Çölyak kan paneli

Genel Bakış

Çölyak kan paneli, çölyak hastalığı adı verilen bir sindirim sistemi rahatsızlığını tespit etmeye yardımcı olan bir kan testidir. Bu test, vücudun glüten adlı bir proteine (buğday, arpa, çavdarda bulunur) karşı verdiği bağışıklık tepkisini ölçer. Çölyak hastalığı olan kişilerde bağışıklık sistemi, glüten yedikten sonra ince bağırsağa saldırarak hasara yol açar.

Çölyak hastalığı dünyada yaklaşık 100 kişiden 1'inde görülür. Türkiye'de de benzer oranlarda olduğu düşünülmektedir. Ancak birçok kişiye henüz tanı konmamış olabilir.

Çölyak hastalığı her yaşta başlayabilir. Genellikle çocukluk veya genç erişkinlik döneminde ortaya çıkar, ancak ileri yaşlarda da ilk kez görülebilir. Ailede çölyak hastalığı olan kişilerde, Tip 1 diyabet, Down sendromu gibi bazı hastalıkları olanlarda daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Karın ağrısı, şişkinlik
• Kronik ishal veya kabızlık
• Kilo kaybı veya istenen kiloyu koruyamama
• Yorgunluk, halsizlik
• Demir eksikliği anemisi (kansızlık)
• Deri döküntüleri (özellikle dirsek, diz, kalça bölgesinde kaşıntılı kabarcıklar)

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme geriliği, boy kısalığı
• Kilo alamama, iştahsızlık
• Kronik karın ağrısı, şişkinlik
• Huzursuzluk, dikkat dağınıklığı
• Demir eksikliğine bağlı solukluk

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Kemik ağrısı, osteoporoz (kemik erimesi)
• Kronik ishal veya kabızlık
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Yorgunluk, depresyon
• Sinir sistemi belirtileri (el veya ayakta uyuşma, denge sorunları)

Nedenler

Ana nedenler

• Çölyak hastalığı, bağışıklık sisteminin glüten adlı proteine karşı anormal tepki vermesiyle oluşur.
• Glüten içeren yiyecekler (buğday, arpa, çavdar) yenildiğinde bağışıklık sistemi ince bağırsak dokusuna saldırır ve hasar verir.

Risk faktörleri

• Ailede çölyak hastalığı veya diğer otoimmün hastalıklar (Tip 1 diyabet, Hashimoto tiroiditi gibi) bulunması
• Down sendromu, Turner sendromu gibi genetik durumlar
• Tip 1 diyabet hastası olmak
• İrritabl bağırsak sendromu (IBS) gibi sindirim sorunları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kanlı ishal veya kusma
• Şiddetli karın ağrısı
• Susuzluk belirtileri (ağız kuruluğu, az idrar, baş dönmesi)

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sürekli karın şişkinliği, ishal veya kabızlık
• Açıklanamayan yorgunluk, halsizlik
• Kilo kaybı veya çocukta büyüme geriliği
• Demir eksikliği anemisi düzelmiyorsa
• Ailenizde çölyak hastalığı varsa ve sizde de belirtiler varsa

Tanı

Çölyak hastalığı tanısı için önce çölyak kan paneli yapılır. Bu panelde genellikle doku transglutaminaz (tTG-IgA) ve toplam IgA gibi antikorlar ölçülür. Test yüksek çıkarsa, kesin tanı için ince bağırsaktan endoskopi ile biyopsi (küçük doku örneği) alınması gerekir.

Yapılabilecek testler

• Kan testi (çölyak paneli): tTG-IgA, EMA, DGP gibi antikorlara bakılır.
• Toplam IgA seviyesi: IgA eksikliğini ekarte etmek için.
• Endoskopi ve biyopsi: Kesin tanı için altın standarttır.
• Genetik test (HLA-DQ2/DQ8): Çölyak yatkınlığını gösterebilir, ancak tek başına tanı koydurmaz.

Randevunuzda neler beklenir

Kan testi için bir sağlık kuruluşuna gidersiniz, koldan az miktarda kan alınır. Sonuçlar genellikle birkaç gün içinde çıkar. Endoskopi ve biyopsi için ise gastroenteroloji uzmanı size işlem hakkında ayrıntılı bilgi verecektir. Testler sırasında glütenli besinler yemeye devam etmeniz gerekebilir; bunu doktorunuzla konuşun.

Tedavi

Çölyak hastalığının tek etkili tedavisi, ömür boyu glütensiz diyet uygulamaktır. Diyetle glüten tamamen kesildiğinde bağırsak hasarı iyileşir ve belirtiler kaybolur. İlaç tedavisi yoktur, ancak bazı durumlarda besin takviyeleri (demir, kalsiyum, D vitamini gibi) gerekebilir.

Evde kişisel bakım

• Glüten içeren tüm besinleri (buğday, arpa, çavdar, yulaf - kontamine olabilir) diyetinizden çıkarın.
• Glütensiz besinler: pirinç, mısır, patates, kinoa, karabuğday, et, balık, yumurta, süt ürünleri (doğal halleriyle), sebze, meyve.
• Yemek etiketlerini dikkatlice okuyun; 'glüten izi taşıyabilir' uyarılarına dikkat edin.
• Dışarıda yemek yerken restorana glütensiz seçenekleri sorun, çapraz bulaşma riskine karşı dikkatli olun.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz glütensiz diyete rağmen belirtiler devam ediyorsa veya besin eksiklikleri varsa, ek vitamin ve mineral takviyeleri önerebilir. Ayrıca, diyetinizi planlamak için bir diyetisyenden yardım almanız faydalı olacaktır. Çok nadir durumlarda, şiddetli hastalıkta kortikosteroid gibi ilaçlar kısa süreli kullanılabilir; ancak bu ilaçların isimlerini ve dozlarını doktorunuz belirler. Herhangi bir ilacı reçetesiz kullanmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çölyak hastalığı için cerrahi bir tedavi yoktur. Ancak bağırsak hasarı çok ilerlemiş veya kanser gibi komplikasyonlar gelişmişse, cerrahi gerekebilir. Bu durum oldukça nadirdir.

Bu durumla yaşamak

Glütensiz diyete sıkı sıkıya uymak, çölyak hastalığı ile yaşamanın temelidir. Alışveriş, yemek pişirme ve dışarıda yemek planlama konusunda dikkatli olmalısınız. Başlangıçta zor olabilir, ancak zamanla alışkanlık kazanırsınız.

Yaşam tarzı ipuçları

• Evde ayrı bir glütensiz pişirme alanı oluşturun; kesme tahtaları, tost makinesi gibi araçların çapraz bulaşmasına izin vermeyin.
• Seyahat ederken yanınızda glütensiz atıştırmalıklar bulundurun.
• Çölyak derneklerinden veya çevrimiçi topluluklardan destek alın.
• Düzenli doktor kontrollerinizi aksatmayın; yılda bir besin eksiklikleri taranabilir.

Diyet ve egzersiz

Dengeli bir glütensiz diyet, tüm besin gruplarını içermelidir. Egzersiz, genel sağlığı destekler ve kemik sağlığına katkıda bulunur. Herhangi bir kısıtlama yoksa, normal fiziksel aktivitelerinizi sürdürebilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Çölyak hastalığı ve sürekli diyet zorunluluğu, sosyal durumlarda zorlanmaya, anksiyete veya depresyona yol açabilir. Bu duygular normaldir. Bir psikolog veya destek grubuyla konuşmak faydalı olabilir.

Önleme

Çölyak hastalığı genetik yatkınlıkla ilgili olduğu için şu an için bilinen bir önleme yöntemi yoktur. Ancak erken tanı ve doğru tedavi ile komplikasyonlar önlenebilir.

Aşılar

Aşı bilgisi bulunmamaktadır.

Tarama programları

Ailede çölyak hastalığı olan kişilerde veya Tip 1 diyabet gibi riskli durumlarda, belirti olmasa bile doktor önerisiyle taranabilir. Sağlık Bakanlığı'nın bu konuda özel bir tarama programı bulunmamaktadır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Demir eksikliği anemisi (kansızlık)
• Osteoporoz (kemik erimesi) ve kemik kırıkları
• Kısırlık veya düşük yapma riski
• Büyüme geriliği (çocuklarda)
• Lenfoma (ince bağırsak kanseri) riski hafif artabilir
• Sinir sistemi sorunları (denge bozukluğu, nöropati)

Uzun vadeli görünüm

Çölyak hastalığı tedavi edilebilen bir durumdur. Glütensiz diyete sıkı uyulduğunda bağırsak hasarı iyileşir, belirtiler çoğunlukla kaybolur ve komplikasyon riski önemli ölçüde azalır. Normal ve sağlıklı bir ömür sürmek mümkündür. Unutmayın, bu yolculukta yalnız değilsiniz; doktorunuz ve bir diyetisyen size rehberlik edecektir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.