Damar Sertliği (Ateroskleroz): Yaşlılarda Atardamar Sağlığı

Genel Bakış

Damar sertliği, atardamarların iç yüzeyinde yağ, kolesterol ve diğer maddelerin birikerek plaklar oluşturmasıdır. Bu plaklar damarları daraltır ve sertleştirir. Zamanla kalbe, beyne ve bacaklara giden kan akışı azalabilir. Bu durum özellikle yaş ilerledikçe daha sık görülür ve 'ateroskleroz' olarak da adlandırılır.

Evet, damar sertliği özellikle 65 yaş üstü bireylerde çok yaygındır. Yapılan çalışmalar, yaşlıların büyük çoğunluğunda bir derece damar sertliği bulunduğunu göstermektedir.

Damar sertliği herkesi etkileyebilir. Ancak sigara kullananlarda, diyabet (şeker hastalığı), yüksek tansiyon veya yüksek kolesterolü olanlarda ve hareketsiz bir yaşam sürenlerde daha erken yaşlarda ve daha belirgin şekilde görülür. Ailede erken kalp hastalığı öyküsü olan kişiler de daha yüksek risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Göğüs ağrısı veya sıkışma hissi (anjina) – özellikle eforla ortaya çıkar
• Nefes darlığı
• Yorgunluk ve halsizlik
• Bacaklarda özellikle yürürken ortaya çıkan kramp veya ağrı
• Baş dönmesi veya sersemlik hissi

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda damar sertliği genellikle belirti vermez.
• Nadir görülen genetik hastalıklarda damarla ilgili belirtiler olabilir, ancak bu durum çok enderdir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Eforla artan ve dinlenince geçen göğüs ağrısı
• Yürürken bacaklarda ağrı, uyuşma veya yorgunluk
• Unutkanlık veya zihinsel yavaşlama
• Soğuk eller ve ayaklar
• Yaraların geç iyileşmesi
• Cinsel fonksiyon bozuklukları

Nedenler

Ana nedenler

• Yüksek tansiyonun damar iç yüzeyine zarar vermesi
• Sigara kullanımı
• Yüksek kolesterol seviyeleri
• Diyabet (şeker hastalığı)
• Yaşlanmayla birlikte damar duvarlarının doğal olarak sertleşmesi
• Aşırı kilolu olmak veya hareketsiz yaşam

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Ailede erken kalp veya damar hastalığı öyküsü
• Erkek cinsiyet
• Sigara veya tütün ürünleri kullanımı
• Yüksek tansiyon
• Yüksek LDL (kötü) kolesterol
• Düşük HDL (iyi) kolesterol
• Diyabet
• Obezite veya karın bölgesinde yağlanma
• Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite yapmamak
• Doymuş yağ ve işlenmiş gıdalardan zengin beslenme
• Kronik stres

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ani göğüs ağrısı, nefes darlığı veya bayılma yaşarsanız hemen 112'yi arayın.
• Yüzde uyuşma, kol ve bacakta güçsüzlük veya konuşma bozukluğu gibi inme belirtileri olursa vakit kaybetmeden acil servise başvurun.
• Dinlenme halinde geçmeyen göğüs ağrısı veya bacakta ani şişlik, morarma ya da ağrı oluşursa aynı gün acil tıbbi yardım alın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yılda en az bir kez tansiyon ve kolesterol ölçümü yaptırın.
• Yürürken sürekli bacak ağrısı veya kramp oluyorsa bunu doktorunuza anlatın.
• Göğüs ağrısı, çarpıntı veya nefes darlığı gibi yakınmalarınız varsa bir iç hastalıkları veya kardiyoloji uzmanına başvurun.

Tanı

Doktorunuz önce şikayetlerinizi dinler, aile öykünüzü sorgular ve genel bir fizik muayene yapar. Ardından damarlarınızın ne durumda olduğunu anlamak için bazı ölçümler ve testler isteyebilir.

Yapılabilecek testler

• Tansiyon ölçümü
• Kan testleri (kolesterol, şeker, böbrek fonksiyonları)
• Elektrokardiyografi (EKG) – kalbin elektriksel aktivitesini ölçer
• Ekokardiyografi – kalbin ultrason ile görüntülenmesi
• Ayak bileği-kol indeksi – bacak damarlarındaki kan akışını değerlendirir
• Karotis ultrason / renkli doppler ultrason – boyun ve bacak damarlarındaki darlığı gösterir
• Anjiyografi – damarların içinin kontrast madde ile röntgen görüntüleriyle incelenmesi

Randevunuzda neler beklenir

Bu testlerin çoğu ağrısızdır ve ayaktan yapılabilir. Anjiyografi gibi bazı işlemler hastanede, özel bir oda ve radyoloji/kardiyoloji ekibi eşliğinde gerçekleştirilir. Testlerden önce doktorunuz size nasıl hazırlanacağınızı söyleyecektir. Sonuçlara göre size özel bir tedavi planı hazırlanır.

Tedavi

Damar sertliğinin tedavisi, etkilenen damarın yeri ve darlığın şiddetine bağlıdır. Tedavinin temel amacı belirtileri azaltmak, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve kalp krizi, inme gibi ciddi olayları önlemektir. Yaşam tarzı değişiklikleri, ilaçlar ve gerektiğinde girişimsel işlemler birlikte uygulanabilir.

Evde kişisel bakım

• Sigarayı bırakmak
• Düzenli aralıklarla orta tempoda yürüyüş yapmak
• Tuzu azaltmak ve işlenmiş gıdalardan kaçınmak
• Kilo vermek veya sağlıklı kiloda kalmak
• Kan şekeri, tansiyon ve kolesterolü doktor önerileriyle takip etmek
• Stresi azaltmak için nefes egzersizleri veya hobiler edinmek

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz kan basıncını, kolesterolü veya kan şekerini kontrol altına almak için ilaçlar önerebilir. Kanın pıhtılaşmasını azaltan ilaçlar da kullanılabilir. Hangi ilacın kullanılacağı kişinin genel sağlığına ve ihtiyacına göre belirlenir; burada herhangi bir ilaç adı vermek doğru değildir. İlaçlarınızı mutlaka doktorunuzun önerdiği şekilde ve düzenli olarak kullanın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Damar tıkanıklığı ileri düzeydeyse ve belirtiler ciddiyse balonla genişletme (anjiyoplasti), stent yerleştirme veya baypas ameliyatı gibi işlemler önerilebilir. Bu tür müdahalelerde, doktorunuz sizinle tüm seçenekleri ve riskleri ayrıntılı şekilde konuşur ve süreci birlikte planlarsınız.

Bu durumla yaşamak

Damar sertliği olan kişiler normal yaşamlarına devam edebilir, ancak bazı önlemler almaları gerekir. İlaçları düzenli kullanmak, doktor kontrollerine gitmek ve günlük aktiviteleri yorulmadan planlamak önemlidir. Bacak ağrısı yürüyüşü bazen zorlaştırabilir; ara vererek ve mola vererek yürümek daha rahat olabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Haftanın büyük bölümünde 30 dakikalık tempolu yürüyüşler yapın.
• Sigara içmeyin, sigara içilen ortamlardan uzak durun.
• Alkol tüketimini sınırlayın veya bırakın.
• Uyku düzeninize dikkat edin, günde 7-8 saat uyumaya çalışın.
• Stresle başa çıkmak için meditasyon, derin nefes veya sevdiğiniz bir aktiviteyle ilgilenin.

Diyet ve egzersiz

Akdeniz tipi beslenme önerilir: bol sebze, meyve, tam tahıl, balık, zeytinyağı ve kuruyemiş. Tuz alımını azaltın, şekerli içeceklerden ve işlenmiş gıdalardan kaçının. Egzersiz olarak haftada en az 150 dakika orta tempolu aktivite hedefleyin. Düzenli egzersiz damarların esnekliğini korur, kan basıncını dengeler ve iyi kolesterolü artırır. Egzersize başlamadan önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak kaygı, üzüntü veya çaresizlik hissine yol açabilir. Bu duygular normaldir ve yalnız değilsiniz. Duygularınızı aileniz veya arkadaşlarınızla paylaşın. Gerekirse bir psikolog veya psikiyatristten destek almakta çekinmeyin. Tedavi sürecinin önemli bir parçası da ruh sağlığınızdır.

Önleme

Damar sertliği tamamen önlenemese de ilerlemesi yavaşlatılabilir ve bazı riskler azaltılabilir. Sigara içmemek, sağlıklı beslenmek, düzenli egzersiz yapmak, tansiyon ve kolesterolü kontrol altında tutmak en etkili adımlardır. Bu önlemler ne kadar erken başlanırsa damar sağlığı üzerindeki olumlu etkisi de o kadar büyük olur.

Aşılar

Grip ve zatürre aşıları, kalp ve damar hastalığı olan kişilerde enfeksiyon riskini azaltarak kalp üzerindeki yükü hafifletebilir. Aşı takviminiz için doktorunuzla görüşün.

Tarama programları

Yılda en az bir kez tansiyon, kan şekeri ve kolesterol ölçümü yaptırın. Özellikle 65 yaş üstüyseniz veya risk faktörleriniz varsa düzenli tarama önemlidir. Doktorunuzun önerdiği testleri aksatmayın.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi
• İnme (felç)
• Bacaklarda ciddi dolaşım bozukluğu ve amputasyon ihtiyacı
• Böbrek yetmezliği
• Aort anevrizması (ana atardamarın balonlaşması ve yırtılması)

Uzun vadeli görünüm

Damar sertliği ciddi bir durum olmasına rağmen günümüzde çok etkili tanı ve tedavi yöntemleri vardır. Erken fark edildiğinde ve doğru tedavi uygulandığında hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabilir, yaşam süresi ve kalitesi olumlu yönde etkilenir. Tedaviye uyum, düzenli kontroller ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları belirleyicidir. Bu konuda umutlu olmak ve harekete geçmek için birçok neden var.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• World Health Organization (WHO) ↗

Yerel kuruluşlar

• Türk Kardiyoloji Derneği ↗ · Türkiye
• T.C. Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.