Chronic Kidney Disease

Genel Bakış

Kronik böbrek hastalığı (KBH), böbreklerin zamanla yavaş yavaş çalışma kapasitesini kaybetmesi anlamına gelir. Böbrekler, kanı süzerek vücuttaki fazla su ve atık maddeleri idrar yoluyla dışarı atar; aynı zamanda tansiyonu ve kırmızı kan hücrelerinin yapımını destekleyen hormonlar üretir. Bu işlevler bozulduğunda vücudun genel dengesi etkilenir. 'Kronik' sözcüğü, hastalığın en az üç aydır sürdüğünü anlatır. Hastalık genellikle sessizce ilerler; başlangıçta belirti vermeyebilir.

Kronik böbrek hastalığı dünya genelinde çok yaygındır. Türkiye'de yapılan araştırmalar, yetişkin nüfusun yaklaşık yüzde onunda hafif ile orta derece böbrek fonksiyon bozukluğu bulunduğunu göstermektedir. Hastalığın sessiz seyretmesi nedeniyle pek çok kişi, tanı konulana dek bu durumdan habersiz yaşar.

Kronik böbrek hastalığı her yaşta görülebilir; ancak özellikle şeker hastalığı (diyabet) ve yüksek tansiyon gibi kronik rahatsızlığı olan kişilerde, 60 yaş üstünde ve ailede böbrek hastalığı hikâyesi olanlarda çok daha sık karşılaşılır. Kadınlarda ve erkeklerde görülme sıklığı birbirine yakındır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yorgunluk ve halsizlik — böbrekler yeterli eritropoetin (kırmızı kan hücresi yapımını uyaran hormon) üretemediği için kansızlık gelişebilir.
• Özellikle sabahları gözlerde, ayak bileklerinde ve bacaklarda şişlik (ödem) — vücutta fazla sıvı birikmesi.
• İdrar renginde, miktarında veya sıklığında değişim; idrarın köpüklü görünmesi.
• Cilt kaşıntısı — kanda biriken atık maddeler (üre gibi) deriye zarar verebilir.
• İştah azalması, bulantı veya mide rahatsızlığı.
• Konsantrasyon güçlüğü, zihinsel bulanıklık.
• Tansiyon yüksekliğinin kontrol edilmesinin güçleşmesi.
• Nefeste veya ağızda amonyak benzeri koku.
• Kas krampları, özellikle geceleri bacaklarda.

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme ve boy gelişiminde geri kalma.
• Normalden az yeme ya da iştahsızlık.
• Sık baş ağrısı veya yorgunluk.
• İdrar yapma biçiminde değişiklik; gece sık idrara kalkma.
• Dikkat dağınıklığı ve okul başarısında düşme.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yeni başlayan ya da şiddetlenen yorgunluk ve nefes darlığı.
• Zihinsel bulanıklık veya unutkanlığın artması.
• İştahsızlık ve istem dışı kilo kaybı.
• Ayak ve bacaklarda belirginleşen şişlik.
• Tansiyonun alışılmış ilaçlarla kontrol altına alınamaması.

Nedenler

Ana nedenler

• Şeker hastalığı (diyabet) — kandaki yüksek şeker seviyeleri zamanla böbrek filtre birimlerine (glomerüllere) zarar verir; bu durum 'diyabetik nefropati' olarak adlandırılır.
• Yüksek tansiyon (hipertansiyon) — kontrol altına alınmayan yüksek tansiyon, böbreklerdeki küçük damarları hasar görerek filtre kapasitesini düşürür.
• Böbreklerin kendi bağışıklık sistemi tarafından saldırıya uğraması (glomerülonefrit gibi iltihaplı böbrek hastalıkları).
• Böbrek kistleri veya polikistik böbrek hastalığı gibi kalıtsal durumlar.
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları veya böbrek taşı kaynaklı uzun süreli tıkanmalar.
• Bazı ağrı kesicilerin ya da ilaçların uzun süreli ve yoğun kullanımı.
• Böbrek damarlarının daralması (renovasküler hastalık).

Risk faktörleri

• Şeker hastalığı veya yüksek tansiyon tanısı almış olmak.
• 60 yaş ve üzeri olmak.
• Ailede kronik böbrek hastalığı veya böbrek yetmezliği hikâyesi bulunması.
• Obezite (aşırı kilo).
• Sigara içmek.
• Kardiyovasküler hastalıklar (kalp ve damar hastalıkları).
• Uzun süreli yüksek protein veya tuz ağırlıklı beslenme.
• Düzenli ve denetimsiz ağrı kesici kullanımı.

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Birdenbire ortaya çıkan şişlik, çok az idrar yapma ya da hiç yapamama.
• Tansiyon değerlerinizin alışılmışın çok üzerinde seyretmesi.
• İdrarda kan veya köpük görülmesi.
• Şeker hastalığınız ya da yüksek tansiyonunuz varsa ve son kontrol sonuçlarınız uzun süredir güncellenmemişse.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Açıklanamayan sürekli yorgunluk veya halsizlik yaşıyorsanız.
• Bacak ve ayak bileklerinizde hafif ama tekrarlayan şişme fark ediyorsanız.
• Ailenizde böbrek hastalığı öyküsü varsa ve henüz tarama yaptırmadıysanız.
• Diyabet veya yüksek tansiyon gibi bilinen bir risk faktörünüz için böbrek kontrolü yaptırmak istiyorsanız.
• Genel sağlık kontrollerinizde böbreklerinizin de değerlendirilmesini istiyorsanız.

Tanı

Kronik böbrek hastalığı genellikle kan ve idrar testleriyle tanı alır. Doktorunuz önce size belirtilerinizi, geçmiş hastalıklarınızı ve kullandığınız ilaçları soracaktır. Ardından böbrek fonksiyonlarını ölçen basit testler isteyecektir. Tanı için en az üç ay aralıkla yapılan iki değerlendirmede anormal sonuç görülmesi gerekir; bu da hastalığın 'kronik' (uzun süreli) olduğunu doğrular.

Yapılabilecek testler

• Kan kreatinin testi ve GFR (glomerüler filtrasyon hızı) hesabı — böbreklerin dakikada ne kadar kan süzdüğünü gösterir; bu değer hastalığın evresini belirlemede kullanılır.
• Üre ve BUN (kan üre azotu) testleri — kanda biriken atık maddelerin ölçümü.
• İdrar tahlili — idrarda protein (albümin) veya kan olup olmadığına bakılır.
• İdrar albumin-kreatinin oranı (ACR) — böbrek hasarının erken habercisi olan protein kaçağını ölçer.
• Kan elektrolitleri (potasyum, sodyum, kalsiyum, fosfor) — böbreklerin mineral dengesini ne ölçüde koruduğunu gösterir.
• Tam kan sayımı — kansızlık (anemi) olup olmadığını ortaya koyar.
• Böbrek ultrasonografisi — böbreklerin büyüklüğünü, yapısını ve kist ya da taş varlığını değerlendirir.
• Gerektiğinde böbrek biyopsisi — ince bir iğneyle alınan küçük doku örneğinin mikroskopla incelenmesi; hastalığın nedenini anlamak için yapılır.

Randevunuzda neler beklenir

Doktor ziyaretinizde doktorunuz size sorular soracak ve ardından kan alınacak, idrar örneği vereceksiniz. Sonuçlar genellikle birkaç gün içinde hazır olur. Ultrason için ayrı bir randevu gerekebilir. Bu süreçte tedirgin hissetmek doğaldır; sorularınızı not ederek ziyarete gitmeniz ve merak ettiğiniz her şeyi doktorunuza sormaktan çekinmemeniz, süreci daha rahat atlatmanıza yardımcı olur.

Tedavi

Kronik böbrek hastalığının tedavisinde temel hedef, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak, belirtileri hafifletmek ve yaşam kalitesini korumaktır. Tedavi yaklaşımı hastalığın evresine, nedenine ve kişinin genel sağlık durumuna göre şekillenir. Erken evrelerde yaşam tarzı değişiklikleri ve altta yatan nedenlerin (diyabet, yüksek tansiyon gibi) kontrol altına alınması çok büyük fark yaratır.

Evde kişisel bakım

• Tuz tüketimini azaltmak — tansiyonun düşürülmesine ve sıvı birikmesinin önlenmesine yardımcı olur.
• Doktorunuzun önerdiği sıvı miktarına uymak — ne çok az ne de çok fazla sıvı almak önemlidir.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak — sigara böbrek kan damarlarına zarar verir ve hastalığın ilerlemesini hızlandırır.
• Reçetesiz ilaç kullanmadan önce doktorunuza veya eczacınıza danışmak — bazı ağrı kesiciler böbreklere zarar verebilir.
• Kan şekerini ve tansiyonu ölçümlerle takip etmek ve hedef değerlerde tutmaya çalışmak.
• Planlı kontrol randevularını aksatmamak.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz, altta yatan nedene ve hastalık evresine göre çeşitli tedavi yolları önerebilir. Yüksek tansiyonu kontrol altına almak, böbreklerdeki basıncı düşürerek hasarın yavaşlamasına yardımcı olur; bu amaçla kullanılan bazı ilaç grupları aynı zamanda idrardaki protein kaçağını da azaltır. Şeker hastalığının yönetiminde kullanılan bazı ilaç gruplarının böbrekleri koruyucu etkisi olduğu gösterilmiştir. Kansızlık (anemi) varsa kırmızı kan hücresi yapımını destekleyen tedaviler uygulanabilir. Kandaki fosfor ve kalsiyum dengesizliği için mineral düzenleyici tedaviler önerilebilir. Hastalık ileri evreye (evre 5) ulaştığında diyaliz (kanın makine yardımıyla temizlenmesi) ya da böbrek nakli gündeme gelebilir. Tüm bu kararlar doktorunuzla birlikte, size özel bir plan dahilinde alınır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi müdahale genellikle kronik böbrek hastalığının kendisi için değil, altta yatan bir sorun (örneğin böbreği tıkayan büyük bir taş ya da kist) için gerekebilir. Hastalık en ileri evreye ulaştığında böbrek nakli, uzun vadeli bir tedavi seçeneği olarak değerlendirilebilir. Nakil, uygun donör bulunup bulunmamasına ve kişinin genel sağlık durumuna bağlıdır; bu konuyu nefroloji (böbrek hastalıkları) uzmanınızla ayrıntılı görüşmek en doğrusudur.

Bu durumla yaşamak

Kronik böbrek hastalığıyla yaşamak başlangıçta bunaltıcı gelebilir; ancak pek çok kişi doğru takip ve birkaç alışkanlık değişikliğiyle aktif ve dolu bir yaşam sürmektedir. Düzenli doktor kontrollerinizi aksatmamak, önerilen diyete uymak ve belirti değişikliklerini takip etmek günlük rutininizin bir parçası haline gelebilir. Kendinizi hasta gibi hissetmek zorunda değilsiniz; hastalığı yönetmek mümkündür.

Yaşam tarzı ipuçları

• Tuz, potasyum ve fosfor içeriği yüksek gıdalardan uzak durmak — diyetisyen desteği bu konuda çok işe yarar.
• Alkol tüketimini azaltmak veya tamamen bırakmak.
• Sağlıklı bir kiloda kalmaya çalışmak.
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, yürüyüş veya hobiler gibi yollar denemek.
• Uyku düzenine özen göstermek — yorgunluk böbrek hastaları için çok yaygın bir şikâyettir.
• Reçetesiz bitkisel ürünler dahil hiçbir takviye ya da ilacı doktora danışmadan almamak.

Diyet ve egzersiz

Böbrek dostu bir beslenme düzeni kişiden kişiye farklılık gösterir; çünkü hastalığın evresi ve kişinin kan değerleri bu planı belirler. Genel olarak tuz, işlenmiş gıdalar ve fazla protein kısıtlanabilir; potasyum ve fosfor içeriği yüksek besinlere (muz, portakal, fındık, süt ürünleri gibi) dikkat edilmesi önerilebilir. Bir diyetisyenle çalışmak hem doğru beslenmenizi sağlar hem de gereksiz kısıtlamalardan kaçınmanıza yardımcı olur. Hafif-orta yoğunlukta düzenli egzersiz (yürüyüş, yüzme, bisiklet gibi) tansiyonu düşürür, kiloyu kontrol altında tutar ve ruh halini iyileştirir. Egzersiz programına başlamadan önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak kaygı, üzüntü veya umutsuzluk duygularını beraberinde getirebilir. Bu duygular son derece anlaşılır ve yaygındır. Kendinizi çok yorgun, kaygılı ya da çökmüş hissediyorsanız bunu doktorunuza veya hemşirenize açıkça anlatın. Psikolojik destek almak, bir terapistle konuşmak veya böbrek hastalığı olan kişilerden oluşan destek gruplarına katılmak bu süreci çok daha kolay hale getirebilir. Yardım istemek güç değil, aksine cesaret işaretidir. Kriz anında Türkiye'de 182 numaralı ALO Psikiyatri Hattı'nı arayabilirsiniz.

Önleme

Kronik böbrek hastalığının her türü tamamen önlenemez; ancak en yaygın nedenler olan şeker hastalığı ve yüksek tansiyonun iyi yönetimi, hastalığın gelişme riskini önemli ölçüde azaltır. Sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz, sigara içmeme ve aşırı ağrı kesiciden kaçınma böbrekleri koruyan başlıca alışkanlıklardır. Diyabetiniz veya yüksek tansiyonunuz varsa bu durumların düzenli takibi böbreklerinizi de korumanın en etkili yoludur.

Aşılar

Böbrek fonksiyonu azalmış kişilerde bağışıklık sistemi zayıflayabileceğinden, grip ve pnömoni (zatürre) aşıları özellikle önerilmektedir. Hepatit B aşısı da diyaliz tedavisine girebilecek ya da nakil bekleyen hastalar için önemlidir. Hangi aşıların size uygun olduğunu doktorunuza sorun; Sağlık Bakanlığı'nın ulusal aşı takviminden de yararlanabilirsiniz.

Tarama programları

Şeker hastalığı, yüksek tansiyon, obezite veya aile öyküsü gibi risk faktörleriniz varsa, belirtiniz olmasa bile yılda bir kez böbrek fonksiyon testi (kan ve idrar) yaptırmanız önerilmektedir. Türkiye'de Aile Sağlığı Merkezleri bu taramaları ücretsiz olarak sunmaktadır. Erken tanı, hastalığın seyri üzerinde büyük fark yaratır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kansızlık (anemi) — böbrekler yeterli eritropoetin hormonu üretemediği için kırmızı kan hücresi sayısı düşer; yorgunluk ve nefes darlığı artar.
• Kemik hastalığı ve kemik kırıkları — böbrekler D vitamini ve fosforu düzenleyemez hale gelir; kemik erimesi riski artar.
• Kalp ve damar hastalıkları — kronik böbrek hastalığı, kalp krizi ve inme riskini artıran önemli bir etkendir.
• Sıvı birikmesi (ödem) ve akciğerlerde sıvı toplanması.
• Kandaki potasyum yükselmesi (hiperkalemi) — kalp ritim bozukluklarına yol açabilir.
• Sinir hasarı (üremi nöropatisi) — el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma.
• Bağışıklık sisteminin zayıflaması ve enfeksiyonlara karşı savunmasızlık.
• Son evre böbrek yetmezliği — diyaliz veya böbrek nakli gerektirir.

Uzun vadeli görünüm

Kronik böbrek hastalığı ciddi bir durum olsa da erken tanı ve doğru yönetimle pek çok kişi yıllarca stabil (dengeli) bir böbrek fonksiyonuyla yaşamını sürdürmektedir. Tedavi seçenekleri her geçen yıl gelişmekte; araştırmalar böbrek hasarını yavaşlatan yeni yaklaşımlar ortaya koymaktadır. Düzenli takip, yaşam tarzı değişiklikleri ve sağlık ekibinizle güçlü bir iş birliği, geleceğiniz üzerindeki en büyük olumlu etkenlerdir. Bu yolculukta yalnız değilsiniz.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• National Kidney Foundation (Ulusal Böbrek Vakfı) ↗
• World Kidney Day (Dünya Böbrek Günü) ↗
• International Society of Nephrology (Uluslararası Nefroloji Derneği) ↗

Yerel kuruluşlar

• Türk Nefroloji Derneği ↗ · Türkiye
• Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye
• Türkiye Böbrek Vakfı ↗ · Türkiye
• Türkiye Organ Nakli Vakfı (TONV) ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.