Astım

Genel Bakış

Astım, akciğerlerdeki hava yollarını etkileyen kronik (uzun süreli) bir hastalıktır. Hava yolları zaman zaman daralır, şişer ve fazla mukus (balgam) üretir. Bu durum nefes almayı güçleştirir, öksürüğe, hırıltılı solunuma ve göğüste sıkışma hissine yol açar. Astım, bazı insanlarda hafif bir rahatsızlık iken bazılarında günlük yaşamı etkileyen ciddi bir sorun olabilir. Ancak doğru takip ve bakımla astımı kontrol altında tutmak mümkündür.

Astım, Türkiye'de ve dünyada çok yaygın bir hastalıktır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünyada 300 milyondan fazla kişi astımla yaşamaktadır. Türkiye'de de yetişkinlerin ve çocukların önemli bir bölümünde astım tanısı bulunmaktadır. Özellikle büyük şehirlerde hava kirliliğinin yüksek olması nedeniyle görülme sıklığı daha fazla olabilir.

Astım çocuklarda, gençlerde ve yetişkinlerde görülebilir. Çocuklarda erkekler biraz daha fazla etkilenirken yetişkinlerde kadınlarda daha sık görülme eğilimi vardır. Ailede astım ya da alerji öyküsü olanlar, sigara dumanına maruz kalanlar ve hava kirliliğinin yoğun olduğu bölgelerde yaşayanlar daha fazla risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Hırıltılı solunum: nefes alıp verirken çıkan ıslık ya da vızıltı sesi
• Nefes darlığı: özellikle egzersiz sırasında ya da geceleri nefes almanın güçleşmesi
• Göğüste sıkışma veya baskı hissi
• Öksürük: özellikle geceleri, sabah erken saatlerde veya egzersizden sonra şiddetlenen öksürük
• Balgam çıkarma güçlüğü
• Semptomlarda dalgalanma: belirtilerin bazen hafif, bazen daha yoğun olması

Çocuklarda belirtiler

• Sık tekrarlayan öksürük nöbetleri, özellikle geceleri
• Oyun oynarken ya da koşarken çabuk yorulma ve nefes nefese kalma
• Soğuk algınlığı veya grip sonrası uzun süren öksürük ve hırıltı
• Göğüste sıkışma hissi — küçük çocuklar bunu 'göğsüm ağrıyor' şeklinde ifade edebilir
• Ağlama, güçlü kahkaha veya egzersiz sonrası hırıltılı solunum

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Nefes darlığının kalp hastalığı veya başka solunum sorunlarıyla karıştırılabilmesi
• Egzersiz toleransında (fiziksel aktiviteye dayanma gücünde) belirgin düşüş
• Gece öksürükleri ve uyku bozukluğu
• Sık akciğer ya da bronş enfeksiyonu geçirme
• Semptomların daha sinsi ve yavaş gelişmesi nedeniyle tanının gecikmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Alerjik tetikleyiciler: ev tozu akarları, hayvan tüyleri, çiçek polenleri, küf mantarı gibi alerjenlere maruz kalma
• Hava kirliliği ve sigara dumanı: duman, egzoz ve endüstriyel gazlar hava yollarını tahriş eder
• Solunum yolu enfeksiyonları: özellikle çocukluk döneminde geçirilen viral enfeksiyonlar
• Egzersiz: özellikle soğuk ve kuru havada yapılan egzersiz hava yollarını daraltabilir
• Mesleki maruziyet: iş yerinde kimyasallara, toza veya gaz buharlarına uzun süre maruz kalma
• Soğuk hava veya ani hava değişimleri
• Duygusal stres ve güçlü duygusal tepkiler
• Bazı ilaçlar: hekiminizin bilgisi dışında kullanılan bazı ilaçlar astım belirtilerini tetikleyebilir
• Güçlü kokular: parfüm, boya, temizlik ürünleri gibi kimyasalların kokusu

Risk faktörleri

• Ailede astım veya alerji (alerjik nezle, egzama gibi) öyküsü bulunması
• Kişisel alerji öyküsü: alerjik nezle (saman nezlesi) veya egzaması olan kişilerde astım riski daha yüksektir
• Çocukluk döneminde sigara dumanına maruz kalma
• Anne karnında veya erken bebeklik döneminde sigara dumanı ile temas
• Düşük doğum ağırlığı ile doğma
• Hava kirliliğinin yüksek olduğu ortamlarda yaşama veya çalışma
• Obezite (aşırı kilo): kilolu kişilerde astım riski artar
• Erkek çocuklarda risk daha fazlayken yetişkinlikte kadınlarda daha sık görülmesi

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Semptomlarınız her zamankinden çok daha şiddetliyse ve kullandığınız inhalerin işe yaramaması
• Nefes darlığı, hırıltı veya öksürüğün günlük yaşamınızı ve uykunuzu bozması
• Astım belirtilerinizin sık sık ve tahmin edilemez biçimde ortaya çıkması
• Semptomlarınız için kullandığınız kurtarıcı inhalere (hızlı etkili nefes açıcı) olan ihtiyacınızın belirgin biçimde artması

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yılda en az bir kez astım kontrolünüz için doktorunuzu ziyaret edin
• Yeni bir tetikleyici fark ettiğinizde ya da belirtilerinizin mevsimsel olarak değiştiğini hissettğinizde
• Hamileliği planlıyorsanız veya hamileyseniz astım takibinizin güncellenmesi için
• Egzersiz, spor ya da yeni bir iş hayatına başlamadan önce astım planınızı güncellemek için
• Çocuğunuzda tekrarlayan öksürük, hırıltı veya nefes darlığı varsa pediatrik değerlendirme için

Tanı

Astım tanısı koymak için doktorunuz önce belirtilerinizi, ne zaman ortaya çıktıklarını, aile öykünüzü ve genel sağlık durumunuzu ayrıntılı biçimde soracaktır. Ardından sizi dinleyerek ve muayene ederek akciğerlerinizin durumunu değerlendirecektir. Tanı yalnızca muayeneyle değil, genellikle solunum fonksiyon testleriyle desteklenerek konulur.

Yapılabilecek testler

• Spirometri (solunum fonksiyon testi): Nefes verme gücünüzü ve akciğer kapasitesini ölçen en temel testtir. Bir tüpe güçlü biçimde nefes vererek yapılır, ağrısızdır.
• Zirve akım ölçümü (peak flow): Küçük, taşınabilir bir cihazla nefes verme hızınızı ölçer. Evde günlük takip için de kullanılabilir.
• Bronkodilatör (hava yolu genişletici) testi: Solunum ilacı verildikten sonra spirometri tekrarlanarak ilaçla solunum değerlerinin iyileşip iyileşmediğine bakılır.
• Bronş provokasyon testi: Hava yollarının ne kadar hassas olduğunu anlamak için kontrollü koşullarda yapılan bir testtir.
• Alerji testleri: Hangi maddelere karşı alerjik olduğunuzu bulmak için deri testi veya kan testi yapılabilir.
• Akciğer grafisi veya bilgisayarlı tomografi (BT): Başka akciğer hastalıklarını dışlamak amacıyla istenebilir.
• Kan testleri: Alerjik yapıyı ve hava yolu iltihabını (enflamasyonunu) değerlendirmek için kullanılabilir.

Randevunuzda neler beklenir

Doktor ziyaretinizde rahat olun; belirtileriniz hakkında mümkün olduğunca açık ve ayrıntılı bilgi verin. Hangi durumlarda nefes aldığınızda değişiklik hissettğinizi, semptomların ne zaman ortaya çıktığını not almanız süreci kolaylaştırır. Testlerin büyük çoğunluğu ağrısız ve kısa sürelidir. Doktorunuz tüm bulguları bir arada değerlendirerek sizin için en uygun tanı ve takip planını oluşturacaktır.

Tedavi

Astım tedavisinin amacı, semptomsuz ya da çok az belirti ile normal, aktif bir yaşam sürdürmenizi sağlamaktır. Tedavi iki ana grupta ele alınır: kriz anında hızlı rahatlama sağlayan kısa etkili tedaviler ve hava yollarındaki iltihabı (enflamasyonu) azaltarak krizleri önleyen uzun süreli kontrol tedavileri. Doktorunuz sizin için kişiselleştirilmiş bir astım eylem planı hazırlayacaktır.

Evde kişisel bakım

• Tetikleyicilerinizi tanıyın ve onlardan mümkün olduğunca uzak durun: pollen mevsimlerinde pencerelerinizi kapalı tutun, evcil hayvanlarla teması sınırlayın, ev tozuna karşı önlem alın.
• Evinizi düzenli olarak havalandırın; nem oranını kontrol altında tutarak küflenmeyi önleyin.
• Sigara içmiyorsanız başlamayın; içiyorsanız sigarayı bırakmanız için destek alın. Pasif sigara dumanından da uzak durun.
• İnhalerleri nasıl doğru kullanacağınızı öğrenin ve tekniğinizi zaman zaman sağlık profesyonelinizle birlikte gözden geçirin.
• Astım eylem planınızı her zaman yanınızda bulundurun ve yakınlarınıza da gösterin.
• Tetikleyici olabilecek mesleki kimyasallara maruz kalıyorsanız iş yerinizde uygun koruyucu ekipman kullanın.
• Hava kalitesi düşük günlerde (sis, yoğun egzoz, yüksek pollen) dışarıda geçirdiğiniz süreyi kısıtlayın. T.C. Sağlık Bakanlığı'nın hava kalitesi uyarılarını takip edin.
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, yoga veya meditasyon gibi gevşeme tekniklerini deneyin.

Tıbbi tedaviler

Astım tedavisinde iki temel yaklaşım vardır. Birincisi, kriz anında hava yolunu hızla genişleterek nefes darlığını gideren kısa etkili ilaçlardır; bunlar genellikle inhaler (nefes cihazı) aracılığıyla kullanılır. İkincisi ise hava yollarındaki kronik iltihabı (enflamasyonu) baskılayan ve düzenli kullanılması gereken uzun süreli kontrol ilaçlarıdır. Bu ilaçlar da çoğunlukla inhaler ya da tablet formunda verilir. Bazı hastalarda alerjik bileşenin belirgin olması durumunda bağışıklık sistemini hedef alan biyolojik tedaviler veya alerji aşılaması (immünoterapi) seçenekleri de gündeme gelebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, semptomlarlınızın şiddetine ve genel sağlık durumunuza göre doktorunuz karar verecektir. Tedavinizi kendi başınıza değiştirmeyin veya kesmeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Astım için cerrahi tedavi genellikle gerekli değildir. Ancak nadiren, yoğun tedaviye rağmen kontrol altına alınamayan çok ağır olgularda bronşiyal termoplasti adı verilen ve bronkoskopi (akciğerlerin içine ince bir kamera ile girilerek yapılan işlem) yoluyla uygulanan bir prosedür düşünülebilir. Bu karar yalnızca uzman bir solunum hastalıkları doktoru tarafından değerlendirilebilir.

Bu durumla yaşamak

Astımla yaşamak, doğru bilgi ve alışkanlıklarla oldukça yönetilebilir bir süreçtir. Günlük hayatınızda birkaç pratik düzenleme yaparak hem atakları azaltabilir hem de genel yaşam kalitenizi artırabilirsiniz. İnhalerlerinizi her zaman ulaşabileceğiniz bir yerde bulundurun; iş yerinizde, çantanızda ve gece başucunuzda yedek bulundurmayı düşünün. Doktorunuzla birlikte hazırladığınız astım eylem planınızı — yeşil, sarı ve kırmızı aşamalar olarak renk kodlu bir rehber — güncel tutun.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku düzenine sahip olun; uykusuzluk bağışıklık sisteminizi zayıflatır ve astım kontrolünü güçleştirebilir.
• Hava kirliliği yüksek günlerde sabah saatlerinde açık alanda egzersiz yapmaktan kaçının; iç mekân egzersizlerini tercih edin.
• Evcil hayvanlar astımı tetikleyebilir; eğer belirtileriniz hayvanlarla temas sonrası artıyorsa bu konuyu doktorunuzla paylaşın.
• Evdeki halı ve yastıkları sık sık havalandırın ya da akar geçirmez kılıflar kullanın.
• Buharlı ya da parfümlü temizlik ürünleri yerine kokusuz, tahriş edici olmayan ürünler tercih edin.
• Soğuk ve rüzgarlı havalarda ağız-burun bölgesini atkı ile örtün; bu hava yollarını korumaya yardımcı olur.
• Sigara içenlerle aynı kapalı ortamda bulunmaktan kaçının.

Diyet ve egzersiz

Astım için özel bir diyet olmakla birlikte genel olarak sağlıklı, dengeli beslenmek bağışıklık sisteminizi destekler. Bazı kişilerde belirli gıdalar (örneğin sülfitler içeren işlenmiş gıdalar) semptomlara yol açabilir; eğer böyle bir ilişki fark ederseniz doktorunuzla paylaşın. Meyveler, sebzeler ve balık gibi antioksidan açısından zengin besinler genel akciğer sağlığına katkı sağlayabilir. Egzersiz, astımda tamamen yasaklanmamıştır; aksine doğru koşullarda yapılan düzenli fiziksel aktivite akciğer kapasitesini artırabilir. Egzersizden önce ısınma hareketleri yapmak, hava yollarının hazırlanmasına yardımcı olur. Egzersiz öncesi ne yapmanız gerektiğini doktorunuzla konuşun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak zaman zaman kaygı, üzüntü hatta depresif duygulara yol açabilir. Astım atağı geçirme korkusu, sosyal etkinliklerden kaçınmaya veya kendinizi eve kapatmaya neden olabilir. Bu duygular son derece anlaşılırdır. Kendinizi kaygılı ya da bunalmış hissediyorsanız bu konuyu doktorunuzla veya bir ruh sağlığı uzmanıyla paylaşın. Psikososyal destek almak tedavinin bir parçasıdır ve utanılacak bir şey değildir. Türkiye'de ALO 182 Psikolojik Destek Hattı'nı arayabilirsiniz.

Önleme

Astımın tamamen önlenebileceği kanıtlanmış bir yöntem henüz yoktur; ancak bazı önlemler hastalığın ortaya çıkma riskini ve atakların sıklığını azaltmaya yardımcı olabilir. Sigara dumanından, hava kirliliğinden ve bilinen tetikleyicilerden uzak durmak en etkili korunma yollarından biridir. Hamile annelerin sigara içmemesi ve bebeğin doğumdan itibaren ikinci el dumana maruz bırakılmaması çocukta astım gelişme riskini azaltabilir. Anne sütü ile beslenmenin de çocuklarda alerji ve astım riskini bir ölçüde azaltabileceği düşünülmektedir.

Aşılar

Astım hastaları solunum yolu enfeksiyonlarına karşı daha savunmasız olabilir. Bu nedenle T.C. Sağlık Bakanlığı önerilerine uygun olarak grip (influenza) aşısını her yıl yaptırmak ve pnömokok (zatürre etkeni bakteri) aşısını yaptırmış olmak önemlidir. Hangi aşıların size uygun olduğunu doktorunuza sorun.

Tarama programları

Astım belirtileri henüz ortaya çıkmadan toplu tarama yaygın olarak uygulanmamaktadır. Ancak ailede astım ya da alerji öyküsü varsa veya sık sık öksürük, hırıltı gibi belirtiler yaşanıyorsa doktora başvurulması erken tanı açısından önemlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Uyku bozuklukları: gece semptomları uyku kalitesini ve gündüz performansını düşürür
• Okul ya da işte verim kaybı: sık yaşanan ataklar devamsızlığa yol açabilir
• Kalıcı hava yolu daralması: uzun süre tedavi edilmeyen ağır astım, hava yollarında geri dönüşü olmayan değişikliklere (yeniden yapılanma) neden olabilir
• Solunum yetmezliği: çok ağır ve kontrol altına alınamayan ataklarda hayati tehlike oluşabilir
• Psikolojik etkiler: kaygı ve depresyon riski artabilir
• Fiziksel aktivite kısıtlaması: tedavi edilmeyen astım, egzersiz kapasitesini önemli ölçüde azaltabilir

Uzun vadeli görünüm

Astım, doğru ve düzenli takiple çok iyi yönetilebilen bir hastalıktır. Pek çok astım hastası, uygun tedavi planıyla neredeyse hiç belirti yaşamadan aktif, dolu bir yaşam sürmektedir. Profesyonel sporcular da dahil olmak üzere pek çok kişi astımla başarılı bir yaşam sürdürmektedir. Önemli olan, doktorunuzla iş birliği yaparak tedavinizi düzenli sürdürmek, tetikleyicilerinizi tanımak ve gerektiğinde zamanında yardım istemektir. Astım sizin hayatınızı değil, siz astımı yönetirsiniz.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Global Initiative for Asthma (GINA) — Uluslararası Astım Girişimi ↗
• World Allergy Organization (WAO) — Dünya Alerji Örgütü ↗
• Asthma + Lung UK ↗

Yerel kuruluşlar

• T.C. Sağlık Bakanlığı — Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ↗ · Türkiye
• Türk Toraks Derneği — Solunum Hastalıkları Uzmanları Derneği ↗ · Türkiye
• Türkiye Solunum Araştırmaları Derneği (TÜSAD) ↗ · Türkiye
• Türk Allerji ve Klinik İmmünoloji Derneği (AİD) ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.