Kawalan Jangkitan HIV dan AIDS di Hospital

Gambaran keseluruhan

HIV ialah virus yang menyerang sistem imun, iaitu pertahanan semula jadi badan. AIDS pula ialah peringkat lanjut jangkitan HIV, apabila sistem imun sudah sangat lemah. Topik ini bukan tentang cara merawat HIV, tetapi tentang langkah kawalan jangkitan di hospital — iaitu cara pihak hospital menghalang virus HIV daripada merebak antara pesakit, petugas kesihatan dan pelawat. Langkah ini termasuk mencuci tangan dengan betul, memakai alat pelindung diri, menggunakan jarum dan peralatan sekali guna atau yang disterilkan, mengendalikan darah dan cecair badan dengan selamat, serta melupuskan sisa tajam dengan betul.

HIV masih menjadi isu kesihatan awam di Malaysia, dan Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) mempunyai program pencegahan serta rawatan yang berterusan. Namun begitu, jangkitan HIV yang berlaku di dalam hospital akibat rawatan adalah jarang apabila prosedur kawalan jangkitan dipatuhi. Kejadian pendedahan di tempat kerja seperti tertusuk jarum lebih kerap dilaporkan, tetapi jangkitan sebenar selepas pendedahan adalah rendah.

Sesiapa sahaja boleh terlibat — pesakit yang menerima rawatan, petugas kesihatan seperti doktor dan jururawat, kakitangan makmal, anggota pembersihan dan pelawat. Dalam kalangan petugas kesihatan, mereka yang mengendalikan jarum, darah dan cecair badan paling terdedah. Pesakit yang memerlukan pemindahan darah, dialisis atau pembedahan juga terdedah kepada risiko jika kawalan jangkitan gagal.

Gejala

Gejala biasa

• Dalam dua hingga empat minggu selepas jangkitan, sesetengah orang mengalami demam, sakit tekak, ruam dan rasa seperti selesema.
• Kelenjar limfa bengkak di leher, ketiak atau pangkal paha.
• Rasa letih yang berpanjangan dan sakit otot.
• Dalam jangka panjang: penurunan berat badan, demam berulang, cirit-birit berpanjangan dan jangkitan yang kerap.
• Ramai orang tidak mempunyai sebarang gejala selama bertahun-tahun, jadi ujian darah adalah satu-satunya cara untuk mengetahui status.

Gejala pada kanak-kanak

• Kanak-kanak mungkin lambat membesar atau berat badan tidak naik walaupun makan dengan baik.
• Kerap demam dan mendapat jangkitan telinga atau paru-paru.
• Perkembangan lambat berbanding kanak-kanak seusia.
• Gejala ini tidak spesifik dan mudah disalah anggap sebagai penyakit kanak-kanak biasa, jadi pemeriksaan doktor penting.

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Warga emas mungkin menunjukkan penurunan berat badan, rasa letih berpanjangan atau jangkitan berulang.
• Kayap (shingles) yang muncul pada usia lanjut boleh menjadi petunjuk untuk pemeriksaan lanjut.
• Gejala ini kadangkala dianggap sebahagian daripada proses penuaan, jadi ujian HIV mungkin tidak dibuat tanpa disedari.
• Jika anda atau ahli keluarga mempunyai sejarah pendedahan berisiko, berbincanglah dengan doktor.

Punca

Punca utama

• Hubungan seks tanpa perlindungan dengan seseorang yang mempunyai HIV.
• Perkongsian jarum atau picagari, termasuk semasa menggunakan dadah suntikan.
• Daripada ibu kepada anak semasa mengandung, bersalin atau menyusu badan.
• Dalam tetapan hospital: kecederaan tertusuk jarum, darah atau cecair badan yang terkena mata atau luka terbuka, penggunaan semula jarum, pensterilan peralatan yang tidak sempurna, dan pemindahan darah yang tidak disaring. Di Malaysia, semua darah penderma disaring sebelum digunakan.

Faktor risiko

• Petugas kesihatan yang kerap mengendalikan jarum, darah dan cecair badan.
• Pesakit yang memerlukan banyak prosedur invasif, dialisis atau pemindahan darah berulang.
• Kekurangan alat pelindung diri, beban kerja yang tinggi dan latihan kawalan jangkitan yang tidak mencukupi.
• Pengurusan sisa tajam yang tidak betul, contohnya jarum yang dibuang dalam beg sampah biasa.
• Faktor individu seperti hubungan seks tanpa perlindungan dan perkongsian jarum.

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Selepas pendedahan berisiko seperti tertusuk jarum, darah terkena mata atau mulut, atau hubungan seks tanpa perlindungan — jumpa doktor dengan segera, kerana ubat pencegahan selepas pendedahan paling berkesan jika dimulakan awal.
• Demam yang disertai ruam dalam beberapa minggu selepas pendedahan.
• Demam berterusan, cirit-birit berpanjangan atau penurunan berat badan yang tidak dijelaskan.
• Jangkitan berulang yang tidak sembuh seperti biasa.

Buat temujanji rutin jika:

• Ingin menjalani ujian HIV secara sulit — anda boleh berjumpa doktor di klinik kesihatan kerajaan atau swasta.
• Mempunyai soalan tentang keselamatan prosedur atau peralatan yang digunakan di hospital.
• Ibu hamil — ujian HIV ditawarkan sebagai sebahagian daripada penjagaan antenatal.
• Ingin tahu tentang pencegahan dan vaksinasi lain seperti hepatitis B.
• Petugas kesihatan yang ingin mendapatkan nasihat tentang pencegahan kecederaan jarum.

Diagnosis

HIV dikesan melalui ujian darah. Biasanya doktor akan memulakan dengan ujian saringan yang mengesan antibodi atau sebahagian daripada virus. Jika keputusan positif, ujian pengesahan akan dibuat di makmal rujukan. Ujian viral load pula mengukur jumlah virus dalam darah dan membantu memantau keberkesanan rawatan. Semua keputusan diberikan bersama kaunseling, dan maklumat perubatan anda dirahsiakan.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Ujian saringan darah untuk HIV (antibodi atau antigen).
• Ujian pengesahan di makmal rujukan jika saringan positif.
• Ujian viral load — mengira jumlah virus dalam darah.
• Kiraan CD4 — mengukur kekuatan sistem imun.
• Ujian lain seperti saringan hepatitis B, hepatitis C dan tuberkulosis, kerana jangkitan ini sering berkaitan.

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Anda akan diminta memberi persetujuan selepas sesi kaunseling ringkas. Keputusan saringan pantas boleh diketahui dalam masa kurang sejam, manakala ujian pengesahan mengambil beberapa hari. Terdapat 'tempoh tetingkap', iaitu beberapa minggu selepas jangkitan di mana ujian mungkin belum menunjukkan keputusan positif. Oleh itu, doktor mungkin mencadangkan ujian ulangan selepas beberapa minggu.

Rawatan

HIV belum boleh disembuhkan sepenuhnya, tetapi ia boleh dikawal dengan sangat baik. Rawatan utama ialah ubat harian yang dipanggil terapi antiretroviral, iaitu ubat yang menekan pembiakan virus supaya sistem imun dapat pulih. Dalam konteks hospital, bahagian penting rawatan ialah kawalan jangkitan: memastikan pesakit HIV menerima rawatan tanpa diskriminasi, dan memastikan tiada jangkitan silang kepada pesakit lain.

Penjagaan diri di rumah

• Ambil ubat tepat pada masa yang ditetapkan. Ini adalah kunci utama kejayaan rawatan.
• Hadiri semua janji temu dan ujian darah susulan.
• Beritahu doktor atau jururawat tentang status HIV anda supaya rawatan lain selamat dan sesuai.
• Jaga kebersihan tangan dan elakkan berkongsi pisau cukur, berus gigi atau jarum.
• Dapatkan rehat dan tidur yang cukup, serta uruskan tekanan dengan baik.
• Elakkan merokok dan hadkan pengambilan alkohol.

Rawatan perubatan

Rawatan HIV menggunakan gabungan beberapa jenis ubat antiretroviral yang diambil setiap hari, biasanya dalam bentuk tablet. Ubat ini tidak membunuh virus sepenuhnya, tetapi mengawalnya supaya jumlah virus menjadi sangat rendah dan sistem imun kekal kuat. Untuk pendedahan di tempat kerja, doktor mungkin menawarkan kursus ubat pencegahan selepas pendedahan, yang perlu dimulakan secepat mungkin, lazimnya dalam tempoh 72 jam. Selain itu, vaksinasi seperti hepatitis B dan saringan tuberkulosis juga penting. Semua keputusan berkaitan ubat dibuat oleh doktor berdasarkan keputusan ujian anda.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pembedahan bukan rawatan untuk HIV. Namun, jika anda memerlukan pembedahan atau prosedur lain, pasukan perubatan akan menggunakan langkah piawai kawalan jangkitan yang sama untuk semua pesakit. Status HIV anda tidak menghalang anda daripada menerima rawatan yang diperlukan.

Hidup dengan keadaan ini

Ramai orang yang hidup dengan HIV menjalani kehidupan biasa — bekerja, belajar dan menjalani hubungan. Kunci utamanya ialah mengambil ubat secara konsisten dan menghadiri temu janji. Di hospital, anda berhak mendapat rawatan yang adil dan sulit. Jika anda berasa kurang selesa dengan cara anda dilayan, anda boleh bertanya kepada doktor atau pegawai perhubungan pesakit.

Tip gaya hidup

• Amalkan seks selamat dan berbincang dengan pasangan tentang status anda. Kaunseling tersedia untuk membantu.
• Jangan berkongsi jarum atau peralatan tajam.
• Beri perhatian kepada kebersihan diri dan pastikan makanan dimasak dengan sempurna.
• Dapatkan vaksin yang disyorkan oleh doktor anda.
• Elakkan merokok kerana ia meningkatkan risiko masalah paru-paru dan jantung.

Diet dan senaman

Makan makanan seimbang dengan banyak sayur, buah, protein dan bijirin penuh untuk menyokong sistem imun. Lakukan aktiviti fizikal sederhana seperti berjalan kaki 30 minit sehari, beberapa kali seminggu. Rehat dan tidur yang cukup sama pentingnya. Jika anda mengalami penurunan berat badan atau hilang selera makan, beritahu doktor anda kerana ini boleh berkaitan dengan jangkitan atau kesan ubat.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Menerima diagnosis HIV atau melalui pengalaman pendedahan di tempat kerja boleh menimbulkan rasa takut, malu, cemas dan sedih. Perasaan ini normal, dan ramai orang memerlukan masa untuk menerimanya. Kaunseling, kumpulan sokongan dan perbualan dengan orang yang dipercayai sangat membantu. Jika anda berasa sedih berpanjangan, hilang minat atau mempunyai fikiran untuk mencederakan diri, dapatkan bantuan profesional dengan segera. Hubungi perkhidmatan kecemasan atau talian sokongan krisis kesihatan mental yang disenaraikan di laman ini.

Pencegahan

Ya. Di hospital, jangkitan HIV boleh dicegah melalui langkah piawai yang digunakan untuk semua pesakit: mencuci tangan dengan betul, memakai sarung tangan dan alat pelindung diri, menggunakan jarum dan picagari sekali guna, mensterilkan peralatan dengan sempurna, tidak menutup semula jarum yang telah digunakan, dan melupuskan sisa tajam dalam bekas khas. Di peringkat individu, pencegahan termasuk hubungan seks selamat, tidak berkongsi jarum, dan ujian HIV semasa hamil. Di Malaysia, semua darah penderma disaring sebelum digunakan.

Vaksin

Belum ada vaksin untuk HIV. Walau bagaimanapun, vaksin lain penting untuk pesakit HIV dan petugas kesihatan, contohnya vaksin hepatitis B, influenza dan pneumokokal. Tanya doktor anda tentang vaksin yang sesuai untuk anda.

Program saringan

Ujian HIV ditawarkan secara sulit di klinik kesihatan kerajaan dan swasta di Malaysia, dan juga sebagai sebahagian daripada penjagaan ibu hamil. Petugas kesihatan yang mengalami kecederaan jarum perlu menjalani ujian susulan mengikut protokol kesihatan pekerjaan. Darah penderma disaring sebelum dipindahkan. Jika anda mempunyai sebarang keraguan tentang pendedahan lalu, ujian saringan adalah langkah yang bijak dan bertanggungjawab.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Sistem imun menjadi lemah dan membuka pintu kepada jangkitan oportunistik seperti tuberkulosis dan pneumonia.
• Risiko kanser tertentu meningkat.
• Penurunan berat badan yang teruk dan kelemahan badan.
• Jika tidak dirawat, HIV boleh berkembang menjadi AIDS, yang mengancam nyawa.
• Dari sudut kawalan jangkitan hospital, kegagalan mematuhi prosedur boleh menyebabkan jangkitan silang kepada pesakit atau petugas lain.

Pandangan jangka panjang

Dengan rawatan yang konsisten, kebanyakan orang yang hidup dengan HIV boleh mengekalkan kesihatan yang baik dan jangka hayat yang hampir sama dengan orang lain. Di hospital, kawalan jangkitan yang baik melindungi semua orang — pesakit, petugas dan pelawat. Berita baiknya, jangkitan HIV melalui rawatan hospital sangat jarang apabila prosedur dipatuhi, dan pengetahuan adalah langkah pertama yang paling berkesan.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.