Vaskülit: Genel Bakış

Genel Bakış

Vaskülit, kan damarlarının iltihaplanmasıdır. İltihap, damarların şişmesine, daralmasına veya hasar görmesine neden olabilir. Bu durum, vücudun herhangi bir yerindeki atardamar, toplardamar veya kılcal damarları etkileyebilir. Basitçe söylemek gerekirse, bağışıklık sisteminiz yanlışlıkla kendi kan damarlarınıza saldırdığında ortaya çıkar.

Vaskülit nadir görülen bir hastalıktır. Toplumda yüz binde birkaç kişide görülür.

Vaskülit her yaştan, cinsiyetten ve etnik kökenden insanı etkileyebilir. Bazı türleri çocuklarda, bazıları ise yetişkinlerde daha sıktır. Örneğin, Henoch-Schönlein purpurası çocuklarda daha yaygınken, dev hücreli arterit 50 yaş üstü kişilerde daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ateş
• Halsizlik, yorgunluk
• İştahsızlık ve kilo kaybı
• Kas ve eklem ağrıları
• Deride morumsu döküntüler (purpura)
• Uyuşma veya güçsüzlük
• Nefes darlığı, öksürük

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda ateş ve karın ağrısı sık görülür.
• Döküntüler genellikle bacaklarda ve kalçada mor lekeler şeklinde olur.
• Eklem şişlikleri ve ağrıları olabilir.
• Bazı durumlarda böbrek tutulumu görülebilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlı erişkinlerde baş ağrısı, çene ağrısı (özellikle çiğneme sırasında), görme sorunları daha sık bildirilir.
• Omuz ve kalça çevresinde tutukluk ve ağrı görülebilir.
• Şiddetli yorgunluk ve iştahsızlık belirgin olabilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Vaskülitin kesin nedeni genellikle bilinmez.
• Bağışıklık sisteminin yanlışlıkla kendi kan damarlarına saldırması (otoimmün reaksiyon) en sık görülen nedendir.
• Bazı enfeksiyonlar (örneğin hepatit B, hepatit C) vasküliti tetikleyebilir.
• İlaç reaksiyonları veya alerjiler bazı vaskülit türlerine yol açabilir.

Risk faktörleri

• Ailede vaskülit veya otoimmün hastalık öyküsü
• Bazı enfeksiyonlar (hepatit, HIV gibi)
• Sigara içmek
• İleri yaş (bazı türler için)
• Belirli ilaçların kullanımı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda acil durum olarak belirtilen belirtilerden herhangi biri varsa hemen 112'yi arayın.
• Yeni başlayan, şiddetli veya kötüleşen belirtiler varsa en kısa sürede bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Nedeni açıklanamayan ateş, halsizlik, döküntü veya eklem ağrılarınız bir haftadan uzun sürüyorsa doktora görünün.
• Vaskülit tanısı aldıysanız ve belirtileriniz değişiyorsa doktorunuzla iletişime geçin.

Tanı

Vaskülit tanısı koymak için doktorunuz önce detaylı bir tıbbi öykü alır ve fizik muayene yapar. Ardından çeşitli testler isteyebilir. Kesin tanı için bazen damar duvarından küçük bir doku örneği alınması (biyopsi) gerekebilir.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: İltihap belirteçleri (CRP, ESR), otoantikor testleri, kan sayımı
• İdrar tahlili: Böbrek tutulumunu değerlendirmek için
• Görüntüleme yöntemleri: Anjiyografi, MR, BT veya PET taraması
• Biyopsi: Etkilenen bölgeden (deri, böbrek, akciğer gibi) doku örneği alınması

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci zaman alabilir çünkü vaskülitin belirtileri birçok hastalığa benzer. Doktorunuz doğru tanıya ulaşmak için birden fazla test isteyebilir. Testler genellikle ayakta tedavi şeklinde yapılır, ancak bazen hastanede bir gün geçirmeniz gerekebilir.

Tedavi

Vaskülit tedavisinin amacı iltihabı kontrol altına almak, belirtileri hafifletmek ve organ hasarını önlemektir. Tedavi, vaskülitin türüne, şiddetine ve hangi organların etkilendiğine bağlı olarak kişiye özeldir.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği şekilde dinlenin ve aşırı yorgunluktan kaçının.
• İlaçlarınızı düzenli olarak kullanın ve asla doktorunuza danışmadan bırakmayın.
• Enfeksiyonlardan korunmak için hijyen kurallarına dikkat edin.
• Stresten uzak durmaya çalışın, gevşeme teknikleri uygulayın.

Tıbbi tedaviler

Tedavide genellikle iltihabı azaltmak için kortikosteroidler kullanılır. Daha şiddetli durumlarda bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar (immünosupresifler) eklenebilir. Tedavi süresi ve dozu hastaya göre ayarlanır. Bazı hastalar için biyolojik ajanlar adı verilen hedefe yönelik tedaviler de düşünülebilir. Bu ilaçların tümü doktor kontrolünde kullanılmalıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Vaskülit nedeniyle damarda ileri derecede daralma, tıkanma veya anevrizma (balonlaşma) oluşursa, cerrahi müdahale veya anjiyoplasti (balonla damarı genişletme) gerekebilir. Bu durumlar nadirdir ve uzman bir ekip tarafından değerlendirilir.

Bu durumla yaşamak

Vaskülit ile yaşamak bazı zorluklar getirebilir. Belirtilerinize göre günlük aktivitelerinizi ayarlamanız gerekebilir. Yorgunluk sık görülen bir belirtidir; bu nedenle enerjinizi korumak için öncelikler belirleyin ve dinlenmeye zaman ayırın.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku uyuyun.
• Stresi yönetmek için meditasyon, derin nefes egzersizleri veya hobiler edinin.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek alın.
• Doktorunuzun önerdiği takip programına sadık kalın.

Diyet ve egzersiz

Dengeli ve sağlıklı beslenmek bağışıklık sisteminizi destekler. Bol sebze, meyve, tam tahıllar ve sağlıklı yağlar tüketin. Egzersiz, doktorunuz onayladığı sürece faydalıdır. Hafif yürüyüşler, esneme hareketleri veya yüzme gibi düşük etkili aktivitelerle başlayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak kaygı, üzüntü veya çaresizlik hissine yol açabilir. Bu duygular normaldir. Duygularınızı paylaşmak için bir psikolog, psikiyatrist veya destek grubundan yardım almayı düşünün. Ruh sağlığınız, fiziksel sağlığınız kadar önemlidir.

Önleme

Vaskülitin kesin bir önleme yöntemi yoktur, çünkü çoğu durumda nedeni bilinmez. Ancak, tetikleyici olduğu bilinen enfeksiyonlardan korunmak (örneğin hepatit aşısı), sigara gibi risk faktörlerinden kaçınmak ve genel sağlığınıza dikkat etmek faydalı olabilir.

Aşılar

Grip ve zatürre aşısı gibi önerilen aşıları yaptırmak, enfeksiyonlara bağlı alevlenmeleri önlemeye yardımcı olabilir. Aşı yaptırmadan önce doktorunuza danışın.

Tarama programları

Vaskülit için herkese uygulanan bir tarama testi yoktur. Ancak ailenizde vaskülit veya otoimmün hastalık öyküsü varsa, belirtiler konusunda bilinçli olmanız ve doktorunuzu bilgilendirmeniz önemlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Böbrek hasarı (böbrek yetmezliği dahil)
• Sinir hasarı (nöropati)
• Kalp krizi veya inme
• Akciğer hasarı
• Cilt ülserleri ve kangren

Uzun vadeli görünüm

Vaskülitin seyri türüne ve şiddetine göre değişir. Günümüzde birçok vaskülit türü etkili tedavilerle kontrol altına alınabilir. Erken tanı ve uygun tedavi ile organ hasarının önlenmesi mümkündür. Bazı hastalar uzun süreli tedavi gerektirse de, çoğu kişi normal bir yaşam sürdürebilir. Kronik bir hastalık olsa da umut verici gelişmeler vardır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.