Coeliac Disease
Başvurulan kaynaklar
Bu makale özgün hasta eğitimi içeriğidir.
- WHO—Health topics A–Z(2024)
- NHS—Health A to Z(2024)
- CDC—Health topics(2024)
Uluslararası klinik kılavuzlara dayalıdır
Genel Bakış
Çölyak hastalığı, bağışıklık sisteminin gluten adlı bir proteine tepki vermesi sonucu ince bağırsağın zarar görmesidir. Gluten buğday, arpa ve çavdarda bulunur.
Önemli bilgiler
- Çölyak hastalığı otoimmün bir hastalıktır, yani bağışıklık sistemi vücudun kendi dokularına saldırır.
- Gluten tüketildiğinde ince bağırsakta hasar oluşur ve besinlerin emilimi bozulur.
- Tedavisi ömür boyu glutensiz diyettir.
Dünya genelinde yaklaşık 100 kişiden 1'inde görülür. Türkiye'de de benzer oranlardadır, ancak birçok kişiye henüz teşhis konmamıştır.
Her yaşta, cinsiyette ve etnik grupta görülebilir. Ancak kadınlarda biraz daha sıktır. Ailede çölyak hastalığı olan kişilerde risk daha yüksektir.
Belirtiler
- Ani ve şiddetli karın ağrısı — bu durumda hemen 112'yi arayın.
- Kontrol edilemeyen kusma — hemen 112'yi arayın.
- Şiddetli dehidratasyon (aşırı susama, idrar azlığı) — hemen 112'yi arayın.
- Bayılma veya baygınlık hissi — hemen 112'yi arayın.
- ⚠Açıklanamayan kilo kaybı
- ⚠Sürekli ishal
- ⚠Şiddetli yorgunluk
- ⚠Büyüme geriliği (çocuklarda)
- ⚠Yeni başlayan nörolojik belirtiler
Yaygın belirtiler
- Karın ağrısı ve şişkinlik
- Kronik ishal veya kabızlık
- Yorgunluk ve halsizlik
- Kilo kaybı veya kilo alamama
- Demir eksikliği anemisi (kansızlık)
- Deri döküntüsü (dermatitis herpetiformis)
- Kemik veya eklem ağrısı
Çocuklarda belirtiler
- Büyüme geriliği
- Kilo alamama veya kilo kaybı
- Kronik ishal
- Karın şişliği
- Huysuzluk veya sinirlilik
- Diş minesinde bozukluklar
Yaşlı yetişkinlerde belirtiler
- Kemik erimesi (osteoporoz)
- Kansızlık
- Yorgunluk
- Nörolojik belirtiler (denge sorunları, uyuşma)
- Depresyon veya anksiyete
Nedenler
Ana nedenler
- Çölyak hastalığının kesin nedeni bilinmemekle birlikte, genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin rol oynadığı düşünülmektedir.
- Gluten tüketimi, bağışıklık sisteminin ince bağırsağa saldırmasına yol açar.
- Ailede çölyak hastalığı olması en önemli risk faktörüdür.
Risk faktörleri
- Ailede çölyak hastalığı öyküsü
- Tip 1 diyabet, otoimmün tiroid hastalığı, Down sendromu gibi başka otoimmün hastalıkların bulunması
- İrritabl bağırsak sendromu (IBS) gibi sindirim sistemi sorunları
Ne zaman doktora görünmeli
Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:
- Açıklanamayan ve geçmeyen sindirim şikayetleri
- Şiddetli karın ağrısı
- Sürekli ishal veya kanlı dışkı
Şu durumlarda rutin randevu alın:
- Ailede çölyak hastalığı varsa ve herhangi bir belirti yaşıyorsanız
- Belirtileriniz hafif ama sürekliyse
- Çölyak dışı gluten hassasiyeti düşünülüyorsa
Tanı
Çölyak hastalığı kan testleri ve ince bağırsak biyopsisi ile teşhis edilir. Öncelikle antikor testleri yapılır, pozitif çıkarsa biyopsi ile kesin tanı konur.
Yapılabilecek testler
- Kan testleri: Anti-doku transglutaminaz (tTG) ve anti-endomisyum antikorları (EMA) için kan örneği alınır.
- İnce bağırsak biyopsisi: Endoskopi ile ince bağırsaktan küçük bir doku örneği alınarak mikroskopta incelenir.
Randevunuzda neler beklenir
Tanı sürecinde glutensiz diyete başlamamalısınız, çünkü testlerin doğru sonuç vermesi için gluten tüketimi gereklidir. Testler rahatsızlık vermez ve genellikle birkaç gün içinde sonuçlanır.
Tedavi
Çölyak hastalığının tek ve etkili tedavisi ömür boyu süren glutensiz diyettir. Gluten içeren tüm besinleri diyetten çıkarmak gerekir.
Evde kişisel bakım
- Glutensiz beslenmeyi öğrenmek için bir diyetisyenden destek alın.
- Gıda etiketlerini dikkatlice okuyun ve 'gluten içerebilir' uyarılarına dikkat edin.
- Yemek hazırlarken çapraz bulaşmayı önleyin (glutensiz yiyecekleri ayrı kaplarda saklayın, ayrı kesme tahtası kullanın).
- Diyet ihlali durumunda belirtiler tekrar ortaya çıkabilir; bu normaldir ve yeniden diyete dönmek gerekir.
Tıbbi tedaviler
Glutensiz diyet dışında, bazı durumlarda doktorunuz vitamin ve mineral takviyeleri (demir, B12 vitamini, D vitamini, kalsiyum gibi) önerebilir. Şiddetli vakalarda bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar kullanılabilir, ancak bu doktor kontrolünde olmalıdır. Herhangi bir ilaç almadan önce mutlaka doktorunuza danışın.
Ameliyat ne zaman düşünülür?
Çölyak hastalığı tedavisinde cerrahi genellikle gerekmez. Ancak nadiren bağırsakta tıkanma veya lenfoma gibi komplikasyonlar gelişirse cerrahi düşünülebilir.
Bu durumla yaşamak
Çölyak hastalığı ile yaşamak, glutensiz diyete dikkat ederek mümkündür. Yemek planlaması, etiket okuma ve dışarıda yemek yerken seçici olma alışkanlıkları kazanılmalıdır.
Yaşam tarzı ipuçları
- Bir çölyak derneğine üye olun veya destek gruplarına katılın.
- Glutensiz tarifler deneyerek yemek keyfinizi artırın.
- Seyahat ederken glutensiz seçenekler bulmak için önceden araştırma yapın.
- Ailenizi ve arkadaşlarınızı durumunuz hakkında bilgilendirin.
Diyet ve egzersiz
Glutensiz diyet dengeli olmalıdır; doğal olarak glutensiz olan pirinç, mısır, patates, sebze, meyve, et, balık, yumurta ve baklagilleri tüketebilirsiniz. Egzersiz, bağırsak sağlığını destekler ve genel sağlık için önemlidir.
Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli
Çölyak hastalığı tanısı ve glutensiz diyet uygulamak başlangıçta zorlayıcı olabilir. Sosyal durumlarda kısıtlanma hissi, kaygı veya depresyon yaygındır. Bunun normal olduğunu unutmayın ve yardım istemekten çekinmeyin.
Önleme
Çölyak hastalığı şu anda önlenemez. Genetik yatkınlığı olan kişilerde gluten tüketimini sınırlamanın hastalığı önlediği kanıtlanmamıştır. Ancak erken tanı ve diyetle komplikasyonlar önlenebilir.
Aşılar
Çölyak hastalığını önlemek için bir aşı bulunmamaktadır.
Tarama programları
Ailede çölyak hastalığı varsa ve belirti yoksa dahi, Sağlık Bakanlığı tarama yapılmasını önermemektedir. Ancak risk grubundaki kişiler doktorlarına danışarak test yaptırabilir.
Komplikasyonlar
Tedavi edilmezse
- İnce bağırsakta kalıcı hasar
- Kemik erimesi (osteoporoz)
- Demir eksikliği anemisi
- Kısırlık veya düşük
- Nörolojik sorunlar (denge bozukluğu, nöbetler)
- Nadiren bağırsak lenfoması
Uzun vadeli görünüm
Çölyak hastalığı yaşam boyu süren bir durumdur, ancak doğru tedaviyle (glutensiz diyet) bağırsak hasarı iyileşir ve belirtiler büyük ölçüde kaybolur. Sağlıklı bir yaşam sürmek mümkündür. Düzenli doktor kontrolleri ve diyete sıkı bağlılık ile herhangi bir kısıtlama olmadan hayatınıza devam edebilirsiniz.
Destek bul
Uluslararası kuruluşlar
Yerel kuruluşlar
- Türkiye Çölyak Derneği ↗ · Türkiye
Yardım hatları
Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.
Bilgileri her zaman doktorunuzla doğrulayın
Sağlık kılavuzları ülkeye ve bölgeye göre değişir. Bu makaledeki bilgiler uluslararası klinik kılavuzlara dayanmaktadır ancak ülkenizdeki özel kılavuzları, ilaçları veya uygulamaları yansıtmayabilir. Sağlık endişelerinizi her zaman kendi doktorunuz veya sağlık hizmeti sağlayıcınızla görüşün ve yerel ulusal sağlık kılavuzlarına başvurun.
Önemli uyarı Bu bilgiler yalnızca eğitim amaçlıdır. Profesyonel tıbbi tavsiye, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Kendi durumunuzla ilgili mutlaka kalifiye bir sağlık uzmanına danışın. Tıbbi bir acil durum yaşıyorsanız derhal yerel acil servisinizi arayın.