Amilaz ve lipaz testleri

Genel Bakış

Amilaz ve lipaz testleri, pankreas adlı organınızın ne kadar iyi çalıştığını kontrol eden kan testleridir. Pankreas, sindirime yardımcı olan enzimler üretir. Amilaz ve lipaz bu enzimlerden ikisidir. Pankreas iltihaplanırsa veya hasar görürse, bu enzimlerin seviyesi kanda yükselir. Bu testler, pankreasla ilgili sorunları anlamak için yapılır.

Bu testler, karın ağrısı şikâyetiyle doktora başvuran kişilerde sıkça istenir. Pankreatit ise her yıl her 100.000 kişiden yaklaşık 15-45'inde görülür, yani çok yaygın olmasa da sık karşılaşılan bir durumdur.

Her yaştan insanı etkileyebilir, ancak pankreatit en sık orta yaşlı ve yaşlı yetişkinlerde görülür. Safra taşına bağlı pankreatit kadınlarda, alkole bağlı pankreatit ise erkeklerde daha sıktır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Karın bölgesinde şiddetli, sürekli ağrı (genellikle üst karında, sırta doğru yayılabilir)
• Mide bulantısı ve kusma
• Ateş
• Kalp atışının hızlanması
• Karında şişlik ve hassasiyet

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda pankreatit belirtileri arasında karın ağrısı, kusma, halsizlik ve iştahsızlık sayılabilir.
• Bilirubin yüksekliğine bağlı ciltte ve gözlerde sararma görülebilir.
• Çocuklar ağrıyı tam ifade edemeyebilir; huzursuzluk, sırtüstü yatmak istememe gibi işaretler olabilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda karın ağrısı daha az belirgin olabilir, bulantı ve kusma ön planda olabilir.
• Zihin karışıklığı, düşme, iştahsızlık gibi atipik belirtiler görülebilir.
• Ateş olmayabilir, bu nedenle tanı gecikebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Safra taşı (en sık neden)
• Aşırı alkol tüketimi
• Bazı ilaçlar (doktor kontrolünde, ilaç kullanımına bağlı pankreatit)
• Yüksek trigliserit düzeyleri (kanda fazla yağ olması)
• Pankreas travması veya ameliyatı
• Pankreas tümörü
• Enfeksiyonlar (kabakulak, suçiçeği gibi)
• Genetik bozukluklar (ailevi pankreatit)

Risk faktörleri

• Aşırı alkol kullanımı
• Safra taşı olması
• Sigara içmek
• Obezite
• Yüksek kan yağları (hipertrigliseridemi)
• Ailede pankreatit öyküsü
• Bazı otoimmün hastalıklar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda acil belirtiler listesinde yazan durumlarda derhal 112'yi arayın.
• Şiddetli karın ağrısı, sürekli kusma, yüksek ateş varsa.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Karın ağrınız hafif ama birkaç gündür devam ediyorsa.
• Pankreatit geçirdikten sonra düzenli doktor kontrolüne gitmek.
• Doktorunuz amilaz/lipaz testi istemişse (örneğin takip amaçlı).

Tanı

Amilaz ve lipaz testleri kan örneği alınarak yapılır. Genellikle koldaki bir damardan kan alınır. Lipaz testi, pankreatit tanısında daha spesifiktir. Doktorunuz ayrıca karın ultrasonu, bilgisayarlı tomografi (BT) gibi görüntüleme tetkikleri de isteyebilir.

Yapılabilecek testler

• Kan amilaz ve lipaz düzeyleri
• Tam kan sayımı
• Karaciğer fonksiyon testleri
• Böbrek fonksiyon testleri
• Kan yağ profili (trigliserit, kolesterol)
• Karın ultrasonu
• Bilgisayarlı tomografi (BT)
• Manyetik rezonans kolanjiyopankreatografi (MRCP)

Randevunuzda neler beklenir

Kan alımı birkaç dakika sürer. Aç olmanız gerekebilir (doktorunuz belirtecektir). Sonuçlar genellikle birkaç saat veya bir gün içinde çıkar. Doktorunuz sonuçları birlikte değerlendirecek ve gerekirse ileri tetkikler planlayacaktır.

Tedavi

Tedavi, pankreatitin veya yüksek enzimlere neden olan durumun şiddetine göre değişir. Hafif pankreatitlerde hastaneye yatış, sıvı takviyesi, ağrı kesiciler ve pankreası dinlendirme (ağızdan beslenmeyi geçici olarak kesme) uygulanabilir. Ağır vakalarda yoğun bakım gerekebilir.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği süre boyunca alkol kullanmayın.
• Sigara içiyorsanız bırakmaya çalışın.
• Yağlı yiyeceklerden uzak durarak pankreasınızı rahatlatın.
• Bol su için, ancak doktor kontrolünde (özellikle kusma varsa sıvı kaybını dengelemek önemlidir).
• Doktorunuz izin verene kadar ağır egzersizden kaçının.

Tıbbi tedaviler

Tedavide ağrıyı kontrol altına almak, sıvı ve elektrolit dengesini sağlamak, bulantıyı gidermek için ilaçlar kullanılır. Enfeksiyon gelişirse antibiyotikler eklenebilir. Pankreas enzimleri, sindirime yardımcı olarak verilebilir (doktorunuz reçete edecektir). Gerekirse kan yağlarını düşüren tedaviler uygulanır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Safra taşına bağlı pankreatitte, taşın alınması için endoskopik retrograd kolanjiyopankreatografi (ERCP) veya safra kesesi ameliyatı (kolesistektomi) gerekebilir. Pankreasta apse, kist veya doku ölümü (nekroz) gelişirse cerrahi müdahale düşünülür.

Bu durumla yaşamak

Pankreatit ataklarından sonra yaşam tarzı değişiklikleri gerekebilir. Alkolü tamamen bırakmak, sağlıklı beslenmek, doktor kontrollerini aksatmamak önemlidir. Tekrarlayan ataklar riskini azaltmak için tetikleyicilerden kaçının.

Yaşam tarzı ipuçları

• Alkol kullanmayın.
• Sigara içmeyin.
• Sağlıklı kilonuzu koruyun.
• Düzenli yürüyüş gibi hafif fiziksel aktivite yapın.
• Stresi yönetmek için rahatlatıcı teknikler deneyin (yoga, derin nefes).

Diyet ve egzersiz

Düşük yağlı, protein ve karbonhidrat dengesi iyi bir diyet önerilir. Küçük porsiyonlar halinde sık sık yemek pankreası zorlamaz. Egzersiz konusunda doktorunuza danışın; atak sonrası dönemde dinlenmek önemliyken, iyileşme sonrası düzenli hafif egzersiz faydalıdır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik pankreatit veya tekrarlayan ataklar, sürekli ağrı ve hastane yatışları nedeniyle kaygı, depresyon ve sosyal izolasyona yol açabilir. Bu duygular normaldir; destek almaktan çekinmeyin.

Önleme

Bazı pankreatit türleri önlenebilir. Alkol tüketimini sınırlamak, sigara içmemek, safra taşı riskini azaltmak (sağlıklı kilo ve diyet) ve kan yağlarını kontrol altında tutmak önemli önlemlerdir.

Aşılar

Kullanılmaz.

Tarama programları

Ailede genetik pankreatit öyküsü varsa düzenli doktor kontrolü önerilebilir. Ancak rutin tarama için genel bir öneri yoktur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Pankreasta apse (iltihaplı sıvı birikintisi)
• Pankreas psödokisti (içi sıvı dolu kese)
• Pankreas nekrozu (doku ölümü)
• Enfeksiyon yayılımı (sepsis)
• Böbrek yetmezliği
• Solunum yetmezliği

Uzun vadeli görünüm

Hafif pankreatit genellikle birkaç gün içinde tedaviyle düzelir. Ağır vakalarda ise yoğun bakım gerekebilir, ancak modern tıpta başarı oranı yüksektir. Alkol ve sigarayı bırakmak, sağlıklı yaşam tarzı benimsemek tekrarlama riskini azaltır. Düzenli doktor takibi ile çoğu kişi normal bir yaşam sürdürebilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.