Thyroid Disorders

Genel Bakış

Tiroit bezi, boynunuzun ön kısmında yer alan, kelebek şeklinde küçük bir bezdir. Bu bez, vücudunuzdaki hemen hemen her sistemi etkileyen hormonlar üretir. Tiroit bozuklukları, bu bezin çok fazla veya çok az hormon üretmesi ya da yapısal olarak değişmesi durumunda ortaya çıkar. Çok fazla hormon üretilmesine 'hipertiroidi' (tiroit aşırı çalışması), çok az üretilmesine ise 'hipotiroidi' (tiroit yetersiz çalışması) denir. Bunların yanı sıra tiroit bezinde şişlik (guatr) veya nodül (düğümcük) gibi yapısal değişiklikler de görülebilir.

Tiroit bozuklukları, dünya genelinde ve Türkiye'de son derece yaygın görülen hastalıklardandır. Türkiye Sağlık Bakanlığı verilerine göre ülkemizde milyonlarca kişi herhangi bir tiroit sorunuyla yaşamaktadır. Özellikle iyot eksikliğinin yaşandığı iç bölgeler başta olmak üzere tiroit büyümesi (guatr) ülkemizde önemli bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir.

Tiroit bozuklukları her yaştan insanı etkileyebilir; ancak en sık orta yaşlı ve ileri yaştaki kadınlarda görülür. Ailesinde tiroit hastalığı olan kişiler, otoimmün (bağışıklık sisteminin kendi dokusuna saldırması) hastalığı bulunanlar ve gebelik dönemindeki kadınlar daha yüksek risk altındadır. Yenidoğan bebeklerde de tiroit sorunu görülebileceğinden doğum sonrası tarama testleri büyük önem taşır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli yorgunluk ve halsizlik hissi
• Açıklanamayan kilo alımı veya kilo kaybı
• Kalp çarpıntısı ya da normalden yavaş çarpan kalp
• Soğuğa veya sıcağa karşı aşırı duyarlılık
• Saç dökülmesi veya tırnaklarda kırılganlık
• Kabızlık veya tam tersi sık bağırsak hareketleri
• Ciltte kuruluk ya da aşırı terleme
• Sinirlilik, kaygı ya da depresif ruh hali
• Boynun ön kısmında şişlik veya dolgunluk hissi
• Kadınlarda adet düzensizliği
• Unutkanlık ve konsantrasyon güçlüğü
• Kas güçsüzlüğü veya kramplar

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme ve gelişme geriliği
• Okul başarısında düşüş ve öğrenme güçlüğü
• Aşırı hareketlilik veya tam tersi durgunluk
• Geç dişlenme ya da geç ergenlik
• Boyunun ön kısmında görünür şişlik
• Yenidoğanda sarılık, kabızlık ve emmeme güçlüğü (bu belirtiler yenidoğan tiroit taramasıyla erken saptanabilir)

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler yaşlılarda çok daha silik olabilir ve yaşlanmayla karıştırılabilir
• Çarpıntı, nefes darlığı veya düzensiz kalp atışı
• Bellek sorunları ve zihinsel yavaşlama
• Kolayca düşme ve denge bozukluğu
• İştah azalması ve kilo kaybı (bazen fark edilmez)
• Depresyon belirtileri

Nedenler

Ana nedenler

• Otoimmün hastalıklar: Bağışıklık sistemi yanlışlıkla tiroit bezine saldırır. Hashimoto tiroiditi (bez yetersiz çalışır) ve Graves hastalığı (bez aşırı çalışır) en yaygın örneklerdir.
• İyot eksikliği veya fazlalığı: Tiroit hormonlarının yapımı için iyot gereklidir; eksikliği özellikle iç bölgelerde guatra yol açabilir.
• Tiroit nodülleri (düğümcükler): Bezde oluşan küçük topakların bir kısmı hormon üretebilir.
• Tiroit iltihabı (tiroidit): Viral enfeksiyonlar veya doğum sonrası dönem gibi durumlarda bezin iltihaplanması.
• Doğuştan tiroit sorunları: Bazı bebekler tiroit bezi eksik veya hiç gelişmemiş olarak dünyaya gelebilir.
• Tiroit kanseri: Bezde kötü huylu (kanserli) hücrelerin oluşması.
• Beyin sapındaki hipofiz bezi sorunları: Hipofiz bezi, tiroit bezini uyaran hormonu üretir; bu bezin sorunları tiroit işlevini etkileyebilir.

Risk faktörleri

• Ailede tiroit hastalığı öyküsü
• Kadın olmak
• 60 yaş üzerinde olmak
• Tip 1 diyabet veya romatoid artrit gibi otoimmün hastalık varlığı
• Gebelik veya yeni doğum yapmış olmak
• Boyun veya göğse radyoterapi (ışın tedavisi) almış olmak
• İyottan fakir veya aşırı zengin beslenme
• Sigara kullanımı (özellikle Graves hastalığı riskini artırır)
• Stres ve uzun süreli yorgunluk

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Boyunda hızla büyüyen veya ağrılı bir şişlik fark ettiyseniz
• Çarpıntı, tremor (titreme) ve aşırı terleme birlikte oluşuyorsa
• Bilinen tiroit hastalığınız varsa ve belirtileriniz aniden değiştiyse veya kötüleştiyse
• Yutma veya nefes alma güçlüğü yaşıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Birkaç haftadır açıklanamayan yorgunluk, kilo değişikliği veya saç dökülmesi yaşıyorsanız
• Adet düzensizliği, süregelen kabızlık veya çarpıntı gibi belirtileriniz varsa
• Ailenizde tiroit hastalığı var ve hiç tarama yaptırmadıysanız
• Gebelik planlıyorsanız veya hamileyseniz tiroit işlevlerinizin kontrol edilmesi önerilir
• Boyunda ele gelen veya görünür bir şişlik fark ettiyseniz

Tanı

Tiroit hastalıklarının tanısı genellikle doktorunuzun belirtilerinizi dinlemesi, boyununuzu elle muayene etmesi ve kan testleriyle başlar. Gerekirse görüntüleme yöntemleri de kullanılabilir. Tüm bu adımlar bir endokrinoloji uzmanı (hormon hastalıkları uzmanı) veya genel dahiliye doktoru tarafından yürütülür.

Yapılabilecek testler

• TSH (Tiroit Uyarıcı Hormon) kan testi: Tiroit işlevini değerlendirmenin en temel yöntemidir; hipofiz bezinin tiroite ne kadar 'emir verdiğini' ölçer.
• Serbest T3 ve T4 kan testleri: Tiroit bezinin ürettiği asıl hormonların düzeyini ölçer.
• Tiroit antikor testleri: Otoimmün tiroit hastalıklarını (Hashimoto, Graves) saptamaya yardımcı olur.
• Tiroit ultrasonu (ses dalgalarıyla görüntüleme): Bez büyüklüğünü, nodüllerin varlığını ve yapısını gösterir.
• İnce iğne aspirasyon biyopsisi: Şüpheli nodüllerden alınan küçük bir doku örneğinin incelenmesi.
• Sintigrafi (radyoaktif iyot ile görüntüleme): Bezin çalışma biçimini ve nodüllerin aktif olup olmadığını değerlendirir.
• Yenidoğan tarama testi: Türkiye'de tüm yenidoğanlara doğumdan sonra topuk kanı testiyle tiroit taraması yapılmaktadır.

Randevunuzda neler beklenir

Doktorunuza gittiğinizde belirtilerinizi, ne zamandan beri sürdüğünü ve aile geçmişinizi anlatmanız büyük yardım sağlar. Kan testi için açlık şartı genellikle gerekmez. Ultrason ağrısız ve kısa süren bir işlemdir. Biyopsi gerekirse ince bir iğne kullanılır ve genellikle çok az rahatsızlık verir. Sonuçlara göre doktorunuz sizi bir endokrinoloji uzmanına yönlendirebilir. Tanı süreci bazen birkaç haftayı bulabilir; bu tamamen normaldir.

Tedavi

Tiroit bozukluklarının tedavisi, hastalığın türüne ve ciddiyetine göre büyük farklılık gösterir. Bazı durumlarda yalnızca düzenli takip yeterli olabilirken, bazı durumlarda ilaç tedavisi, radyoaktif iyot tedavisi veya ameliyat gerekebilir. Tedavi hedefi hormon düzeylerini normal aralığa getirmek ve belirtileri gidermektir. Tedavi planınız size özel olarak doktorunuzla birlikte belirlenir.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği takip randevularına düzenli gidin ve kan testlerini aksatmayın.
• İlaç kullanıyorsanız her gün aynı saatte ve doktor önerisi doğrultusunda alın; doktor onayı olmadan bırakmayın.
• Stres yönetimi için nefes egzersizleri, yürüyüş veya yoga gibi aktiviteleri günlük rutininize ekleyin.
• Uyku düzeninizi koruyun; yeterli uyku tiroit sağlığını destekler.
• Belirtilerinizdeki değişimleri bir günlükte takip edin; bu bilgi doktorunuza çok yardımcı olur.
• İyot içeren gıdalar veya takviyeler konusunda doktorunuza danışın; hem eksiklik hem fazlalık zararlı olabilir.

Tıbbi tedaviler

Yetersiz çalışan tiroit (hipotiroidi) için en yaygın tedavi, eksik hormonu yerine koyan ağız yoluyla alınan ilaçlardır. Aşırı çalışan tiroit (hipertiroidi) için ise bezi yavaşlatan ilaçlar, radyoaktif iyot tedavisi veya ameliyat seçenekleri değerlendirilebilir. Otoimmün kökenli hastalıklarda bağışıklık sistemini düzenleyici yaklaşımlar da kullanılabilir. Tiroit nodüllerinin büyük çoğunluğu iyi huyludur ve yalnızca takip gerektirebilir; ancak şüpheli görünenlerde biyopsi ve gerekirse ek tedavi uygulanır. Tüm tedavi kararları doktorunuz tarafından kişisel durumunuza göre verilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat (tiroidektomi — tiroit bezinin kısmen veya tamamen çıkarılması) şu durumlarda düşünülebilir: Çok büyük guatr nefes almayı veya yutmayı zorlaştırıyorsa; ilaç tedavisine yanıt vermeyen aşırı çalışan tiroit varsa; biyopside şüpheli veya kötü huylu hücreler saptandıysa; ya da nodül hızla büyüyorsa. Ameliyat kararı ve sonrası süreç hakkında tüm sorularınızı cerrahınıza ve endokrinologunuza sormaktan çekinmeyin.

Bu durumla yaşamak

Tiroit hastalığıyla yaşamak, çoğu insan için başlangıçta bunaltıcı gelebilir; ancak doğru tedavi ve takiple büyük çoğunluk normal bir yaşam sürebilmektedir. En önemli nokta, düzenli doktor ziyaretleri ve kan testleriyle hormon düzeylerinizin dengede tutulmasıdır. Belirtilerinizi tanımayı öğrenmek — ne zaman iyisiniz, ne zaman dengeniz bozulmuş — bu süreçte size büyük güç verir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ve yeterli uyku alın; tiroit dengesizlikleri uyku sorunlarını artırabilir.
• Sigarayı bırakın; sigara hem Graves hastalığını hem de genel tiroit sağlığını olumsuz etkiler.
• Alkol tüketimini sınırlandırın.
• Stresle başa çıkma yöntemleri geliştirin; kronik stres tiroit hormonlarını etkileyebilir.
• Düzenli egzersiz yapın; ancak hipertiroidi döneminde aşırı yoğun egzersizden kaçının.
• Doktorunuza danışmadan bitkisel ürün veya takviye kullanmayın; bazıları tiroit ilaçlarıyla etkileşebilir.

Diyet ve egzersiz

Özel bir 'tiroit diyeti' olmamakla birlikte dengeli ve çeşitli bir beslenme genel sağlığınızı destekler. İyotlanmış sofra tuzu kullanmak, Türkiye'de iyot eksikliğini önlemenin pratik bir yoludur. Soya ürünleri ve brokoli gibi brassica sebzeler büyük miktarlarda tüketildiğinde tiroit ilaçlarıyla etkileşebileceğinden doktorunuza danışmak iyi olur. Düzenli, orta yoğunlukta egzersiz — yürüyüş, yüzme, bisiklet — hem fiziksel hem zihinsel sağlığınıza katkı sağlar. Egzersiz programınızı doktorunuzun onayıyla belirleyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tiroit bozuklukları ruh halinizi, enerjinizi ve zihinsel netliğinizi doğrudan etkileyebilir. Depresyon, kaygı, sinirlilik ve 'beyin sisi' (konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık) sık yaşanan durumlardır. Bu belirtiler bazen tiroit hormon düzeyleri normale döndüğünde büyük ölçüde geçer; ancak bazen ek destek gerekebilir. Kendinizi duygusal olarak zor hissediyorsanız, bunu doktorunuzla paylaşın. Gerekirse bir psikolog veya psikiyatristle görüşmek harika bir adımdır. Kendinize karşı nazik olun — bu bir güç göstergesidir. Eğer kendinize zarar verme veya yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen hemen bir sağlık profesyoneline başvurun ya da 182 numaralı ALO Psikiyatri Hattı'nı arayın.

Önleme

Tiroit hastalıklarının tümü önlenemez; özellikle otoimmün ve genetik kökenli olanlar büyük ölçüde kontrol dışındadır. Ancak bazı önlemler riski azaltmaya yardımcı olabilir: İyotlanmış tuz kullanmak iyot eksikliğine bağlı guatr riskini düşürür. Sigara içmemek Graves hastalığı riskini azaltır. Boyun bölgesine gereksiz radyasyon maruziyetinden kaçınmak önemlidir. Düzenli sağlık kontrollerine gitmek, hastalıkları erken evrede yakalamaya yardımcı olur.

Tarama programları

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı, tüm yenidoğanlara doğumdan sonraki ilk günlerde topuk kanı testiyle tiroit taraması yapmaktadır. Bu tarama, konjenital hipotiroidinin (doğuştan tiroit yetersizliği) erken tanınması için hayati önem taşır. Yetişkinlerde rutin tarama her bireye önerilmemekle birlikte, risk grubu olan kişilerin (aile öyküsü, otoimmün hastalık, 60 yaş üstü kadınlar) doktorlarıyla TSH testi yaptırmayı değerlendirmesi uygundur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Tedavi edilmeyen hipotiroidi kalp hastalığı, yüksek kolesterol, sinir sistemi sorunları ve kısırlığa yol açabilir.
• Gebede tedavi edilmemiş tiroit sorunu, bebeğin gelişimini olumsuz etkileyebilir ve düşük riskini artırabilir.
• Ağır tedavi edilmemiş hipotiroidi, miksödem koması adı verilen ve yoğun bakım gerektiren hayati tehlikeli bir duruma dönüşebilir.
• Tedavi edilmeyen hipertiroidi kalp ritim bozukluklarına, osteoporoza (kemik erimesi) ve tiroit fırtınası adı verilen akut tehlikeli duruma yol açabilir.
• Uzun süre tedavisiz kalan tiroit nodülleri büyüyerek yutma ve nefes almayı zorlaştırabilir.

Uzun vadeli görünüm

Tiroit hastalıklarının büyük çoğunluğu, doğru tanı ve uygun tedaviyle çok iyi kontrol altına alınabilir. Tedaviye başlayan hastaların büyük bölümü birkaç hafta ile birkaç ay içinde belirtilerinin önemli ölçüde gerilediğini fark eder. Tiroit kanseri dahil birçok tiroit hastalığının tedavi başarısı oldukça yüksektir. Düzenli takip ve tedaviye uyum, uzun vadede sağlıklı ve aktif bir yaşamı mümkün kılar. Erken teşhis, en iyi arkadaşınızdır.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• American Thyroid Association (Amerikan Tiroit Derneği) ↗
• British Thyroid Foundation (İngiliz Tiroit Vakfı) ↗
• European Thyroid Association (Avrupa Tiroit Derneği) ↗

Yerel kuruluşlar

• Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği (TEMD) ↗ · Türkiye
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ↗ · Türkiye
• Türkiye Tiroit Kanseri Derneği ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.