik sırasında ortaya çıkan geçici bir durumdur; doğum sonrası çoğunlukla düzelir.

Risk faktörleri

• Ailede diyabet öyküsü olması
• Fazla kilolu veya obez olmak (bel çevresi genişliği)
• Fiziksel aktivitenin az olması
• Sağlıksız beslenme (şekerli ve işlenmiş gıdalar)
• 55 yaş üstü olmak
• Gebelikte diyabet öyküsü
• Polikistik over sendromu gibi bazı hastalıklar
• Yüksek tansiyon ve kolesterol yüksekliği

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda acil belirtilerden birini fark ederseniz hemen 112'yi arayın
• Kan şekeri çok düşüyorsa (titreme, terleme, baygınlık) ve kendi kendinize düzeltemiyorsanız
• Yüksek ateş, kusma, ishal gibi ek hastalık durumlarında

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sağlık kontrolünde açlık kan şekeri yüksek çıktıysa
• Sık idrara çıkma, çok su içme gibi belirtilerden birini yaşıyorsanız
• Diyabet tanınız varsa düzenli kontrol ve yıllık göz, böbrek, ayak muayeneleri için

Tanı

Doktorunuz belirtilerinizi dinleyip aile öykünüzü aldıktan sonra kan testleriyle tanıyı koyar. Genellikle açlık kan şekeri, tokluk kan şekeri veya HbA1c adı verilen 3 aylık ortalama kan şekeri ölçümü kullanılır.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri testi
• Oral glukoz tolerans testi (OGTT): Şekerli su içerek kan şekeri ölçümü
• HbA1c testi: Son 2-3 aylık kan şekeri ortalamasını gösterir

Randevunuzda neler beklenir

Teşhis koymak için bazen testin bir kez tekrarlanması gerekir. Tanı konduktan sonra doktorunuz size beslenme, hareket ve gerekiyorsa ilaçlarla ilgili bir plan çıkaracak ve sizi diyabet hemşiresi veya diyetisyene yönlendirebilir. Bu süreçte yanınızdayız.

Tedavi

Diyabet tedavisinin amacı kan şekerini hedef aralıkta tutarak organ hasarını önlemektir. Tedavi kişiye özeldir; bazı hastalarda sadece sağlıklı yaşam tarzı yeterli olurken, bazılarında insülin veya ağızdan alınan ilaçlar gerekebilir. Hangi tedavi olursa olsun, düzenli takip en önemlisidir.

Evde kişisel bakım

• Kan şekerinizi doktorunuzun önerdiği sıklıkta ölçün ve kaydedin
• İlaçlarınızı veya insülininizi atlamadan, önerilen saatlerde kullanın (doktorunuza danışmadan bırakmayın)
• Beslenme planınıza uyun; öğün atlamamaya çalışın
• Düzenli yürüyüş veya egzersiz yapın (günde 30 dakika)
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin, yaraları ihmal etmeyin
• Rutin kontrol randevularınıza gidin

Tıbbi tedaviler

Tedavide kullanılan ilaçlar kan şekerini düşürmeye yardımcı olur. Tip 1 diyabeti olan herkes insülin kullanmak zorundadır. Tip 2 diyabette ise doktorunuz ağızdan alınan veya enjeksiyon şeklinde kullanılan ilaçlar önerebilir. Bu ilaçları kullanırken doktorunuzun önerdiği doz ve saatlere uymanız çok önemlidir. İlaç dışında, gelişmiş teknolojik cihazlar (sürekli glukoz ölçüm cihazları, insülin pompaları) da bazı hastalar için hayatı kolaylaştırabilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Diyabetin kendisi nadiren ameliyatla tedavi edilir. Ancak Tip 2 diyabeti olan bazı kişilerde, kilo kaybı için uygulanan obezite cerrahisi (mide küçültme ameliyatı) diyabetin kontrolünü belirgin şekilde iyileştirebilir. Bu seçenek yalnızca belirli kriterlere uyan hastalar için değerlendirilir ve mutlaka uzman bir ekip tarafından kararlaştırılmalıdır.

Bu durumla yaşamak

Diyabetle yaşamak öğrenmeyi ve planlamayı gerektirir, ancak günlük hayatınızın önüne geçmez. Kan şekeri takibi, sağlıklı beslenme, düzenli hareket ve ilaç düzeni ana ayağıdır. Günlük hayatınızı kolaylaştırmak için yanınızda şeker (kan şekeri düşerse) bulundurabilirsiniz.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyuyun ve stresten uzak durmaya çalışın
• Sigara ve alkolden kaçının
• Hastalık dönemlerinde (grip vb.) kan şekerini sık izleyin
• Seyahat ederken yeterli ilaç, şeker ölçüm malzemesi ve atıştırmalık yanınıza alın
• Belirtileri ve yapılacakları bilen bir aile üyesi veya arkadaşla görüşün

Diyet ve egzersiz

Diyabeti olan bireyler için sağlıklı beslenme, herkes için sağlıklı beslenmeyle aynıdır: sebze, meyve, kepekli tahıllar, kaliteli proteinler ve az şekerli içecekler. Porsiyon ölçüsüne dikkat etmek ve düzenli öğünler yapmak gerekir. Haftada en az 150 dakika orta tempolu yürüyüş gibi aktiviteler kan şekerini dengelemeye yardımcı olur. Bir diyetisyenden size özel bir plan isteyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Diyabet tanısı almak kaygı, üzüntü veya yorgunluğa yol açabilir. Bu durum 'diyabet sıkıntısı' olarak bilinir ve çok yaygındır. Bu hisleri yaşadığınızda bilin ki yalnız değilsiniz. Bir uzmanla veya destek grubuyla konuşmak, duygularınızı yönetmeye yardımcı olur. Kendinize iyi bakmak da tedavinin bir parçasıdır.

Önleme

Tip 1 diyabet şu anda önlenemez. Ancak Tip 2 diyabetin önemli bir kısmı önlenebilir: sağlıklı beslenmek, düzenli hareket etmek, kilo kontrolü sağlamak ve sigarayı bırakmak riski büyük oranda azaltır. Ayrıca, Sağlık Bakanlığı toplum sağlığı merkezlerinde ve aile hekimliklerinde diyabet riski taraması yapılabilir; bu konuda aile hekiminize danışabilirsiniz.

Aşılar

Diyabeti olmak bazı enfeksiyonlara karşı direnci azaltabilir. Bu nedenle grip, zatürre ve COVID-19 aşıları başta olmak üzere aşı takviminin güncel olması önerilir. Hangi aşılara ihtiyacınız olduğunu aile hekiminizle konuşun.

Tarama programları

Düzenli sağlık taraması yaptırmanız diyabetin erken tanınmasını sağlar. 40 yaş üstündeyseniz ve fazla kilonuz ya da aile öykünüz varsa, en az yılda bir kan şekerinizi ölçtürmeniz önerilir. Gebelerde de 24-28. haftalarda diyabet taraması yapılır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi ve inme riskinde artış
• Böbrek yetmezliği
• Göz hasarına bağlı görme kaybı
• Sinir hasarı nedeniyle uyuşma, ağrı ve hissizlik
• Ayak yaraları ve enfeksiyonlar; nadiren amputasyon gerekebilir
• Erken yaşta damar sertliği

Uzun vadeli görünüm

Diyabet yönetilebilir bir hastalıktır. Kan şekeri hedef aralıkta tutulduğunda ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları benimsendiğinde, komplikasyon riski çok azalır. Birçok kişi diyabetle uzun, sağlıklı ve üretken bir yaşam sürer. Umut her zaman vardır; doktorunuz ve ekibiniz size bu yolda eşlik edecektir.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) ↗
• Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ↗

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.