Diyabet (Şeker Hastalığı) Rehberi

Genel Bakış

Diyabet, kanınızdaki şeker (glikoz) düzeyinin olması gerekenden yüksek kalmasıdır. Şeker, yediğiniz besinlerden gelen ve vücudun enerji kaynağı olarak kullandığı bir yakıt gibidir. İnsülin adlı bir hormon, şekerin hücrelere girmesini sağlar. Uzun süreli diyabette vücut ya yeterli insülin üretemez ya da ürettiği insülini etkili şekilde kullanamaz. Bu da kan şekerinin yükselmesine ve zamanla birçok organda hasara yol açabilir.

Diyabet dünyada ve Türkiye'de çok sık görülen bir hastalıktır. Sağlık Bakanlığı verilerine göre ülkemizde her 7 yetişkinden biri diyabetlidir. Erken tanı ve doğru tedavi ile komplikasyon riskleri büyük ölçüde azaltılabilir.

Diyabet her yaşta görülebilir. Uzun süreli diyabet (tip 2 diyabet) çoğunlukla 45 yaşından sonra ortaya çıkar; ancak fazla kilolu, hareketsiz yaşayan ve ailesinde diyabet olan kişilerde daha erken yaşlarda da görülebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çok su içme ve ağız kuruluğu
• Sık ve bol idrara çıkma
• Yorgunluk ve halsizlik
• Nedensiz kilo kaybı
• Bulanık görme
• Yaraların geç iyileşmesi
• Ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma

Çocuklarda belirtiler

• Aşırı susama ve sık idrara çıkma
• Yatak ıslatma (özellikle daha önce böyle bir sorunu olmayan çocukta)
• Kilo kaybı ve iştahsızlık
• Huzursuzluk ve yorgunluk

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bulanık görme ve sık idrar yolu enfeksiyonu
• Kafa karışıklığı ve unutkanlık
• Baş dönmesi, düşme riski
• Geceleri tuvalete sık kalkma ve yorgunluk

Nedenler

Ana nedenler

• Vücudun insülin üretimini tamamen durduran otoimmün tepki (tip 1 diyabet)
• İnsülin direnci; yani vücudun insüline yeterli cevabı verememesi
• Pankreasın yeterli insülin üretememesi

Risk faktörleri

• Aile öyküsünde diyabet bulunması
• Fazla kilo veya obezite
• Fiziksel hareketsizlik
• Aşırı işlenmiş gıda ve şekerli besinleri çok tüketmek
• Yüksek tansiyon ve kolesterol
• Geçmişte gebelik diyabeti geçirmek

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Aniden fazla su içme, sık idrara çıkma ve kilo kaybı fark ediyorsanız
• Görmede ani bulanıklık veya uyuşma gibi belirtiler gelişirse
• Ailede diyabet olmasa bile risk faktörleri varsa ve belirtilerden birkaçını yaşıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Diyabet tanısı almışsanız rutin kontrollerinizi aksatmayın
• Yılda en az bir kez göz dibi muayenesi yaptırın
• Böbrek fonksiyonlarını değerlendirmek için kan ve idrar testleri yaptırın
• Ayak muayenesi ve diş kontrolü ihmal edilmemelidir

Tanı

Doktorunuz belirtilerinizi dinler ve bazı kan testleri ister. Diyabet tanısı genellikle kan şekeri ölçümü ve HbA1c (3 aylık kan şekeri ortalaması) testi ile konur. Teşhis için en az 8 saatlik açlık gerekebilir.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri ölçümü
• HbA1c testi (uzun dönem kan şekeri ortalaması)
• Şeker yükleme testi (OGTT) – gerekli görülürse yapılır

Randevunuzda neler beklenir

Tanı konulduktan sonra doktorunuz size diyabet eğitimi verecek, hedef kan şekeri aralıklarını belirleyecek ve yaşam tarzı değişiklikleri ile tedavi planını sizinle birlikte oluşturacaktır.

Tedavi

Diyabet tedavisinin amacı kan şekerini hedef aralıkta tutmak ve başta kalp, böbrek, göz ve sinir olmak üzere organ hasarlarını önlemektir. Tedavi kişiye özeldir ve hastalığın süresine, yaşınıza ve ek sağlık sorunlarınıza göre değişir. Tedavide en önemli rol sağlıklı yaşam alışkanlıklarına aittir.

Evde kişisel bakım

• Kan şekeri ölçümlerinizi doktorunuzun önerdiği sıklıkta yapın ve sonuçları kaydedin
• İlaçlarınızı ve insülinin dozunu asla doktor önerisi olmadan değiştirmeyin
• Düzenli ayak bakımı yapın ve yaraları erkenden önemseyin
• Doktor kontrolü olmadan bitkisel ürün veya takviye kullanmayın
• Sigara ve alkolden uzak durun

Tıbbi tedaviler

Diyabet tedavisinde kan şekerini dengelemeye yardımcı olan çeşitli ilaçlar ağızdan veya iğne olarak kullanılabilir. İnsülin tedavisi de bazı durumlarda gerekli olabilir. Hangi ilacın veya kombinasyonun size uygun olduğuna doktorunuz karar verir. Tedavi düzenli kullanılmadığında etkili olmaz. Doktorunuzun önerdiği dozdan ve saatten sapmamak önemlidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çok ileri derecede obezitesi olan ve başka yöntemlerle kontrol altına alınamayan bazı diyabet hastalarında metabolik cerrahi (obezite cerrahisi) bir seçenek olabilir. Bu girişim herkes için uygun değildir; kararı hasta, diyabet ekibi ve cerrah birlikte verir.

Bu durumla yaşamak

Diyabet, hayatın her anını planlayarak yaşamayı gerektirir. Öğün saatlerinizi, fiziksel aktivitenizi ve ilaç saatlerinizi düzenli tutmak kan şekerinin dengelenmesine yardımcı olur. Kan şekerinizi takip etmek, kontrollerinizi aksatmamak ve kendinize iyi bakmak diyabetle yaşamın temelidir. Diyabet, doğru yönetimle hayatınızı yönetmenize engel değildir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli saatlerde ve taze, az işlenmiş besinlerle dengeli beslenin
• Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş veya yüzme gibi egzersizler yapın
• Stres kan şekerini yükseltebilir; gevşeme teknikleri ve hobiler edinin
• Uykunuza özen gösterin, yeterli uyku kan şekeri kontrolünü destekler
• Doktor randevularınızı ve taramalarınızı takviminize işleyin

Diyet ve egzersiz

Diyabet dostu bir beslenme düzeninde sebze, meyve, tam tahıllar ve yağsız proteinler öne çıkar. Şekerli içecekler, tatlılar, beyaz ekmek ve aşırı işlenmiş gıdalar sınırlandırılmalıdır. Egzersiz, kan şekerini düşürmeye yardımcı olur ve insülin duyarlılığını artırır. Bir diyetisyen size kişisel bir yemek planı hazırlayabilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Diyabetle yaşamak bazen kaygı, çaresizlik veya depresyon duygularına yol açabilir. Bu duyguların varlığı, durumun bir parçasıdır ve bunları sağlık ekibinizle paylaşmak önemlidir. Gerekirse bir ruh sağlığı uzmanından destek almak, diyabet yönetimini de kolaylaştırır.

Önleme

Tip 1 diyabeti önlemenin bilinen bir yolu yoktur. Ancak en yaygın görülen tip 2 diyabet, sağlıklı beslenme, kilo kontrolü ve düzenli fiziksel aktivite ile büyük ölçüde önlenebilir veya en azından geciktirilebilir. Risk grubundaysanız kan şekeri takibi için doktorunuza danışın.

Aşılar

Diyabetli kişilerin enfeksiyonlara daha açık olduğu bilinmektedir. Grip, zatürre ve Covid-19 gibi hastalıklara karşı yapılabilecek aşılar için doktorunuzla konuşunuz.

Tarama programları

Ailesinde diyabet olanlar, fazla kilolu olanlar ve 45 yaş üstü kişiler en az yılda bir kez açlık kan şekeri veya HbA1c taraması yaptırmalıdır. Tarama testleri, henüz belirti vermeyen diyabeti erken yakalamayı sağlar.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi, felç ve damar tıkanıklığı riskinin artması
• Böbrek hasarı (nefropati) ve ileri böbrek yetmezliği
• Göz damarlarında hasar (retinopati), görme kaybı riski
• Sinir hasarı (nöropati) nedeniyle ayaklarda uyuşma, yaralar ve enfeksiyon
• Yara iyileşmesinde gecikme nedeniyle ampütasyon riski

Uzun vadeli görünüm

Diyabet kronik bir hastalık olsa da kontrol altına alınabilir. Güncel tedaviler ve yaşam tarzı değişiklikleri sayesinde kan şekeri hedef aralıkta tutulabiliyor. Düzenli takip ve doğru tedavi ile diyabetli kişiler uzun ve sağlıklı bir yaşam sürebilir. Unutmayın, diyabet hayatınızı değiştirebilir ama yaşamınızı elinizden alamaz.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ↗
• Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) ↗

Yerel kuruluşlar

• Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.