artery on one side

Genel Bakış

Tek taraflı atardamar darlığı, vücudun bir tarafındaki bir atardamarın (kanı kalpten dokulara taşıyan damar) daralması veya tıkanmasıdır. En sık boyundaki karotis atardamarında (beyne kan götüren damar) görülür, ancak bacak, kol veya diğer bölgelerdeki atardamarlarda da olabilir. Bu daralma genellikle damar duvarlarında plak adı verilen yağlı birikintilerin oluşmasından kaynaklanır.

Tek taraflı atardamar darlığı, özellikle 50 yaş üstü kişilerde sık görülür. Karotis arter darlığı, her 10 kişiden yaklaşık 1'inde belirli bir derecede mevcuttur. Ancak her darlık belirti vermez.

Daha çok ileri yaş (65 yaş üstü), yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol, sigara içenler ve ailede damar hastalığı öyküsü olan kişilerde görülür. Erkeklerde kadınlara göre biraz daha yaygındır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Genellikle hiçbir belirti olmaz
• Etkilenen bölgede uyuşma veya güçsüzlük (örneğin bir kolda veya bacakta)
• Geçici görme kaybı (bir gözde birkaç dakika süren bulanıklık veya kararma)
• Konuşma bozukluğu (geçici olarak kelimeleri bulmada zorluk)
• Baş dönmesi veya denge kaybı

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda çok nadir görülür
• Görülürse genellikle doğumsal damar anomalileri veya iltihaplı damar hastalıklarına bağlıdır
• Belirtiler: baş ağrısı, nöbet, gelişim geriliği (acil doktor değerlendirmesi gerekir)

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ani veya geçici konuşma güçlüğü
• Bir tarafta kol veya bacakta ani güçsüzlük veya felç
• Yürüme güçlüğü, dengesizlik
• Ani şiddetli baş ağrısı
• Bacakta yürümekle artan ağrı (klodikasyon)

Nedenler

Ana nedenler

• Ateroskleroz (damar duvarında yağ, kolesterol ve diğer maddelerin birikerek plak oluşturması)
• Damar iltihabı (vaskülit) - nadir
• Damara dışarıdan baskı yapan kitleler (tümör gibi) - çok nadir

Risk faktörleri

• Sigara içmek
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol
• Diyabet (şeker hastalığı)
• Obezite (aşırı kilo)
• Fiziksel hareketsizlik
• Sağlıksız beslenme (doymuş yağ, tuz ve işlenmiş gıdalar fazla)
• Ailede erken yaşta kalp veya damar hastalığı öyküsü
• İleri yaş (65 yaş üstü)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda 'acil' olarak belirtilen belirtilerden herhangi biri varsa hemen 112'yi arayın
• Geçici inme belirtileriniz (TİA) varsa aynı gün acile başvurun

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Düzenli sağlık kontrolleri sırasında tansiyon, kolesterol ve kan şekerinizi ölçtürün
• Ailede damar hastalığı varsa veya 50 yaş üzerindeyseniz doktorunuza damar sağlığınızı değerlendirmesini söyleyin
• Bacaklarınızda yürürken ağrı oluyorsa ve dinlenince geçiyorsa doktora danışın

Tanı

Doktorunuz öncelikle size şikayetlerinizi sorar ve fizik muayene yapar. Boynunuzdaki atardamarları stetoskopla dinleyerek üfürüm adı verilen anormal sesleri arar. Kesin tanı için görüntüleme testleri istenir.

Yapılabilecek testler

• Karotis Doppler Ultrason (boyun damarlarının ses dalgalarıyla görüntülenmesi)
• Bilgisayarlı Tomografi Anjiyografi (BT anjiyo) - damarların detaylı görüntüsü
• Manyetik Rezonans Anjiyografi (MR anjiyo) - damarların manyetik alanla görüntülenmesi
• Kan testleri (kolesterol, kan şekeri, tansiyon değerlendirmesi)

Randevunuzda neler beklenir

Testler genellikle ağrısızdır ve ayakta tedavi olarak yapılır. Ultrason yaklaşık 30 dakika sürer. Anjiyografi için damar yolundan kontrast madde verilmesi gerekebilir. Tüm işlemler öncesinde doktorunuz size detaylı bilgi verecektir.

Tedavi

Tedavinin amacı, damar darlığının ilerlemesini durdurmak ve felç gibi komplikasyonları önlemektir. Tedavi, darlığın derecesine ve belirtilerin varlığına göre değişir. Hafif darlıklarda yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaç tedavisi yeterli olabilir; ileri darlıklarda cerrahi veya anjiyoplasti gerekebilir.

Evde kişisel bakım

• Sigarayı bırakmak (en önemli adım)
• Sağlıklı beslenmek (sebze, meyve, tam tahıl, balık, az tuz ve doymuş yağ)
• Haftada en az 150 dakika orta tempolu egzersiz (yürüyüş, bisiklet)
• Kilo kontrolü
• Stresi yönetmek (gevşeme teknikleri, hobiler)
• Düzenli uyku

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz kan sulandırıcı ilaçlar (antikoagülan/antiplatelet), tansiyon düşürücü ilaçlar ve kolesterol düşürücü ilaçlar (statinler gibi) önerebilir. Bu ilaçlar düzenli kullanılmalı ve asla doktor onayı olmadan kesilmemelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Karotis arter darlığı %70'in üzerinde ise veya inme belirtilerine neden oluyorsa, doktorunuz karotis endarterektomi (plak ve tıkanıklığın cerrahi olarak çıkarılması) veya karotis anjiyoplasti/stent (balonla damarı genişletme ve tel örgü yerleştirme) önerebilir.

Bu durumla yaşamak

Tek taraflı atardamar darlığıyla yaşamak, sağlıklı alışkanlıklar edinmeyi gerektirir. İlaçlarınızı düzenli almak, kontrollerinizi aksatmamak ve belirtiler konusunda bilinçli olmak önemlidir. Geçici bir felç belirtisi fark ederseniz (birkaç dakika sürse bile) hemen acile başvurun.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara içmeyin, içiyorsanız bırakma programı için doktorunuzdan yardım isteyin
• Her gün en az 30 dakika yürüyün
• Düşük tuzlu, Akdeniz tipi beslenin
• Stresle başa çıkmak için nefes egzersizleri veya meditasyon deneyin
• Alkol tüketimini sınırlayın (günde 1-2 kadehi geçmeyin)

Diyet ve egzersiz

Kalp ve damar dostu bir beslenme programı uygulayın: bol sebze, meyve, kepekli tahıllar, yağsız et, balık (haftada 2 kez), zeytinyağı. Doymuş yağ, trans yağ, işlenmiş gıdalar ve şekerden kaçının. Egzersiz olarak tempolu yürüyüş, yüzme veya bisiklet idealdir. Egzersize başlamadan önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bir damar hastalığı tanısı almak endişe verici olabilir. İnme korkusu yaşam kalitesini etkileyebilir. Duygularınızı ailenizle veya bir psikologla paylaşmaktan çekinmeyin. Depresyon veya kaygı belirtileri fark ederseniz bir uzmana başvurun. Unutmayın, erken tanı ve tedavi ile risk büyük ölçüde azalır.

Önleme

Evet, büyük ölçüde önlenebilir. Sağlıklı bir yaşam tarzı (sigara içmemek, dengeli beslenmek, düzenli egzersiz, kilo kontrolü, tansiyon ve kolesterolü kontrol altında tutmak) atardamar darlığı riskini önemli ölçüde azaltır. Ailede damar hastalığı varsa daha erken yaşta önlem almak gerekir.

Aşılar

Grip ve zatürre aşıları, kalp ve damar hastaları için önerilir. Aşılar konusunda doktorunuzdan bilgi alabilirsiniz.

Tarama programları

Belirti olmasa bile, özellikle 65 yaş üstü ve risk faktörleri taşıyan kişilerde karotis Doppler ultrason taraması yapılabilir. Doktorunuz sizin için uygun olup olmadığına karar verecektir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• İnme (felç) — beyne giden kan akışının azalması veya tamamen kesilmesi
• Geçici iskemik atak (TİA) — mini inme olarak da bilinir, kalıcı hasar bırakmayan geçici belirtiler
• Bacakta darlık varsa, yürürken ağrı (klodikasyon) ve ileri durumlarda kangren (doku ölümü)
• Böbrek atardamarlarında darlık varsa yüksek tansiyon ve böbrek yetmezliği

Uzun vadeli görünüm

Tedavi edilmeyen ileri darlıklarda inme riski yılda %5-10 civarındadır. Ancak erken tanı, yaşam tarzı değişiklikleri ve uygun tedavi ile bu risk %1'in altına düşebilir. Günümüzde cerrahi ve anjiyoplasti yöntemleri oldukça başarılıdır. Umutlu olmak için her neden var; doktorunuzla işbirliği yaparak sağlıklı bir yaşam sürdürebilirsiniz.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ↗

Yerel kuruluşlar

• T.C. Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye
• Türk Kardiyoloji Derneği ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.