High Cholesterol
Başvurulan kaynaklar
Bu makale özgün hasta eğitimi içeriğidir.
- WHO—Health topics A–Z(2024)
- NHS—Health A to Z(2024)
- CDC—Health topics(2024)
Uluslararası klinik kılavuzlara dayalıdır
Genel Bakış
Yüksek kolesterol, kanda bulunan yağ benzeri bir madde olan kolesterolün sağlıklı düzeylerin üzerine çıkmasıdır. Kolesterol vücudun hücre yapımı ve bazı hormonlar için gereklidir; ancak fazla olduğunda damarların iç yüzeyinde birikebilir. Bu birikim zamanla damarları daraltabilir ve kalp-damar hastalıkları riskini artırabilir. Yüksek kolesterol çoğu zaman belirti vermez; bu nedenle kan testiyle anlaşılır.
Önemli bilgiler
- Yüksek kolesterol genellikle sessiz ilerler; kişi kendini tamamen iyi hissedebilir.
- Beslenme, hareket düzeyi, kilo, sigara, yaş, aile öyküsü ve bazı hastalıklar kolesterol düzeylerini etkileyebilir.
- Sağlıklı yaşam değişiklikleri ve gerektiğinde hekim önerisiyle uygulanan tedaviler, kalp ve damar sağlığını korumaya yardımcı olabilir.
Evet, oldukça yaygındır. Türkiye’de de kalp-damar hastalıkları için önemli risk etkenlerinden biridir. Sağlık Bakanlığı ve aile hekimliği uygulamalarında risk durumuna göre kolesterol ölçümü ve kalp-damar risk değerlendirmesi önerilebilir.
Yüksek kolesterol yetişkinlerde daha sık görülür, ancak çocuklarda ve gençlerde de olabilir. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı veya çok yüksek kolesterol olan kişilerde risk daha yüksek olabilir. Diyabet, tansiyon yüksekliği, fazla kilo, hareketsiz yaşam ve sigara kullanımı olan kişiler de daha fazla risk altında olabilir.
Belirtiler
- Göğüste baskı, sıkışma veya ağrı; ağrının kola, sırta, çeneye ya da mide üstüne yayılması
- Ani nefes darlığı, soğuk terleme, bayılma hissi veya bayılma
- Yüzde kayma, kol veya bacakta ani güçsüzlük, konuşma bozulması, ani görme kaybı veya şiddetli baş dönmesi
- Ani, çok şiddetli baş ağrısı veya bilinç bulanıklığı
- Bu belirtiler kalp krizi veya inme gibi acil durumları düşündürebilir. Hemen 112’yi arayın.
- ⚠Yeni başlayan veya giderek artan göğüs rahatsızlığı
- ⚠Merdiven çıkarken ya da yürürken belirgin nefes darlığı
- ⚠Yürümekle gelen, dinlenince geçen bacak ağrısı
- ⚠Daha önce olmayan çarpıntı, aşırı halsizlik veya bayılacak gibi olma
- ⚠Kolesterol testinde çok yüksek sonuç görülmesi veya ailede genç yaşta kalp hastalığı öyküsü olması
Yaygın belirtiler
- Çoğu kişide hiçbir belirti olmaz.
- Yüksek kolesterol genellikle rutin kan testi sırasında fark edilir.
- Kolesterol çok uzun süre yüksek kalırsa, damar daralmasına bağlı göğüs ağrısı, nefes darlığı veya bacaklarda yürümekle artan ağrı gibi sorunlar ortaya çıkabilir; bunlar kolesterolün kendisinden çok damar etkilenmesine bağlıdır.
Çocuklarda belirtiler
- Çocuklarda da çoğu zaman belirti olmaz.
- Ailede çok yüksek kolesterol veya erken yaşta kalp hastalığı varsa çocuk doktoru kolesterol testi önerebilir.
- Nadir durumlarda, ciltte veya göz çevresinde sarımsı yağ birikimleri görülebilir; böyle bir durumda bir sağlık uzmanına başvurulmalıdır.
Yaşlı yetişkinlerde belirtiler
- Yaş ilerledikçe kolesterol yüksekliği ve damar sertliği riski artabilir.
- Yaşlı yetişkinlerde belirti olmayabilir; düzenli sağlık kontrolleri daha önemli hale gelir.
- Göğüs sıkışması, eforla nefes darlığı, çabuk yorulma veya bacak ağrısı gibi yeni şikâyetler varsa aynı gün sağlık değerlendirmesi gerekir.
Nedenler
Ana nedenler
- Doymuş yağ ve trans yağdan zengin beslenme: Bu yağlar özellikle işlenmiş gıdalarda, kızartmalarda ve bazı hayvansal ürünlerde bulunabilir.
- Hareketsiz yaşam: Düzenli hareket az olduğunda kan yağları olumsuz etkilenebilir.
- Fazla kilo: Özellikle bel çevresinde yağlanma kolesterol ve diğer kan yağlarını yükseltebilir.
- Genetik yatkınlık: Bazı ailelerde kolesterol doğuştan daha yüksek olabilir.
- Bazı sağlık sorunları: Diyabet, tiroit bezinin yavaş çalışması, böbrek veya karaciğer hastalıkları kolesterolü etkileyebilir.
- Sigara ve tütün ürünleri: Damar sağlığını bozar ve kalp-damar riskini artırır.
Risk faktörleri
- Ailede erken yaşta kalp krizi, inme veya yüksek kolesterol öyküsü
- Yüksek tansiyon
- Diyabet veya kan şekeri yüksekliği
- Fazla kilo veya obezite
- Fiziksel aktivitenin az olması
- Sigara, elektronik sigara veya tütün ürünü kullanımı
- Yaşın ilerlemesi
- Menopoz sonrası dönem
- Liften fakir, işlenmiş gıdalardan zengin beslenme
- Uzun süreli stres ve uyku düzensizliği
Ne zaman doktora görünmeli
Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:
- Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma, konuşma bozukluğu veya kol-bacak güçsüzlüğü varsa 112’yi arayın.
- Kolesterol sonucunuz çok yüksek çıktıysa ve ailede erken yaşta kalp hastalığı varsa aynı gün veya en kısa sürede sağlık kuruluşuna başvurun.
- Eforla gelen göğüs sıkışması, bacak ağrısı veya nefes darlığı yeni başladıysa gecikmeden değerlendirme alın.
Şu durumlarda rutin randevu alın:
- Kolesterolünüzü hiç ölçtürmediyseniz aile hekiminizle uygun tarama zamanını konuşun.
- Daha önce yüksek kolesterol saptandıysa düzenli takip için doktor randevularınızı aksatmayın.
- Diyabet, yüksek tansiyon, böbrek hastalığı veya ailede kalp hastalığı varsa kolesterol kontrolünü doktorunuzun önerdiği aralıklarla yaptırın.
- Beslenme, kilo, egzersiz veya sigarayı bırakma konusunda destek almak istiyorsanız aile hekiminize, kardiyoloji uzmanına veya diyetisyene danışın.
Tanı
Yüksek kolesterol kan testiyle tanınır. Bu test, kandaki farklı yağ türlerini ölçer. Sonuçlar tek başına değil; yaş, tansiyon, sigara kullanımı, diyabet, aile öyküsü ve genel kalp-damar riskiyle birlikte değerlendirilir. Tanı ve tedavi kararı için doktorunuzun değerlendirmesi önemlidir.
Yapılabilecek testler
- Lipid profili: Toplam kolesterol, LDL, HDL ve trigliserid adlı kan yağlarını ölçen testtir. LDL genellikle damar içinde birikme eğilimi olan kolesterol türü olarak bilinir. HDL ise fazla kolesterolün taşınmasına yardımcı olan türdür.
- Açlık veya tokluk kan testi: Doktorunuz bazı durumlarda testi aç karnına isteyebilir.
- Kan şekeri veya uzun dönem şeker testi: Diyabet riskini değerlendirmek için istenebilir.
- Tiroit, böbrek ve karaciğer testleri: Kolesterolü etkileyebilecek başka durumları araştırmak için yapılabilir.
- Tansiyon ölçümü ve kalp-damar risk değerlendirmesi: Genel riskinizi anlamaya yardımcı olur.
Randevunuzda neler beklenir
Kan testi genellikle kısa sürer. Kolunuzdan az miktarda kan alınır. Doktorunuz sonuçları sizin sağlık geçmişinizle birlikte açıklar. Bazen yaşam tarzı değişiklikleri sonrası belirli bir süre içinde tekrar test istenebilir. Bazı kişilerde ise daha sık takip gerekebilir.
Tedavi
Tedavinin amacı yalnızca sayıların düşmesi değildir; asıl hedef kalp krizi, inme ve damar hastalığı riskini azaltmaktır. Tedavi planı kişiye özeldir. Bazı kişilerde beslenme ve hareket gibi yaşam değişiklikleri yeterli olabilir. Bazı kişilerde ise doktor, yaşam değişikliklerine ek olarak kolesterol düşürücü ilaç tedavisi önerebilir.
Evde kişisel bakım
- Daha çok sebze, meyve, tam tahıl, kurubaklagil ve lifli gıda tüketmeye çalışın.
- Kızartma, işlenmiş et ürünleri, paketli atıştırmalıklar ve trans yağ içeren gıdaları sınırlayın.
- Zeytinyağı, balık, ceviz, badem gibi sağlıklı yağ kaynaklarını uygun miktarda tercih edin; porsiyon konusunda diyetisyenden destek alın.
- Haftaya yayılmış düzenli yürüyüş veya size uygun başka bir hareket planı oluşturun. Egzersize başlamadan önce özellikle kalp hastalığınız varsa doktorunuza danışın.
- Sigara ve tütün ürünlerinden uzak durun. Bırakmakta zorlanıyorsanız sağlık kuruluşlarından destek isteyin.
- Kilonuz sağlığınızı etkiliyorsa, hızlı diyetler yerine sürdürülebilir bir plan için uzman desteği alın.
- Uyku düzeninize dikkat edin ve stresi azaltacak sağlıklı yöntemler deneyin.
- Kontrollerinizi ve kan testlerinizi doktorunuzun önerdiği aralıklarla yaptırın.
Tıbbi tedaviler
Doktorunuz, genel kalp-damar riskinizi ve kolesterol düzeylerinizi değerlendirerek ilaç tedavisi önerebilir. Bu ilaçlar genel olarak karaciğerin kolesterol üretimini azaltmaya, bağırsaktan kolesterol emilimini düşürmeye veya kandaki bazı yağları azaltmaya yardımcı olabilir. Hangi tedavinin uygun olduğuna, süresine ve takibine yalnızca hekiminiz karar vermelidir. Kendi kendinize ilaç başlamayın, bırakmayın veya değişiklik yapmayın.
Ameliyat ne zaman düşünülür?
Yüksek kolesterolün kendisi için ameliyat yapılmaz. Ancak kolesterolün katkıda bulunduğu ciddi damar daralmaları gelişirse, kardiyoloji veya kalp-damar cerrahisi uzmanları damar açma ya da damar bypass işlemleri gibi seçenekleri değerlendirebilir. Bu karar ayrıntılı muayene ve testlerle verilir.
Bu durumla yaşamak
Yüksek kolesterolle yaşamak, çoğu zaman günlük alışkanlıklarda küçük ama kalıcı değişiklikler yapmak anlamına gelir. Her şeyi bir anda mükemmel yapmak zorunda değilsiniz. Düzenli takip, gerçekçi hedefler ve destekle ilerlemek daha sürdürülebilir olur.
Yaşam tarzı ipuçları
- Evde ve dışarıda daha az kızartma, daha çok ızgara, haşlama veya fırınlama yöntemlerini seçin.
- Etiket okuma alışkanlığı kazanın; trans yağ ve yüksek doymuş yağ içeren ürünleri sınırlayın.
- Gün içinde uzun süre oturuyorsanız kısa hareket molaları verin.
- Aile bireyleriyle birlikte daha sağlıklı yemekler planlamak motivasyonu artırabilir.
- Tansiyon, kan şekeri ve kilo gibi diğer riskleri de doktorunuzla birlikte takip edin.
- Alkol kullanıyorsanız sağlık durumunuza göre doktorunuzla konuşun.
- Randevularınıza giderken test sonuçlarınızı ve sorularınızı yanınızda bulundurun.
Diyet ve egzersiz
Kalp dostu beslenme genellikle Akdeniz tipi beslenmeye benzer: bol sebze, meyve, tam tahıl, kurubaklagil, balık ve zeytinyağı; daha az işlenmiş gıda, şekerli içecek, kızartma ve aşırı hayvansal yağ. Egzersizde en iyi plan, düzenli yapabildiğiniz plandır. Tempolu yürüyüş birçok kişi için iyi bir başlangıç olabilir; ancak kalp hastalığı, göğüs ağrısı veya nefes darlığınız varsa önce doktorunuza danışın.
Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli
Kolesterol sonucunun yüksek çıkması bazı kişilerde kaygı, suçluluk veya moral bozukluğu yaratabilir. Bu duygular anlaşılabilir. Unutmayın, kolesterol birçok etkene bağlıdır ve destekle yönetilebilir. Kaygınız günlük yaşamınızı etkiliyorsa bir sağlık uzmanıyla konuşun. Kendinize zarar verme düşünceniz olursa ya da güvende değilseniz hemen 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Önleme
Yüksek kolesterol her zaman tamamen önlenemeyebilir; çünkü genetik ve yaş gibi değiştirilemeyen etkenler de rol oynar. Ancak sağlıklı beslenme, düzenli hareket, sigaradan uzak durma, sağlıklı kiloyu koruma ve düzenli kontroller riski azaltabilir veya kolesterolün kontrol altında tutulmasına yardımcı olabilir.
Aşılar
Yüksek kolesterol için özel bir aşı yoktur. Ancak genel sağlığınızı korumak için yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun aşılar konusunda aile hekiminizden bilgi alın. Sağlık Bakanlığı’nın güncel aşı önerileri takip edilmelidir.
Tarama programları
Kolesterol taraması, basit bir kan testiyle yapılır. Ne zaman ve ne sıklıkla yapılacağı yaşınıza, aile öykünüze, diyabet veya tansiyon gibi ek risklere göre değişir. Aile hekiminiz veya kardiyoloji uzmanınız sizin için uygun tarama aralığını belirleyebilir.
Komplikasyonlar
Tedavi edilmezse
- Damar sertliği: Damar içinde yağlı birikimlerin oluşması ve damarların daralmasıdır.
- Kalp krizi riskinde artış
- İnme riskinde artış
- Bacak damarlarında daralma: Yürürken bacak ağrısı ve dolaşım sorunları yapabilir.
- Göğüs ağrısı veya eforla nefes darlığı gibi kalp damar hastalığı belirtileri
- Diyabet ve yüksek tansiyon gibi durumlarla birlikte olduğunda kalp-damar riskinin daha da artması
Uzun vadeli görünüm
Yüksek kolesterol ciddiye alınması gereken ama çoğu zaman iyi yönetilebilen bir durumdur. Düzenli takip, sağlıklı yaşam alışkanlıkları ve gerekirse hekim kontrolünde tedaviyle kalp-damar sağlığınızı korumak mümkündür. Küçük adımlar bile zamanla büyük fark yaratabilir.
Destek bul
Uluslararası kuruluşlar
Yerel kuruluşlar
- T.C. Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye
- Türk Kardiyoloji Derneği ↗ · Türkiye
Yardım hatları
Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.
Bilgileri her zaman doktorunuzla doğrulayın
Sağlık kılavuzları ülkeye ve bölgeye göre değişir. Bu makaledeki bilgiler uluslararası klinik kılavuzlara dayanmaktadır ancak ülkenizdeki özel kılavuzları, ilaçları veya uygulamaları yansıtmayabilir. Sağlık endişelerinizi her zaman kendi doktorunuz veya sağlık hizmeti sağlayıcınızla görüşün ve yerel ulusal sağlık kılavuzlarına başvurun.
Önemli uyarı Bu bilgiler yalnızca eğitim amaçlıdır. Profesyonel tıbbi tavsiye, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Kendi durumunuzla ilgili mutlaka kalifiye bir sağlık uzmanına danışın. Tıbbi bir acil durum yaşıyorsanız derhal yerel acil servisinizi arayın.