Kolesterol Riskini Azaltma Rehberi

Genel Bakış

Kolesterol, vücudunuzun ürettiği ve bazı yiyeceklerden aldığınız mum gibi bir yağdır. Normal seviyelerde kolesterol, vücudunuzun düzgün çalışması için gerekli olsa da, kanda fazlası birikirse damarlarınızın içini tıkayabilir ve kalp krizi, inme gibi ciddi sorunlara yol açabilir. Yüksek kolesterol, çoğu zaman hiçbir belirti vermediği için 'sessiz düşman' olarak bilinir.

Evet, yüksek kolesterol toplumda oldukça yaygındır. Türkiye'de her yetişkenden birinin kolesterol seviyesinin olması gerekenden yüksek olduğu tahmin edilmektedir. Bu nedenle düzenli kontrol önemlidir.

Yüksek kolesterol her yaşta görülebilir; ancak yaş ilerledikçe risk artar. Ailesinde yüksek kolesterol veya kalp hastalığı öyküsü olanlar, fazla kilolu olanlar, sağlıksız beslenenler ve yeterli hareket etmeyenler daha yüksek risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yüksek kolesterolün kendisi genellikle hiçbir belirti vermez.
• Belirti, ancak kolesterol damarları tıkadığında ortaya çıkar: göğüs ağrısı, nefes darlığı, yorgunluk gibi şikayetler görülebilir.
• Bazı kişilerde göz çevresinde veya tendonlarda sarımsı yağ birikintileri (ksantelazma) görülebilir; bu durumda doktora başvurulmalıdır.

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda da yüksek kolesterol olabilir, ancak çoğunlukla belirti vermez. Ailede erken kalp hastalığı varsa çocukların kolesterolü kontrol edilebilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda yüksek kolesterol genellikle sessizdir; ancak kalp krizi veya inme gibi olaylarla kendini gösterebilir. Düzenli kontrol bu nedenle ihmal edilmemelidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Sağlıksız beslenme: Doymuş yağ ve trans yağ bakımından zengin gıdalar (kızartmalar, işlenmiş etler, paketli atıştırmalıklar) kolesterolü yükseltir.
• Hareketsizlik: Düzenli egzersiz yapmamak kötü kolesterolün yükselmesine ve iyi kolesterolün düşmesine neden olabilir.
• Sigara ve aşırı alkol kullanımı: Bu alışkanlıklar damar sağlığını bozarak kolesterol seviyelerini olumsuz etkiler.
• Fazla kilo: Özellikle karın bölgesindeki yağlanma kötü kolesterolü artırır.
• Genetik faktörler: Ailede yüksek kolesterol öyküsü olan kişilerde bu sorun daha sık görülür.

Risk faktörleri

• Yaş: Yaşlandıkça kolesterol seviyeleri doğal olarak yükselebilir
• Aile öyküsü: Yakın akrabalarda erken yaşta kalp hastalığı öyküsü
• Yüksek tansiyon
• Diyabet (şeker hastalığı)
• Böbrek hastalığı veya tiroid bezinin yavaş çalışması
• Uzun süreli kortikosteroid gibi bazı ilaçların kullanımı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıdaki acil belirtilerden herhangi biri varsa hemen 112'yi arayın ve acil tıbbi yardım isteyin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• 40 yaşından itibaren her 4-6 yılda bir kolesterol ölçütünü yaptırın.
• Ailesinde yüksek kolesterol veya kalp hastalığı olanlar daha erken yaşta ve daha sık kontrol olmalıdır.
• Diyabet, tansiyon veya kilo sorunu gibi başka sağlık sorunlarınız varsa doktorunuzun önerdiği sıklıkta kontrolleri yapın.

Tanı

Yüksek kolesterol, basit bir kan testi ile teşhis edilir. Bu teste 'lipit profili' veya 'lipid paneli' denir. Test için genellikle 12 saatlik açlık gerekir; ancak günümüzde bazı laboratuvarlar açlık gerektirmeden de ölçüm yapabilmektedir.

Yapılabilecek testler

• Toplam kolesterol
• LDL (kötü) kolesterol
• HDL (iyi) kolesterol
• Trigliserit (kanınızdaki başka bir yağ türü)

Randevunuzda neler beklenir

Kan örneği kolunuzdan bir iğne ile alınır ve sonuçlar birkaç gün içinde çıkar. Doktorunuz sonuçları yaşınıza, cinsiyetinize ve diğer risk faktörlerinize göre değerlendirir. Yüksek çıkan değerler için size özel bir tedavi ve takip planı oluşturulur.

Tedavi

Kolesterol tedavisinin temelini yaşam tarzı değişiklikleri oluşturur. Sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz ve kilo kontrolü ilk adımdır. Eğer bu değişikliklere rağmen kolesterol seviyeleri yüksek kalırsa veya kalp hastalığı riskiniz zaten yüksekse, doktorunuz ilaç tedavisi önerebilir. Tedavi kişiye özeldir; doktorunuzun yönlendirmesi önemlidir.

Evde kişisel bakım

• Doymuş yağ alımını azaltın: kızartma, yağlı et, tam yağlı süt ürünleri yerine ızgara, haşlama ve az yağlı alternatifleri tercih edin.
• Lifli gıdalar tüketin: sebze, meyve, kuru baklagiller ve tam tahıllar kolesterolün düşürülmesine yardımcı olur.
• Haftada en az 150 dakika orta düzeyde egzersiz yapın: tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme gibi aktiviteler iyi kolesterolü artırır.
• Sigara içiyorsanız bırakmayı deneyin. Sigara, damarlarınızı daraltarak kolesterol etkisini artırır.
• Sağlıklı kilonuzu koruyun; fazla kiloların verilmesi LDL seviyesini düşürür.

Tıbbi tedaviler

Kolesterol düşürücü ilaçlar, karaciğerin kolesterol üretimini azaltarak ve kolesterolün kandan temizlenmesini artırarak etki eder. Bu ilaçlar reçete ile satılır ve doktor kontrolünde kullanılmalıdır. İlacın türü ve dozu, kişinin riskine ve kolesterol değerlerine göre belirlenir. İlaçların yanında sağlıklı yaşam alışkanlıklarına devam edilmesi tedavinin başarısı için şarttır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Yüksek kolesterol tek başına ameliyat gerektirmez. Ancak kolesterol damarları tıkayarak göğüs ağrısı veya kalp krizine yol açtıysa, doktorunuz baypas cerrahisi, stent takılması veya diğer damar açma işlemlerini değerlendirebilir. Bu işlemler genellikle son çare olarak düşünülür.

Bu durumla yaşamak

Yüksek kolesterol, düzenli takip ve sağlıklı alışkanlıklarla kontrol altına alınabilir. Günlük yaşamınızda küçük ama kalıcı değişiklikler yaparak riskinizi önemli ölçüde azaltabilirsiniz. Bu süreçte doktorunuzla açık iletişim kurmanız ve planınıza sadık kalmanız önemlidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Her gün aynı saatlerde düzenli yürüyüş yapmak
• Paketli ve işlenmiş gıdaları azaltmak
• Yemeklerde zeytinyağı gibi bitkisel yağları tercih etmek
• Stresten uzak durmaya çalışmak ve yeterli uyumak
• Tütün ve alkolden uzak durmak

Diyet ve egzersiz

Akdeniz tipi beslenme kalp sağlığı için en iyi seçenektir. Bol sebze, meyve, balık, kuruyemiş ve tam tahıl tüketin. Kırmızı et ve tatlıları sınırlayın. Haftada en az 5 gün, günde 30 dakika tempolu yürüyüş yapmayı hedefleyin. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce doktorunuza danışmanız iyi olur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Yüksek kolesterol teşhisi başlangıçta kaygı yaratabilir. 'Kalp krizi geçirir miyim?' düşüncesi insanı tedirgin edebilir. Ancak bilgi ve düzenli takip bu kaygıyı azaltır. Duygularınızı ailenizle veya doktorunuzla paylaşmaktan çekinmeyin. Gerekirse bir psikolog desteği de alabilirsiniz.

Önleme

Yüksek kolesterol büyük ölçüde önlenebilir. Sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz, ideal kiloyu koruma, sigaradan uzak durma ve alkolü sınırlama ile kolesterol seviyenizi ve dolayısıyla kalp hastalığı riskinizi azaltabilirsiniz. Ailede yüksek kolesterol varsa düzenli kontrol ile erken müdahale mümkün olur.

Aşılar

Yüksek kolesterolü doğrudan önleyen bir aşı bulunmamaktadır. Ancak kalp hastalığı riskini artıran grip ve zatürre gibi enfeksiyonlara karşı özellikle yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar aşılanmalıdır. Aşı takvimi için aile hekiminize danışın.

Tarama programları

20 yaşından sonra her 4-6 yılda bir kolesterol ölçümü yaptırmanız önerilir. Ailesinde erken kalp hastalığı, yüksek tansiyon, diyabet veya obezite olan kişiler daha sık tarama yaptırmalıdır. Sağlık Bakanlığı'nın koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında yürüttüğü tarama programlarını takip edebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi
• İnme (felç)
• Periferik arter hastalığı — bacaklarda damar tıkanıklığı nedeniyle ağrı ve yürüme zorluğu
• Kronik böbrek hastalığı
• Damar sertliği (ateroskleroz)

Uzun vadeli görünüm

Kolesterolünüzü kontrol altına almanız, kalp krizi ve inme riskinizi çok büyük ölçüde azaltır. Bu, yaşamınız boyunca süren bir yolculuktur; ancak düzenli doktor kontrolü ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları ile olumlu bir sonuç almak fazlasıyla mümkündür. Umutlu olun, çünkü atacağınız her sağlıklı adım geleceğinize yapılan bir yatırımdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.