Tip 2 Diyabet

Genel Bakış

Tip 2 diyabet, vücudun şekeri (glikoz) düzgün kullanamamasıyla ortaya çıkan kronik, yani uzun süreli bir hastalıktır. Normalde pankreas adı verilen organ, 'insülin' isimli bir hormon üretir. İnsülin, kandaki şekerin hücrelere girerek enerji olarak kullanılmasını sağlar. Tip 2 diyabette ya vücut bu insüline yeterince yanıt vermez (buna 'insülin direnci' denir) ya da pankreas yeterli insülin üretemez hale gelir. Sonuç olarak kan şekeri normalden yüksek seyreder. Bu durum zamanla çeşitli organlara zarar verebilir; ancak doğru yönetimle sağlıklı ve kaliteli bir yaşam sürmek mümkündür.

Tip 2 diyabet, dünyada ve Türkiye'de son derece yaygın bir hastalıktır. Türkiye'de yaklaşık her 7 yetişkinden birinin diyabet hastası olduğu tahmin edilmektedir. Sağlık Bakanlığı verilerine göre ülkemizde milyonlarca kişi bu tanıyla yaşamaktadır. Kentleşme, hareketsiz yaşam tarzı ve değişen beslenme alışkanlıkları nedeniyle görülme sıklığı her yıl artmaktadır.

Tip 2 diyabet her yaştan insanı etkileyebilir; ancak en sık 40 yaş üzerinde görülür. Son yıllarda çocuklarda ve gençlerde de artan oranlarda tanı konulmaktadır. Fazla kilolu ya da obez bireyler, aile hikayesinde diyabet bulunanlar ve hareketsiz yaşam sürenler daha yüksek risk altındadır. Her etnik kökenden ve her sosyoekonomik gruptan insanda görülebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Normalden çok daha fazla susama ve sık sık su içme ihtiyacı hissetme
• Sık idrara çıkma, özellikle geceleri tuvalete kalkma
• Açıklanamayan yorgunluk ve halsizlik, kendinizi sürekli bitkin hissetme
• Gözlerin bulanık görmesi
• Yavaş iyileşen yaralar veya kesikler
• Ellerde, ayaklarda ya da bacaklarda uyuşma, karıncalanma veya yanma hissi
• Normalden daha sık enfeksiyon geçirme (özellikle idrar yolu ve deri enfeksiyonları)
• Açlık hissi geçmese de ya da çok yese de kilo kaybetme
• Ağız kuruluğu ve ciltte kuruluk veya kaşıntı

Çocuklarda belirtiler

• Ani kilo kaybı ve iştahın değişmesi
• Aşırı su içme ve çok sık tuvalete gitme
• Okul başarısında düşme, odaklanma güçlüğü ve yorgunluk
• Karın bölgesinde ya da boyun kıvrımlarında koyulaşma ve kadife dokusuna benzeyen cilt değişiklikleri (buna 'akantozis nigrikans' denir)
• Sık tekrarlayan mantar ya da idrar yolu enfeksiyonları

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler daha hafif ya da belirsiz olabilir; bazen hiç belirti olmayabilir
• Hafıza sorunları veya zihinsel bulanıklık kan şekeriyle ilişkili olabilir
• Sık düşme ya da denge bozukluğu (sinir hasarına bağlı olabilir)
• Ayak yaralarının veya kesiklerinin fark edilmemesi (his kaybına bağlı)
• İştahsızlık ve açıklanamayan kilo kaybı

Nedenler

Ana nedenler

• İnsülin direnci: Vücudun hücreleri insüline gereği gibi yanıt vermez; bu nedenle pankreas giderek daha fazla insülin üretmeye çalışır.
• Pankreas yetmezliği: Zamanla pankreas yeterli insülin üretemez hale gelir ve kan şekeri yükselir.
• Genetik yatkınlık: Ailede tip 2 diyabet öyküsü olan kişilerde hastalık gelişme riski daha fazladır.
• Fazla kilo ve obezite: Özellikle karın bölgesindeki yağ dokusu insülin direncini artırır.
• Hareketsiz yaşam tarzı: Düzenli fiziksel aktivite eksikliği kas dokusunun insülini kullanma kapasitesini azaltır.

Risk faktörleri

• Vücut kitle indeksinin (kilonun boya oranının) fazla olması, özellikle bel çevresinin geniş olması
• Ailesinde (anne, baba veya kardeşlerde) tip 2 diyabet bulunması
• 45 yaş ve üzerinde olmak
• Geçmişte 'prediyabet' (kan şekerinin yüksek-normal sınırda olması) tanısı almış olmak
• Gebelik sırasında şeker hastalığı geçirmek (gestasyonel diyabet)
• Polikistik over sendromu (yumurtalık kistleriyle seyreden hormonal bir bozukluk) tanısı olmak
• Yüksek tansiyon veya kolesterol bozukluğu
• Düzensiz ve yüksek şekerli beslenme alışkanlıkları
• Uzun süreli stres ve uyku bozuklukları
• Sigara kullanımı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kan şekeriniz ölçer cihazında çok yüksek veya çok düşük değer gösteriyorsa
• Ayağınızda veya bacağınızda iyileşmeyen ya da kötüleşen bir yara fark ederseniz
• Görmede ani değişiklikler yaşıyorsanız
• Baş dönmesi, aşırı halsizlik ve susama birlikte gelişmişse

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Aşırı susama, çok sık idrara çıkma veya açıklanamayan yorgunluk gibi belirtiler haftalar içinde geçmiyorsa
• Ailenizde diyabet varsa ve kendiniz hiç tarama yaptırmadıysanız
• 45 yaşına geldinizde ya da kilonuz fazlaysa rutin kan şekeri taraması için
• Gebelik planlayanlar için önceden değerlendirme amacıyla
• Düzenli takip randevularınızı kaçırmamaya özen gösterin

Tanı

Tip 2 diyabet tanısı kan testleriyle konulur. Doktorunuz önce belirtilerinizi ve risk faktörlerinizi değerlendirir, ardından uygun kan testlerini ister. Bazen hastalık, başka bir nedenle yapılan rutin kontrollerde tesadüfen keşfedilir. Tanı için genellikle testin farklı günlerde tekrar edilmesi gerekebilir; bu tamamen normal bir süreçtir ve telaşlanmayı gerektirmez.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri testi: En az 8 saat aç kaldıktan sonra kandan ölçülen şeker değeri
• HbA1c testi (glikolize hemoglobin): Son 2-3 ayın ortalama kan şeker düzeyini gösteren, aç olmayı gerektirmeyen bir test
• Oral glikoz tolerans testi (OGTT): Şekerli bir içecek içildikten 2 saat sonra kan şekerinin ölçülmesi
• Rastgele kan şekeri testi: Günün herhangi bir saatinde alınan kanda şeker ölçümü
• İdrar testi: Bazen idrarda şeker veya keton (vücudun yağ yakarken ürettiği madde) bakılabilir

Randevunuzda neler beklenir

Doktor muayenesine gittiğinizde doktorunuz size belirtilerinizi, aile geçmişinizi ve yaşam tarzınızı soracaktır. Kan almak için kolunuzdan küçük bir iğne batırılacak; bu kısa süren ve genellikle çok az acı veren bir işlemdir. Sonuçlar genellikle birkaç gün içinde gelir. Sonuçlara göre doktorunuz sizi bir diyabet uzmanına (endokrinoloji uzmanı) ya da diyabet eğitim hemşiresine yönlendirebilir. Tanı konulması kaygı verici gelebilir, ancak bu süreçte yalnız değilsiniz; sağlık ekibiniz size her adımda rehberlik edecektir.

Tedavi

Tip 2 diyabet tedavisinin temel amacı kan şekerini sağlıklı sınırlar içinde tutmak, kalp ve damar sağlığını korumak ve komplikasyonları önlemektir. Tedavi kişiden kişiye farklılık gösterir. Bazı kişilerde yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olurken, bazılarında ilaç tedavisi de gerekebilir. Önemli olan düzenli takip ve sağlık ekibiyle açık bir iletişim kurmaktır.

Evde kişisel bakım

• Kan şekerinizi doktorunuzun önerdiği sıklıkta evde ölçerek kayıt tutun
• Öğünlerinizi düzenli saatlerde yiyin, öğün atlamaktan kaçının
• Şekerli içecekler, işlenmiş gıdalar ve beyaz unlu mamullerden uzak durun
• Bol sebze, tam tahıl, baklagil ve sağlıklı yağlar içeren bir beslenme düzeni benimseyin
• Her gün en az 30 dakika orta tempolu yürüyüş ya da başka fiziksel aktivite yapmaya çalışın
• Yeterli ve kaliteli uyku uyuyun; uyku bozuklukları kan şekerini olumsuz etkiler
• Sigarayı bırakın; sigara damar hasarını hızlandırır
• Stresi azaltmaya yönelik teknikler öğrenin (nefes egzersizleri, yoga, meditasyon)
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin; küçük yara veya değişiklikleri fark eder etmez doktorunuza bildirin
• Doktorunuzun önerdiği takip randevularına ve taramalarına düzenli gidin

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz sizin için en uygun tedavi planını oluştururken yaşınızı, diğer hastalıklarınızı, kan şekeri düzeyinizi ve yaşam tarzınızı dikkate alır. Yaşam tarzı değişiklikleriyle yeterli kontrol sağlanamıyorsa ağızdan alınan ilaçlar ya da enjeksiyonla uygulanan tedaviler önerilebilir. Bu ilaçlar farklı mekanizmalarla çalışır: kimisi pankreastan daha fazla insülin salgılanmasını sağlar, kimisi karaciğerin şeker üretimini azaltır, kimisi de bağırsaklardaki şeker emilimini yavaşlatır. Bazı kişilerde insülin tedavisi de gerekebilir. Hangi tedavinin sizin için en doğru olduğuna yalnızca doktorunuz karar verebilir; lütfen ilaçlarınızı kendi başınıza değiştirmeyin veya kesmeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ciddi obezitesi olan ve yaşam tarzı değişiklikleri ile ilaç tedavisine rağmen kan şekeri kontrol altına alınamayan bazı kişilerde 'metabolik cerrahi' (mide küçültme ya da bypass ameliyatı) seçeneği değerlendirilebilir. Bu yöntem kan şekerinin kalıcı olarak normale dönmesine yardımcı olabilir. Ancak cerrahi karar tamamen bireyseldir ve ayrıntılı bir değerlendirme gerektirir; doktorunuz sizin için uygun olup olmadığını belirleyecektir.

Bu durumla yaşamak

Tip 2 diyabetle yaşamak, her gün biraz daha fazla öz farkındalık ve özen gerektiren bir süreçtir. Kan şekerini etkileyebilecek yemekler, stres, uyku ve aktivite gibi faktörlere dikkat etmek başlangıçta bunaltıcı gelebilir. Ancak zamanla bu alışkanlıklar günlük rutininizin doğal bir parçası haline gelir. Düzenli doktor ziyaretleri, ilaçlarınızı zamanında almanız ve belirtilerin takibi, kendinizi güçlü hissetmenizi sağlar. Diyabetle yaşayan pek çok insan iş, aile ve sosyal hayatını eksiksiz sürdürmektedir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Her gün belirli saatlerde yemek yiyin ve öğün atlamayın
• Alkol tüketimini sınırlayın ya da tamamen bırakın; alkol kan şekerini beklenmedik biçimde etkiler
• Sigarayı bırakmak için destek alın; sigarasız yaşam diyabet komplikasyonlarını azaltır
• Seyahat ederken ilaçlarınızı ve kan şekeri ölçer malzemelerinizi yanınızda bulundurun
• Hastalığınız hakkında yakınlarınızı bilgilendirin; bir kriz anında sizi tanıyan biri yanınızda olursa büyük fark yaratır
• Düzenli diş ve göz kontrollerini ihmal etmeyin
• Aşı takviminizi güncel tutun; Sağlık Bakanlığı diyabetli bireylere grip ve pnömoni aşısını önermektedir

Diyet ve egzersiz

Beslenme, diyabet yönetiminin en temel taşlarından biridir. 'Diyabetik diyet' aslında herkes için sağlıklı olan bir beslenme şeklidir: bol sebze ve meyve, tam tahıllı ürünler, baklagiller, az yağlı protein kaynakları ve sağlıklı yağlar. Beyaz ekmek, şekerli içecekler, hazır meyve suları ve işlenmiş gıdaların tüketimini azaltmak kan şekerinin dengede kalmasına yardımcı olur. Bir diyetisyenle çalışmak, kişiselleştirilmiş bir beslenme planı oluşturmanızı sağlar. Fiziksel aktivite ise vücudun insülini daha etkili kullanmasını sağlar ve hem kan şekerini hem de ruh halini olumlu yönde etkiler. Hızlı yürüyüş, yüzme, bisiklet ya da dans gibi sevdiğiniz bir aktiviteyi haftanın çoğu günü en az 30 dakika yapmanız önerilir. Egzersize başlamadan önce doktorunuza danışmayı unutmayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak; endişe, üzüntü, tükenme ve zaman zaman çaresizlik gibi duyguları beraberinde getirebilir. 'Diyabet tükenmişliği' adı verilen bu durum, hastalıktan yorulmuş hissetmek ve tedaviyi aksatmak şeklinde kendini gösterebilir — bu çok normal bir deneyimdir ve utanılacak bir şey değildir. Ruh sağlığınıza önem vermek, fiziksel sağlığınız kadar önemlidir. Bir psikolog, psikiyatrist ya da diyabet destek grubuyla konuşmak büyük fark yaratabilir. Kendinizi çok bunalmış hissediyorsanız lütfen bir sağlık profesyoneliyle paylaşın. Türkiye'de ruh sağlığı desteği için ALO 182 hattını (Sağlık Bakanlığı Alo Doktoru hattı) ya da yerel ruh sağlığı merkezlerini arayabilirsiniz.

Önleme

Tip 2 diyabetin tamamen önlenemeyeceği durumlar olsa da (örneğin genetik yatkınlık) pek çok risk faktörü yaşam tarzı değişiklikleriyle azaltılabilir. Araştırmalar, prediyabeti olan kişilerin sağlıklı beslenme ve düzenli egzersiz yoluyla tip 2 diyabet gelişimini yüzde elli ya da daha fazla oranda erteleyebildiğini ya da önleyebildiğini göstermektedir. Sağlıklı kiloyu korumak, şekerli ve işlenmiş gıdaları azaltmak, düzenli hareket etmek, sigarayı bırakmak ve stresi yönetmek en etkili koruyucu adımlardır. Prediyabet tanısı almış biriyseniz bu değişikliklerin etkisi çok daha belirgin olabilir.

Aşılar

Diyabetli bireyler bağışıklık sistemi açısından daha kırılgan olabilir. Bu nedenle Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği aşı takvimine uymak önemlidir. Grip (influenza) ve zatürre (pnömokok) aşıları diyabetli kişilere özellikle önerilmektedir. Aşı takviminiz hakkında doktorunuzla konuşun.

Tarama programları

Türkiye Sağlık Bakanlığı, 40 yaş üstündeki yetişkinlerin ve risk faktörü taşıyan daha genç bireylerin kan şekeri taramasından geçmesini önermektedir. Risk faktörleriniz varsa (fazla kilo, aile öyküsü, hareketsiz yaşam vb.) daha erken yaşta tarama yaptırmanız akılcı bir adımdır. Aile hekiminiz bu taramayı ücretsiz olarak yapabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp hastalığı ve felç (inme): Uzun süreli yüksek kan şekeri damar duvarlarına zarar verir ve kalp krizi riskini artırır
• Böbrek hasarı (diyabetik nefropati): Böbreklerin süzme işlevi zamanla bozulabilir
• Göz hasarı (diyabetik retinopati): Gözün arka kısmındaki damarlar etkilenerek görme kaybına yol açabilir
• Sinir hasarı (diyabetik nöropati): Eller, ayaklar ve bacaklarda uyuşma, karıncalanma ya da yanma hissi
• Ayak sorunları: Sinir ve damar hasarı nedeniyle ayak yaraları geç iyileşir ve ciddi enfeksiyonlara dönüşebilir
• Diş ve diş eti hastalıkları
• Cinsel işlev bozukluğu
• Bağışıklık sisteminin zayıflaması ve enfeksiyonlara yatkınlık artışı

Uzun vadeli görünüm

Tip 2 diyabet yönetilebilir bir hastalıktır. Erken tanı alınmış ve düzenli takip yapılmış pek çok insan, uzun ve kaliteli bir yaşam sürmektedir. Kan şekerini kontrol altında tutmak komplikasyon riskini önemli ölçüde azaltır. Bazı kişilerde yaşam tarzı değişiklikleriyle kan şekeri normale yakın değerlere ulaşabilir ve ilaç ihtiyacı azalabilir. Yolculuk zor olabilir; ama siz yalnız değilsiniz. Sağlık ekibiniz, sevdikleriniz ve topluluk kaynakları bu yolda size eşlik edecek.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) ↗
• Dünya Sağlık Örgütü — Diyabet Bilgi Sayfası ↗
• American Diabetes Association ↗

Yerel kuruluşlar

• Türkiye Diyabet Vakfı (TÜDAV) ↗ · Türkiye
• Türkiye Diyabet Derneği ↗ · Türkiye
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Diyabet Programı ↗ · Türkiye
• Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği (TEMD) ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.