Dialisis: Memahami Rawatan Ganti Fungsi Buah Pinggang

Gambaran keseluruhan

Dialisis ialah rawatan yang mengambil alih sebahagian kerja buah pinggang apabila buah pinggang tidak lagi dapat menapis darah dengan baik. Buah pinggang yang sihat bertindak seperti penapis: ia membuang sisa daripada makanan dan minuman, mengeluarkan air kencing berlebihan, dan mengekalkan keseimbangan bahan dalam badan. Apabila buah pinggang gagal, sisa dan air terkumpul dalam badan. Dialisis membantu membersihkan darah dan membuang air berlebihan, supaya badan dapat berfungsi dengan lebih stabil. Dialisis bukan penawar dan tidak membaiki buah pinggang, tetapi ia boleh membantu seseorang hidup lebih lama dan lebih selesa.

Penyakit buah pinggang tahap akhir semakin biasa di Malaysia, terutamanya kerana diabetes dan tekanan darah tinggi yang tidak terkawal. Ramai pesakit di Malaysia menjalani dialisis setiap tahun, dan perkhidmatan ini tersedia di hospital kerajaan, hospital swasta serta pusat dialisis komuniti. Jika anda atau ahli keluarga perlu menjalani dialisis, anda tidak keseorangan — ini rawatan yang biasa dijalankan dan pasukan penjagaan kesihatan sudah biasa membantu pesakit melalui proses ini.

Dialisis paling kerap diperlukan oleh orang dewasa yang buah pinggangnya rosak akibat diabetes, tekanan darah tinggi, atau penyakit buah pinggang jangka panjang. Ia juga boleh diperlukan oleh orang muda dan, dalam kes yang jarang berlaku, kanak-kanak yang dilahirkan dengan masalah buah pinggang atau yang mengalami kerosakan buah pinggang serius. Risiko meningkat dengan usia, tetapi sesiapa sahaja yang mengalami kegagalan buah pinggang boleh memerlukan dialisis.

Gejala

Gejala biasa

• Rasa letih dan lemah yang berpanjangan, walaupun selepas berehat
• Bengkak pada kaki, buku lali, tangan atau muka akibat air terkumpul
• Sesak nafas, terutamanya ketika berbaring atau semasa melakukan aktiviti ringan
• Loya, muntah atau hilang selera makan
• Kulit gatal dan kering
• Kencing kurang kerap atau sangat sedikit, atau tidak langsung
• Rasa pahit dalam mulut atau nafas berbau seperti air kencing
• Sukar tidur atau rasa mengantuk dan keliru pada tahap yang teruk
• Kekejangan otot, terutamanya pada kaki

Gejala pada kanak-kanak

• Pertumbuhan yang lambat berbanding kanak-kanak seusia
• Bengkak pada kelopak mata, terutamanya pada waktu pagi, atau pada kaki
• Kencing yang sangat sedikit atau tidak langsung
• Keletihan, tidak aktif bermain, atau mudah marah
• Selera makan menurun dan berat badan tidak naik
• Muntah berulang atau pertumbuhan yang terbantut

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Kelemahan atau rasa mengantuk yang mudah disalah anggap sebagai ‘penuaan biasa’
• Keliru, kurang fokus atau perubahan tingkah laku
• Sesak nafas yang mungkin disangka masalah jantung atau paru-paru
• Hilang selera makan dan penurunan berat badan
• Bengkak kaki yang dianggap masalah peredaran darah
• Pengsan atau mudah jatuh

Punca

Punca utama

• Diabetes yang tidak terkawal dalam jangka masa panjang — punca paling kerap di Malaysia
• Tekanan darah tinggi yang tidak dirawat atau tidak terkawal
• Keradangan buah pinggang (glomerulonefritis) — iaitu keradangan pada bahagian penapis buah pinggang
• Penyakit buah pinggang polisistik, iaitu keadaan keturunan yang menyebabkan tumbuhnya banyak sista pada buah pinggang
• Kerap jangkitan saluran kencing atau batu karang yang berulang dan merosakkan buah pinggang
• Kerosakan buah pinggang akibat ubat-ubatan tertentu atau bahan toksik, terutamanya jika diambil tanpa pengawasan
• Halangan pada saluran kencing yang tidak dibetulkan
• Sesetengah penyakit autoimun dan keadaan genetik

Faktor risiko

• Menghidap diabetes atau tekanan darah tinggi
• Sejarah keluarga dengan penyakit buah pinggang
• Berat badan berlebihan atau obesiti
• Merokok
• Usia yang semakin lanjut
• Pengambilan ubat tahan sakit secara berterusan tanpa nasihat doktor
• Kerap mengalami jangkitan saluran kencing atau batu karang
• Penyakit jantung atau saluran darah

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Sesak nafas yang bertambah teruk atau tidak boleh berbaring
• Bengkak yang meningkat dengan cepat pada kaki, tangan atau muka
• Kencing sangat sedikit atau langsung tidak kencing selama lebih sehari
• Demam dengan tempat akses dialisis yang merah atau bernanah
• Muntah berterusan hingga tidak boleh makan atau minum
• Rasa keliru, sangat mengantuk atau lemah mendadak

Buat temujanji rutin jika:

• Rasa letih berpanjangan tanpa sebab yang jelas
• Bengkak ringan pada kaki atau kelopak mata
• Kencing berbuih atau kencing malam yang kerap
• Tekanan darah tinggi yang sukar dikawal
• Menghidap diabetes dan belum pernah membuat ujian fungsi buah pinggang
• Mempunyai sejarah keluarga penyakit buah pinggang

Diagnosis

Doktor akan bertanya tentang gejala, sejarah kesihatan keluarga, ubat yang diambil dan tabiat harian, kemudian membuat pemeriksaan fizikal termasuk memeriksa bengkak dan tekanan darah. Keputusan ujian darah dan air kencing akan menunjukkan betapa baik buah pinggang berfungsi. Jika fungsi buah pinggang sudah sangat rendah dan gejala tidak lagi dapat dikawal dengan rawatan biasa, doktor pakar akan membincangkan pilihan rawatan ganti buah pinggang, termasuk dialisis dan pemindahan buah pinggang.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Ujian darah untuk mengukur bahan buangan seperti urea dan kreatinin, serta mengira kadar penapisan buah pinggang (eGFR)
• Ujian air kencing untuk melihat protein, darah atau jangkitan
• Ujian darah untuk elektrolit, kalsium, fosfat dan jumlah sel darah
• Ultrasound buah pinggang untuk melihat saiz, bentuk dan halangan
• Biopsi buah pinggang dalam sesetengah kes, iaitu sampel kecil tisu diambil untuk diperiksa
• Pemeriksaan jantung dan saluran darah sebelum memulakan dialisis, bagi merancang tempat akses

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Proses diagnosis biasanya berjalan berperingkat dan tidak menyakitkan. Anda mungkin perlu berpuasa untuk sesetengah ujian darah. Jika dialisis disyorkan, pasukan penjagaan kesihatan akan menerangkan pilihan yang ada, termasuk hemodialisis dan dialisis peritoneal, serta kelebihan dan kekurangan setiap satu. Anda digalakkan membawa ahli keluarga atau penjaga untuk berbincang dan bertanya soalan. Keputusan biasanya dibuat bersama, mengikut keadaan kesihatan, gaya hidup dan sokongan keluarga anda.

Rawatan

Dialisis ialah rawatan jangka panjang yang menggantikan sebahagian fungsi buah pinggang. Ia tidak membaiki buah pinggang, tetapi membantu membuang sisa dan air berlebihan supaya badan kekal seimbang. Pilihan utama ialah hemodialisis, yang menggunakan mesin untuk menapis darah, dan dialisis peritoneal, yang menggunakan cecair khas di dalam rongga perut. Selain dialisis, pemindahan buah pinggang mungkin menjadi pilihan untuk sesetengah pesakit. Pasukan doktor, jururawat dan pakar pemakanan akan membantu anda memilih cara yang paling sesuai.

Penjagaan diri di rumah

• Hadkan pengambilan air dan garam seperti yang dinasihatkan oleh pasukan penjagaan anda
• Makan mengikut pelan pemakanan yang disediakan oleh pakar pemakanan, dan jangan sesekali mengubah diet secara mendadak sendiri
• Hadiri setiap sesi dialisis seperti yang dijadualkan — jangan ponteng
• Jaga kebersihan tempat akses dialisis dan ikut arahan penjagaan dengan teliti
• Timbang berat badan setiap hari dan catat, supaya perubahan air dalam badan dapat dikesan awal
• Berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mengambil sebarang ubat, termasuk ubat beli sendiri dan suplemen
• Berhenti merokok dan dapatkan rehat serta tidur yang cukup

Rawatan perubatan

Rawatan dialisis dijalankan secara berkala mengikut jadual yang ditetapkan oleh pasukan penjagaan kesihatan anda. Selain dialisis itu sendiri, doktor biasanya turut memantau tekanan darah, keseimbangan elektrolit, jumlah darah, kesihatan tulang dan pemakanan anda. Ubat-ubatan mungkin diberi untuk membantu mengawal tekanan darah, mengurangkan fosfat dalam badan, dan menangani kekurangan darah — semuanya ditentukan oleh doktor mengikut keperluan individu. Jangan sesekali memulakan, menghentikan atau menukar dos ubat sendiri. Jika anda mengalami kesan sampingan, maklumkan kepada pasukan penjagaan anda supaya pelarasan dapat dibuat dengan selamat.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pembedahan kecil mungkin diperlukan untuk menyediakan ‘akses’ bagi hemodialisis, iaitu saluran darah yang diperkuat supaya jarum dapat digunakan berulang kali dengan selamat. Bagi dialisis peritoneal, tiub kecil dimasukkan ke dalam perut melalui prosedur kecil. Pemindahan buah pinggang pula ialah pembedahan besar yang hanya sesuai untuk sesetengah pesakit selepas penilaian menyeluruh. Doktor akan menerangkan risiko, manfaat dan penjagaan selepas prosedur sebelum sebarang keputusan dibuat.

Hidup dengan keadaan ini

Menjalani dialisis bermakna rutin harian anda berubah, dan pada mulanya ia mungkin terasa mencabar. Lama-kelamaan, kebanyakan pesakit menemui irama yang sesuai: hari dialisis, hari rehat, dan masa untuk keluarga serta kerja. Perancangan awal amat membantu — contohnya menyusun jadual kerja, pengangkutan ke pusat dialisis, dan bantuan ahli keluarga. Ramai pesakit terus bekerja, menjaga keluarga dan menikmati aktiviti harian dengan pelarasan yang sesuai.

Tip gaya hidup

• Kekalkan jadual dialisis dan temujanji susulan dengan konsisten
• Catat berat badan, tekanan darah dan gejala dalam buku harian ringkas
• Elakkan makanan tinggi garam dan makanan yang diproses
• Ikut nasihat pakar pemakanan tentang pengambilan protein, kalium, fosfat dan cecair
• Jaga kebersihan tangan dan tempat akses sebelum dan selepas setiap sesi
• Dapatkan rehat yang cukup dan kelola tekanan dengan aktiviti yang menenangkan
• Berhenti merokok dan elakkan alkohol berlebihan

Diet dan senaman

Pemakanan memainkan peranan besar semasa dialisis. Biasanya pesakit dinasihatkan mengawal garam, cecair, kalium dan fosfat, serta memastikan protein yang mencukupi — tetapi keperluan ini berbeza bagi setiap orang, jadi ikut pelan pemakanan peribadi anda dan jangan berpantang sendiri. Senaman ringan seperti berjalan, regangan dan aktiviti duduk juga digalakkan kerana ia membantu tenaga, mood dan kesihatan jantung. Mulakan perlahan, pilih aktiviti yang menyeronokkan, dan berbincang dengan doktor sebelum memulakan senaman baharu, terutamanya jika anda mempunyai masalah jantung atau tekanan darah.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Ada kalanya dialisis boleh menimbulkan rasa sedih, risau, marah atau hilang kawalan — dan perasaan ini normal. Ia bukan tanda kelemahan. Bercakap tentang perasaan anda boleh membantu, sama ada dengan pasangan, ahli keluarga, rakan, kaunselor atau pasukan penjagaan kesihatan. Jika rasa sedih, cemas atau putus asa berterusan hingga mengganggu tidur, selera makan atau kehidupan harian, sila dapatkan bantuan profesional segera. Jika anda mempunyai fikiran untuk mencederakan diri atau tidak mahu terus hidup, anggap ia sebagai kecemasan: hubungi perkhidmatan kecemasan dengan segera, atau pergi ke jabatan kecemasan hospital berdekatan, dan jangan bersendirian — beritahu seseorang yang boleh menemani anda. Anda berhak mendapat sokongan.

Pencegahan

Dialisis sendiri tidak boleh ‘dielakkan’ sepenuhnya, tetapi keperluan untuk dialisis selalunya boleh ditangguhkan atau dicegah dengan menjaga kesihatan buah pinggang lebih awal. Langkah paling penting ialah mengawal diabetes dan tekanan darah tinggi dengan baik, iaitu punca utama kegagalan buah pinggang di Malaysia. Kekalkan berat badan sihat, makan secara seimbang, bersenam secara berkala, berhenti merokok, dan elakkan mengambil ubat tahan sakit atau suplemen secara berterusan tanpa nasihat doktor. Jika anda mempunyai penyakit buah pinggang awal, mengikut pemantauan dan nasihat doktor boleh melambatkan kemerosotan fungsi buah pinggang dengan ketara.

Vaksin

Pesakit dengan penyakit buah pinggang dan pesakit dialisis biasanya disyorkan menerima vaksin tertentu seperti vaksin influenza dan hepatitis B, dan kadangkala vaksin lain mengikut nasihat doktor. Bincangkan jadual vaksinasi anda dengan pasukan penjagaan kesihatan, kerana keperluan berbeza mengikut keadaan kesihatan dan sejarah vaksinasi anda.

Program saringan

Saringan awal adalah penting, terutamanya bagi pesakit diabetes dan tekanan darah tinggi. Ujian darah mudah untuk kreatinin dan eGFR, serta ujian air kencing untuk protein, boleh mengesan masalah buah pinggang sebelum gejala muncul. Di Malaysia, pesakit diabetes dan hipertensi digalakkan menjalani pemeriksaan berkala di klinik kesihatan. Jika anda mempunyai sejarah keluarga penyakit buah pinggang, tanyakan kepada doktor sama ada anda perlu disaring lebih awal.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Sisa buangan terkumpul dalam badan dan menyebabkan rasa lemah serta keliru
• Air berlebihan terkumpul dan menyebabkan sesak nafas serta bengkak
• Paras kalium yang tinggi dalam darah boleh mengganggu rentak jantung dan berbahaya
• Kekurangan darah (anemia) yang menyebabkan keletihan teruk
• Masalah tulang dan sendi akibat ketidakseimbangan mineral
• Jangkitan pada tempat akses dialisis atau rongga perut
• Tekanan darah turun naik yang tidak stabil, terutamanya semasa dialisis
• Kesan serius kepada jantung dan saluran darah jika kegagalan buah pinggang tidak dirawat

Pandangan jangka panjang

Walaupun dialisis bukan penawar, ramai pesakit terus hidup bertahun-tahun dengan kualiti hidup yang baik apabila rawatan dijalankan secara konsisten dan penjagaan diri dijaga. Ada yang kekal bekerja, melancong dan menikmati masa bersama keluarga. Bagi sesetengah pesakit, pemindahan buah pinggang boleh memberi hasil yang lebih baik. Setiap orang berbeza, dan pasukan penjagaan kesihatan anda akan membantu merancang rawatan yang paling sesuai dengan keadaan anda. Yang paling penting, berbincang secara terbuka dengan doktor tentang matlamat dan keperluan anda.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.