COVID-19

Genel Bakış

COVID-19, SARS-CoV-2 adı verilen bir koronavirüs tarafından neden olan bulaşıcı bir solunum yolu hastalığıdır. Bu virüs, başta solunum yollarını (nefes borularını ve akciğerleri) etkiler; ancak vücudun pek çok farklı sistemini de etkileyebilir. İlk kez 2019 yılının sonunda ortaya çıkmış ve dünya genelinde hızla yayılmıştır. Hastalık bazı kişilerde çok hafif ya da belirtisiz geçerken, bazılarında hastane tedavisi gerektirebilecek kadar ağır seyredebilir.

COVID-19, dünya tarihinin en yaygın bulaşıcı hastalıklarından biri haline gelmiştir. Türkiye de dahil olmak üzere tüm dünyada milyonlarca kişi bu hastalığa yakalanmıştır. Sağlık Bakanlığı verilerine göre Türkiye'de de çok sayıda vaka kaydedilmiştir. Hastalık hâlâ toplumda görülmeye devam etmekle birlikte aşılama ve bağışıklık sayesinde ağır vakalar önemli ölçüde azalmıştır.

COVID-19, yaş ayrımı gözetmeksizin herkesi etkileyebilir. Ancak ileri yaştaki bireyler ve kronik hastalığı (şeker hastalığı, tansiyon, kalp-damar hastalıkları, akciğer hastalıkları gibi) olanlar hastalığı daha ağır geçirme açısından daha fazla risk altındadır. Bağışıklık sistemi (vücudun enfeksiyonlara karşı savunma sistemi) zayıf olan kişiler de riskli grupta yer alır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ateş veya üşüme-titreme
• Kuru öksürük
• Nefes darlığı veya nefes almakta güçlük
• Aşırı yorgunluk ve halsizlik
• Kas ve vücut ağrıları
• Baş ağrısı
• Yeni başlayan tat veya koku kaybı
• Boğaz ağrısı
• Burun akıntısı veya tıkanıklığı
• Bulantı veya kusma
• İshal

Çocuklarda belirtiler

• Ateş
• Öksürük
• Burun akıntısı
• İshal veya karın ağrısı
• Cilt döküntüsü
• Nadiren ciddi bir durum olan MIS-C (çocuklarda çok sistemli iltihaplı sendrom) gelişebilir; bu durumda ateş, karın ağrısı, döküntü ve gözlerde kızarıklık görülür.
• Pek çok çocuk hastalığı hafif atlatır veya hiç belirti göstermez

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler daha sinsi başlayabilir; ateş olmayabilir
• Zihin bulanıklığı veya ani şaşkınlık hali
• Aşırı halsizlik ve iştahsızlık
• Nefes darlığı daha belirgin olabilir
• Düşme riski artabilir
• Altta yatan hastalıkların kötüleşmesi

Nedenler

Ana nedenler

• COVID-19'a SARS-CoV-2 adlı koronavirüs neden olur.
• Virüs, hasta bir kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşması sırasında havaya karışan damlacıklarla yayılır.
• Virüs bulaşmış yüzeylere dokunup ardından yüze (göz, burun, ağız) dokunmak da bulaşmaya yol açabilir, ancak bu yol daha az yaygındır.
• Kapalı ve havalandırması yetersiz ortamlarda virüs daha uzun süre havada asılı kalabilir.

Risk faktörleri

• İleri yaş (özellikle 65 yaş üstü)
• Kalp-damar hastalıkları
• Şeker hastalığı (diyabet)
• Kronik akciğer hastalıkları (astım, KOAH gibi)
• Obezite (aşırı kilo)
• Böbrek veya karaciğer hastalıkları
• Kanser veya kemoterapi gibi bağışıklık sistemini zayıflatan durumlar
• Yüksek riskli ortamlarda çalışmak (sağlık çalışanları, kalabalık kapalı ortamlar)
• Aşısız olmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes almakta güçlük çekiyorsanız
• Belirtileriniz iyileşmek yerine günden güne kötüleşiyorsa
• Yüksek ateşiniz 3 günden uzun sürüyorsa
• Yeterince sıvı alamayacak kadar halsizseniz
• Hamileyseniz veya yeni doğum yaptıysanız ve COVID-19 belirtileri yaşıyorsanız
• Kronik hastalığınız varsa ve belirtiler ortaya çıktıysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• COVID-19 testi yaptırmak istiyorsanız
• Hafif belirtileriniz var ama risk grubundaysanız
• Uzun COVID belirtileri (hastalık geçtikten sonra hâlâ devam eden yorgunluk, nefes darlığı, beyin sisi gibi) yaşıyorsanız
• Aşılama takvimi veya hatırlatma dozu hakkında bilgi almak istiyorsanız

Tanı

COVID-19 tanısı, belirtilerinizin değerlendirilmesi ve laboratuvar testleriyle konur. Doktorunuz önce semptomlarınızı ve temas öykünüzü (COVID-19 olan biriyle yakın temas kurup kurmadığınızı) sorar. Ardından tanıyı doğrulamak için test yapılması gerekebilir.

Yapılabilecek testler

• PCR testi: Burnunuzdan veya boğazınızdan sürüntü alınarak virüsün genetik materyalinin (RNA) aranması. En güvenilir test yöntemidir.
• Hızlı antijen testi: Burun ya da boğazdan alınan örnekle dakikalar içinde sonuç veren testtir. Pratiktir ancak PCR kadar hassas olmayabilir.
• Evde hızlı test kitleri: Eczanelerde satılan ve kendi başınıza uygulayabileceğiniz testler.
• Kan testleri: Ağır vakalarda vücudun iltihap düzeyi ve genel durumu değerlendirmek için kullanılır.
• Akciğer görüntülemesi (röntgen veya tomografi): Akciğerlerin etkilenip etkilenmediğini görmek için yapılabilir.

Randevunuzda neler beklenir

Test sürecinde burnunuza veya boğazınıza ince bir çubuk (sürüntü çubuğu) sokulur; bu kısa anlık bir rahatsızlık verebilir. PCR sonuçları genellikle birkaç saat ile 1-2 gün içinde gelir. Hızlı testlerin sonucu 15-30 dakika içinde belli olur. Sağlık kuruluşunuz size sonucu ve sonraki adımları açıklayacaktır.

Tedavi

COVID-19 tedavisi, hastalığın ciddiyetine ve kişinin sağlık durumuna göre değişir. Hafif vakaların büyük çoğunluğu evde dinlenerek, yeterli sıvı alarak ve ateş ile ağrıyı hafifleten destekleyici bakımla iyileşir. Ağır vakalarda veya risk altındaki kişilerde doktor tarafından değerlendirme yapılarak tıbbi tedavi başlanabilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna yalnızca doktorunuz karar verebilir.

Evde kişisel bakım

• Bol bol dinlenin; vücudunuzun iyileşmesine zaman tanıyın.
• Günde en az 8-10 bardak su veya bitki çayı gibi sıvı için.
• Ateş ve vücut ağrısı için doktorunuzun ya da eczacınızın önerdiği uygun bir ağrı kesici kullanabilirsiniz.
• Odanızı sık sık havalandırın.
• Evde izolasyon kurallarına uyun; aynı evde yaşayan kişileri korumak için mümkünse ayrı bir odada kalın ve maske takın.
• Belirtilerinizi günlük takip edin; ateş, nefes sayısı ve genel hissinizi not alın.
• Sigara içmekten kaçının; akciğerleri daha fazla yorar.

Tıbbi tedaviler

Ağır seyredebilecek risk grubundaki hastalarda doktor değerlendirmesiyle bazı antiviral ilaçlar (virüsün çoğalmasını yavaşlatan ilaçlar) kullanılabilir. Hastanede tedavi gereken kişilerde oksijen desteği, damar yoluyla sıvı takviyesi ve solunum desteği sağlanabilir. Bazı vakalarda bağışıklık sistemini düzenleyen ilaçlar da kullanılmaktadır. Tüm bu kararlar doktorunuz tarafından durumunuza özel olarak verilir; kendi kendinize ilaç almaya başlamayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

COVID-19 tedavisinde cerrahi bir müdahale gerekmez. Ancak hastalığa bağlı nadir komplikasyonlarda (örneğin akciğer zarında biriken sıvının boşaltılması gibi) girişimsel işlemler gerekebilir; bu karar tamamen tıbbi ekibe aittir.

Bu durumla yaşamak

COVID-19 geçirdikten sonra çoğu kişi birkaç hafta içinde normal yaşamına döner. Ancak bir kısım insan, hastalık atlatıldıktan sonra da haftalarca hatta aylarca süren belirtiler yaşayabilir. 'Uzun COVID' olarak adlandırılan bu durum; süregelen yorgunluk, nefes darlığı, konsantrasyon güçlüğü (beyin sisi), saç dökülmesi veya uyku bozukluğu gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Kendinizi yavaş yavaş dinç hissedeceksiniz; acele etmeyin ve vücudunuzun ritmine saygı gösterin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Enerjiniz döndükçe aktivitenizi kademeli olarak artırın; aşırıya kaçmaktan kaçının.
• Uyku düzeninize dikkat edin; düzenli ve yeterli uyku iyileşmeyi hızlandırır.
• Stres yönetimine önem verin; meditasyon, nefes egzersizleri veya hafif yoga yardımcı olabilir.
• Kendinizi iyi hissetmediğiniz günlerde dinlenmeyi seçmekten utanmayın.
• Uzun COVID belirtileriniz varsa sağlık ekibinizle iletişimi sürdürün.
• Yakın çevrenizi bilgilendirin; destek almaktan çekinmeyin.

Diyet ve egzersiz

İyileşme sürecinde besleyici ve dengeli beslenmek önemlidir. Bol sebze, meyve, tam tahıl ve protein içeren yiyecekler tüketmeye çalışın. Yeterli sıvı almayı ihmal etmeyin. Egzersiz konusunda ise acele etmeyin: önce kısa yürüyüşlerle başlayın, kendinizi zorlamadan yavaş yavaş artırın. Nefes darlığı veya aşırı yorgunluk hissederseniz durun ve dinlenin. Uzun COVID nedeniyle egzersiz yapamıyorsanız bir fizyoterapist veya doktordan rehberlik alabilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

COVID-19 sonrası kaygı, depresyon, uyku bozukluğu ve travma belirtileri yaşamak oldukça yaygındır. Hem hastalığın kendisi hem de izolasyon, iş kaybı veya sevilen birinin kaybı gibi eşlik eden stres faktörleri ruh sağlığını olumsuz etkileyebilir. Bu duyguları yaşıyorsanız yalnız olmadığınızı bilin. Bir ruh sağlığı uzmanından destek almaktan çekinmeyin. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı bünyesindeki psikososyal destek hizmetlerinden yararlanabilirsiniz. Kendinize zarar verme veya yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa lütfen hemen yardım isteyin; 182 numaralı ALO Psikiyatri Hattı'nı arayabilirsiniz.

Önleme

COVID-19'dan tamamen korunmak her zaman mümkün olmasa da hastalığa yakalanma ve ağır geçirme riskini önemli ölçüde azaltmak mümkündür. Aşılama en etkili koruma yöntemidir. Bunun yanı sıra kalabalık kapalı ortamlarda maske takmak, elleri sık sık sabunla yıkamak, hasta kişilerle yakın temastan kaçınmak ve ortamları havalandırmak da korunmayı destekler. Sağlık Bakanlığı'nın güncel rehberlik ve önlemlerini takip etmeniz önerilir.

Aşılar

COVID-19 aşıları, hastalığı ağır geçirme, hastaneye yatma ve hayatını kaybetme riskini belirgin biçimde azaltmaktadır. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı onaylı çeşitli aşılar kullanılmaktadır. Aşılama takvimi, hatırlatma dozları ve hangi aşının size uygun olduğu konusunda doktorunuza veya en yakın sağlık kuruluşuna danışabilirsiniz. Aşı olmak, yalnızca kendinizi değil çevrenizdekileri de korumanıza yardımcı olur.

Tarama programları

Şu an belirtiniz olmasa bile COVID-19 ile temas ettiğinizi düşünüyorsanız test yaptırmanız hem kendinizi hem de çevrenizdeki kişileri korumak açısından önemlidir. Sağlık Bakanlığı'nın izleme ve tarama yönergelerini doktorunuzdan veya ALO 182 hattından öğrenebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Virüs akciğerlere yayılırsa pnömoni (zatürre) gelişebilir; bu durum nefes almayı zorlaştırır.
• Ağır vakalarda akut solunum sıkıntısı sendromu (ARDS) denilen ciddi bir akciğer durumu ortaya çıkabilir.
• Bazı kişilerde kan pıhtılaşması sorunları (damar tıkanıklığı) görülebilir.
• Kalp, böbrek veya karaciğer gibi organlarda hasar gelişebilir.
• Çocuklarda nadir de olsa MIS-C (çok sistemli iltihaplı sendrom) adı verilen ciddi bir durum ortaya çıkabilir.
• Uzun COVID: Hastalık geçtikten sonra aylarca süren yorgunluk, nefes darlığı, hafıza ve konsantrasyon sorunları gibi belirtiler yaşanabilir.

Uzun vadeli görünüm

COVID-19 geçiren kişilerin büyük çoğunluğu, hafif ila orta düzeyde belirtilerle birkaç haftada tamamen iyileşir. Tıp dünyası bu hastalığı anlamak ve daha iyi tedavi etmek için çok hızlı ilerlemeler kaydetmiştir. Aşılama sayesinde ağır vakalar ve hastane yatışları önemli ölçüde azalmıştır. Uzun COVID yaşıyorsanız bile uygun takip ve destekle belirtileriniz zamanla düzelebilir. Kendinize iyi bakın, sağlık ekibinizle iletişimi sürdürün ve umudu elden bırakmayın.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO) — COVID-19 Bilgi Merkezi ↗
• Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC) ↗

Yerel kuruluşlar

• T.C. Sağlık Bakanlığı — COVID-19 Bilgi Platformu ↗ · Türkiye
• Türkiye Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ↗ · Türkiye
• e-Nabız — Kişisel Sağlık Kaydı ve Randevu Sistemi ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.