Anemia Hemolitik

Gambaran keseluruhan

Anemia hemolitik ialah sejenis masalah darah di mana sel darah merah anda dipecahkan atau dimusnahkan lebih cepat daripada biasa. Sel darah merah bertugas membawa oksigen ke seluruh badan. Apabila sel ini pecah terlalu cepat, jumlahnya dalam badan menurun, dan anda boleh berasa letih, pucat atau sesak nafas. Proses pemecahan sel darah merah ini dipanggil 'hemolisis'. Sumsum tulang anda (bahagian dalam tulang yang menghasilkan darah) biasanya cuba menggantikan sel yang hilang, tetapi kadang-kadang ia tidak dapat mengejar kadar kehilangan tersebut. Anemia hemolitik boleh berlaku secara tiba-tiba atau beransur-ansur, dan ia bukan satu penyakit tunggal — ia adalah tanda bahawa ada sesuatu yang lain sedang berlaku dalam badan anda, sama ada diwarisi atau disebabkan oleh keadaan lain.

Anemia hemolitik lebih jarang berlaku berbanding anemia kekurangan zat besi, tetapi ia tetap masalah kesihatan yang penting dan boleh berlaku kepada sesiapa sahaja. Di Malaysia, beberapa bentuk seperti kekurangan enzim G6PD dan talasemia lebih kerap dijumpai berbanding di kebanyakan negara Barat.

Ia boleh menyerang sesiapa sahaja — bayi baru lahir, kanak-kanak, orang dewasa dan warga emas. Bayi baru lahir boleh mendapatnya jika kumpulan darah ibu dan bayi tidak serasi. Jenis yang diwarisi lebih biasa dalam kalangan kumpulan etnik tertentu di Malaysia. Orang yang mempunyai penyakit autoimun, baru menerima pemindahan darah, atau sedang mengambil ubat tertentu juga berisiko lebih tinggi.

Gejala

Gejala biasa

• Rasa letih yang berpanjangan atau mudah penat walaupun selepas berehat
• Kulit, bibir atau bahagian dalam kelopak mata kelihatan pucat
• Mata atau kulit kelihatan kekuningan (dipanggil jaundice)
• Air kencing berwarna gelap seperti air teh atau air kopi
• Jantung berdegup laju atau berdebar-debar
• Sesak nafas, terutamanya selepas bergerak atau menaiki tangga
• Pening atau rasa hendak pengsan
• Rasa tidak selesa atau bengkak di bahagian perut sebelah kiri (limpa mungkin membesar)

Gejala pada kanak-kanak

• Bayi atau kanak-kanak kelihatan pucat dan tidak bermaya
• Mudah marah, menangis berlebihan atau kurang selera makan
• Bayi baru lahir dengan kulit atau mata kuning
• Cepat letih semasa bermain dan perlu berehat lebih kerap daripada biasa
• Pertumbuhan atau penambahan berat badan yang lebih perlahan daripada rakan sebaya
• Air kencing berwarna gelap yang mungkin disedari oleh ibu bapa

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Keletihan yang semakin teruk dan tidak kembali normal walaupun selepas tidur
• Sesak nafas walaupun hanya melakukan kerja ringan seperti berjalan ke bilik air
• Rasa tidak selesa atau tekanan di dada, terutamanya apabila aktif
• Kekeliruan, mudah lupa atau sukar memberi tumpuan
• Bengkak pada kaki atau buku lali
• Lebih mudah terjatuh atau rasa lemah pada anggota badan

Punca

Punca utama

• Faktor keturunan (diwarisi): contohnya talasemia, kekurangan enzim G6PD, sferositosis keturunan dan beberapa jenis hemoglobin yang tidak normal. Ini bermakna sifat tersebut dibawa dalam gen keluarga.
• Masalah sistem imun: sistem pertahanan badan tersilap menyerang sel darah merah sendiri, atau sel darah merah dimusnahkan selepas pemindahan darah yang tidak serasi.
• Ketidakserasian kumpulan darah antara ibu dan bayi baru lahir, yang boleh menyebabkan kekuningan pada bayi.
• Jangkitan: contohnya malaria dan denggi, yang boleh menyebabkan sel darah merah pecah.
• Ubat-ubatan dan bahan toksik: sesetengah ubat boleh mencetuskan pemecahan sel darah merah, terutamanya pada orang dengan kekurangan G6PD.
• Punca mekanikal: injap jantung tiruan atau saluran darah yang sempit boleh 'merosakkan' sel darah merah semasa ia melalui.
• Limpa yang membesar atau terlalu aktif, yang menapis dan memusnahkan sel darah merah lebih banyak daripada biasa.

Faktor risiko

• Mempunyai ahli keluarga dengan anemia hemolitik, talasemia atau kekurangan G6PD
• Berketurunan daripada kumpulan etnik yang lebih kerap mempunyai talasemia atau G6PD di Malaysia
• Baru menghidap jangkitan seperti malaria atau denggi
• Mengambil ubat tertentu, terutamanya jika anda mempunyai kekurangan G6PD
• Menghidap penyakit autoimun seperti lupus
• Baru menerima pemindahan darah
• Mempunyai injap jantung tiruan
• Sedang hamil — perubahan semasa kehamilan boleh mencetuskan beberapa jenis anemia hemolitik

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Jika anda melihat mata atau kulit menjadi kuning dengan cepat
• Jika air kencing menjadi gelap seperti air teh, terutamanya bersama demam atau lemah teruk
• Jika anda berasa sangat sesak nafas, jantung berdegup laju dan rasa hendak pengsan
• Jika bayi baru lahir kelihatan kuning dan semakin teruk, atau sangat mengantuk dan kurang menyusu
• Jika demam tinggi berlaku bersama kekuningan kulit atau air kencing gelap

Buat temujanji rutin jika:

• Jika anda berasa letih berpanjangan tanpa sebab yang jelas selama lebih daripada beberapa minggu
• Jika anda mempunyai sejarah keluarga anemia, talasemia atau kekurangan G6PD dan ingin membuat pemeriksaan
• Jika anda tahu anda mempunyai kekurangan G6PD dan perlu mengambil ubat baharu — berbincang dengan doktor atau ahli farmasi dahulu
• Jika anda mempunyai penyakit autoimun dan mula berasa lebih letih atau pucat
• Untuk pemeriksaan susulan berkala jika anda sudah didiagnosis dengan anemia hemolitik

Diagnosis

Doktor akan bermula dengan bertanya tentang simptom anda, sejarah kesihatan keluarga dan ubat-ubatan yang anda ambil, kemudian melakukan pemeriksaan fizikal untuk melihat kepucatan, kekuningan kulit atau pembesaran limpa. Seterusnya, doktor biasanya akan meminta ujian darah untuk mengesahkan sama ada sel darah merah benar-benar dipecahkan dan untuk mencari puncanya. Dalam sesetengah kes, ujian tambahan seperti ultrabunyi perut atau pemeriksaan sumsum tulang mungkin diperlukan.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Kiraan darah lengkap (full blood count) — mengukur jumlah sel darah merah dan paras hemoglobin
• Kiraan retikulosit — mengukur sama ada sumsum tulang sedang giat menghasilkan sel darah merah baharu
• Filem darah periferi — melihat bentuk sel darah merah di bawah mikroskop
• Ujian bilirubin dan LDH — menandakan sama ada sel darah merah sedang dipecahkan
• Ujian haptoglobin — bahan dalam darah yang menurun apabila sel darah merah pecah
• Ujian Coombs (direct antiglobulin test) — menyemak sama ada sistem imun menyerang sel darah merah
• Ujian enzim G6PD — menyemak kekurangan enzim yang biasa di Malaysia
• Elektroforesis hemoglobin — menyemak jenis hemoglobin yang tidak normal seperti talasemia
• Ujian air kencing — mengesan darah atau bahan pemecahan dalam air kencing
• Ultrabunyi perut — menyemak saiz limpa atau batu karang dalam pundi hempedu

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Kebanyakan diagnosis bermula dengan satu cabutan darah yang mudah di klinik atau hospital. Keputusan asas biasanya keluar dalam beberapa hari, tetapi sesetengah ujian khas mungkin mengambil masa lebih lama. Anda mungkin perlu datang semula untuk ujian susulan atau dirujuk kepada pakar darah (hematologi). Bawa senarai ubat-ubatan anda dan maklumkan kepada doktor jika ada ahli keluarga yang mempunyai masalah darah — maklumat ini sangat membantu.

Rawatan

Rawatan anemia hemolitik bergantung sepenuhnya kepada puncanya. Dalam sesetengah kes, tiada rawatan khas diperlukan selain pemantauan berkala. Dalam kes lain, doktor akan merawat keadaan asas yang menyebabkan pemecahan sel darah merah, mengelakkan pencetus, atau memberikan sokongan seperti transfusi darah jika anemia menjadi teruk. Matlamat utama ialah menjaga paras sel darah merah yang selamat dan mencegah komplikasi.

Penjagaan diri di rumah

• Rehat yang cukup dan elakkan keletihan berlebihan, terutamanya semasa simptom sedang aktif
• Minum air yang mencukupi setiap hari
• Ambil makanan seimbang yang kaya dengan vitamin dan mineral semula jadi
• Elakkan pencetus yang diketahui, seperti ubat-ubatan tertentu jika anda mempunyai kekurangan G6PD
• Jaga kebersihan tangan dan elakkan orang yang sedang sakit untuk mengurangkan risiko jangkitan
• Simpan rekod simptom anda dan bawa bersama semasa janji temu doktor
• Hadiri semua janji temu susulan dan ujian darah seperti yang dijadualkan

Rawatan perubatan

Doktor mungkin mencadangkan beberapa pendekatan bergantung kepada punca: merawat jangkitan atau penyakit asas; menghentikan atau menukar ubat yang mencetuskan masalah; pemindahan darah jika anemia teruk atau simptom mengganggu kehidupan harian; ubat-ubatan yang mengawal sistem imun dalam kes yang berkaitan dengan serangan sistem pertahanan badan sendiri; suplemen vitamin tertentu jika disyorkan oleh doktor untuk menyokong penghasilan sel darah; serta suntikan atau rawatan berkala bagi jenis penyakit keturunan tertentu. Jika limpa terlalu aktif memusnahkan sel darah merah, doktor mungkin membincangkan pilihan pembedahan. Semua keputusan rawatan akan dibuat bersama anda, dan anda digalakkan bertanya tentang manfaat serta risiko setiap pilihan.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pembedahan membuang limpa (splenektomi) kadang-kadang dipertimbangkan dalam kes tertentu, contohnya apabila limpa memusnahkan terlalu banyak sel darah merah atau apabila limpa membesar dengan ketara. Ia bukan pilihan pertama dan hanya dicadangkan selepas perbincangan teliti dengan pakar. Selepas pembedahan ini, risiko jangkitan tertentu meningkat, jadi doktor akan menerangkan cara pencegahan termasuk vaksinasi dan langkah berjaga-jaga. Pemindahan sumsum tulang pula merupakan pilihan yang jarang dan hanya untuk kes keturunan yang teruk, setelah dirujuk kepada pakar.

Hidup dengan keadaan ini

Ramai orang dengan anemia hemolitik boleh meneruskan kerja, sekolah dan aktiviti harian seperti biasa. Kuncinya ialah mengenali had badan sendiri — berehat apabila letih, mengelakkan aktiviti berat ketika simptom sedang aktif, dan sentiasa membawa maklumat kesihatan penting seperti kad amaran G6PD. Beritahu doktor, ahli farmasi atau kakitangan kecemasan tentang diagnosis anda apabila menerima rawatan di tempat lain.

Tip gaya hidup

• Tetapkan rutin tidur yang teratur dan cukup
• Elakkan merokok dan hadkan pengambilan alkohol
• Semak dengan ahli farmasi sebelum mengambil ubat baharu, suplemen herba atau produk kesihatan tambahan
• Jaga kebersihan diri dan elakkan orang yang sedang demam atau batuk
• Bawa senarai ubat dan diagnosis anda dalam dompet atau telefon
• Rancang aktiviti berat pada waktu anda paling bertenaga
• Berbincang dengan majikan atau guru jika anda memerlukan sedikit kelonggaran semasa tempoh pemulihan

Diet dan senaman

Tiada satu diet khas yang boleh menyembuhkan anemia hemolitik, tetapi makan makanan seimbang membantu badan anda berfungsi dengan baik. Pastikan anda mengambil pelbagai sayur, buah, protein dan bijirin penuh. Jika anda mempunyai kekurangan G6PD, elakkan makanan tertentu yang dinasihatkan oleh doktor atau ahli diet, seperti kacang fava. Untuk senarai penuh, tanya doktor atau ahli farmasi anda. Dari segi senaman, aktiviti ringan hingga sederhana seperti berjalan atau berenang biasanya baik untuk kesihatan, tetapi kurangkan intensiti semasa anda pucat atau letih. Sila berbincang dengan doktor sebelum memulakan program senaman yang lebih berat.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Hidup dengan penyakit darah yang kronik boleh membuatkan anda berasa risau, sedih atau terasing, terutamanya jika perlu membuat banyak lawatan ke hospital. Perasaan ini normal dan anda tidak perlu menghadapinya sendiri. Bercakap dengan keluarga, rakan atau kaunselor boleh membantu. Jika anda berasa sangat sedih, cemas, tidak berdaya atau pernah terfikir untuk mencederakan diri, sila dapatkan bantuan segera — hubungi talian kecemasan yang tersenarai di laman ini atau berjumpa doktor anda dengan segera. Bantuan memang ada, dan meminta bantuan adalah langkah yang berani.

Pencegahan

Tidak semua jenis anemia hemolitik boleh dicegah, terutamanya yang diwarisi dalam keluarga. Namun begitu, beberapa langkah boleh mengurangkan risiko atau mencegah episod yang lebih teruk: elakkan pencetus yang diketahui, rawat jangkitan dengan segera, berhati-hati dengan ubat-ubatan jika anda mempunyai kekurangan G6PD, dan lakukan ujian saringan jika ada sejarah keluarga. Bagi pasangan yang merancang kehamilan dan mempunyai sejarah talasemia, kaunseling genetik boleh membantu memahami risiko kepada anak. Pencegahan malaria dengan langkah perlindungan yang betul juga penting jika anda berada di kawasan berisiko.

Vaksin

Tiada vaksin khusus untuk anemia hemolitik. Walau bagaimanapun, pastikan imunisasi anda lengkap mengikut jadual Kementerian Kesihatan Malaysia. Individu yang menjalani pembedahan membuang limpa mungkin memerlukan vaksin tambahan tertentu, dan doktor akan menerangkan jadual yang sesuai.

Program saringan

Ujian saringan darah boleh membantu mengesan masalah darah yang diwarisi, terutamanya jika ada sejarah keluarga atau jika anda daripada kumpulan berisiko. Wanita hamil biasanya menjalani ujian kumpulan darah dan saringan rutin, dan bayi baru lahir boleh diperiksa untuk kekuningan. Tanya doktor anda sama ada anda perlu menjalani ujian G6PD atau saringan talasemia.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Anemia yang semakin teruk sehingga menyebabkan sesak nafas dan keletihan melampau
• Beban berlebihan pada jantung kerana perlu mengepam darah lebih kuat
• Batu karang dalam pundi hempedu akibat pemecahan sel darah merah yang berpanjangan
• Limpa membesar dan menjadi terlalu aktif
• Pertumbuhan dan perkembangan yang terjejas pada kanak-kanak
• Masalah semasa kehamilan jika tidak dipantau
• Pengumpulan zat besi berlebihan dalam badan bagi pesakit yang memerlukan pemindahan darah berulang

Pandangan jangka panjang

Prospek untuk anemia hemolitik secara amnya memberangsangkan. Banyak jenis boleh dikawal dengan baik dengan pemantauan dan rawatan yang sesuai, dan ramai pesakit menjalani kehidupan yang aktif dan produktif. Sesetengah jenis ringan mungkin tidak memerlukan rawatan berterusan. Yang penting ialah diagnosis yang tepat, rawatan punca jika boleh dikenal pasti, dan lawatan susulan yang teratur. Berbincang dengan doktor anda tentang jangkaan jangka panjang untuk kes tertentu anda.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.