HIV dan Wanita Yang Mahu Hamil

Gambaran keseluruhan

HIV (virus immunodeficiency manusia) ialah virus yang menyerang sistem pertahanan badan. Tanpa rawatan, sistem pertahanan badan menjadi lemah sedikit demi sedikit. Bagi wanita yang mahu hamil atau sudah hamil, berita baiknya ialah rawatan HIV hari ini sangat berkesan — ramai wanita dengan HIV hamil dengan selamat dan melahirkan bayi yang sihat. Yang paling penting ialah status HIV diketahui lebih awal dan rawatan diteruskan sepanjang kehamilan.

HIV boleh menjejaskan sesiapa sahaja, tanpa mengira jantina, umur atau latar belakang. Di Malaysia, ujian HIV ditawarkan kepada semua ibu hamil sebagai sebahagian daripada penjagaan kehamilan, jadi ramai wanita mengetahui status mereka semasa hamil. Jika anda didiagnosis HIV, anda tidak keseorangan — ada rawatan, kaunseling dan sokongan yang tersedia.

Topik ini relevan untuk wanita usia reproduktif (biasanya 15 hingga 49 tahun) yang hidup dengan HIV dan sedang merancang kehamilan, sudah hamil, atau baru melahirkan. Ia juga relevan untuk pasangan mereka, serta wanita yang belum tahu status HIV sendiri tetapi sedang merancang untuk hamil.

Gejala

Gejala biasa

• Ramai orang tidak mempunyai sebarang gejala pada peringkat awal jangkitan.
• Dalam 2 hingga 4 minggu selepas jangkitan, sesetengah orang mengalami demam, sakit tekak, ruam dan kelenjar bengkak — mirip flu biasa.
• Selepas fasa awal, seseorang boleh kekal tanpa gejala selama bertahun-tahun walaupun virus masih ada dalam badan.
• Jika tidak dirawat, gejala kemudian boleh termasuk penurunan berat badan, demam berulang, cirit-birit berpanjangan dan jangkitan yang kerap.
• Rasa letih atau lemah yang berpanjangan dan tidak hilang dengan rehat.

Gejala pada kanak-kanak

• Bayi yang dijangkiti HIV selalunya kelihatan sihat pada awal kehidupan.
• Gejala yang mungkin timbul kemudian: pertumbuhan lambat, berat badan sukar naik, dan jangkitan berulang seperti radang paru-paru atau cirit-birit berpanjangan.
• Kelenjar yang membesar di leher, ketiak atau pangkal paha.
• Ujian darah khas diperlukan untuk memastikan status bayi — jangan tunggu gejala muncul.

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Ramai wanita yang hidup dengan HIV kini kekal sihat sehingga usia lanjut.
• Keletihan, sakit otot atau penurunan berat badan mudah disalah anggap sebagai proses penuaan — beritahu doktor jika ada perubahan yang berterusan.
• Risiko penyakit jantung, kencing manis dan masalah tulang boleh meningkat, jadi pemeriksaan kesihatan berkala penting.
• Teruskan ubat HIV walaupun rasa sihat, dan semak dengan doktor atau ahli farmasi jika mengambil ubat lain atau suplemen kerana mungkin ada interaksi.

Punca

Punca utama

• Hubungan seks tanpa kondom dengan pasangan yang mempunyai HIV dan belum menerima rawatan.
• Berkongsi jarum atau alat yang boleh membawa darah, seperti peralatan tatu atau tindik yang tidak steril.
• Daripada ibu kepada bayi semasa hamil, semasa bersalin, atau melalui penyusuan — risiko ini sangat berkurang dengan rawatan ibu.
• Pemindahan darah yang tidak disaring — jarang berlaku kerana darah di Malaysia disaring.

Faktor risiko

• Pasangan seksual mempunyai HIV dan tidak menerima rawatan.
• Jangkitan kelamin lain (seperti sifilis atau gonorea) yang tidak dirawat.
• Berkongsi jarum atau peralatan suntikan.
• Pengalaman keganasan seksual.
• Jumlah virus dalam darah (viral load) tinggi dan belum dirawat semasa hamil.
• Sukar mendapat rawatan atau kerap terlepas temujanji klinik.
• Tatu atau tindik yang dibuat dengan peralatan tidak steril.

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Jika anda hamil dan mengalami pendarahan, kontraksi, atau air ketuban pecah.
• Demam tinggi, sesak nafas, atau rasa sangat lemah.
• Ruam atau reaksi lain selepas mula mengambil ubat HIV.
• Kerap terlepas dos ubat HIV atau ubat hampir habis.

Buat temujanji rutin jika:

• Anda merancang untuk hamil — berbincang lebih awal supaya rawatan dapat disesuaikan.
• Anda hamil dan belum pernah menjalani ujian HIV — minta ujian ini di klinik ibu dan anak.
• Pasangan anda mempunyai HIV atau statusnya tidak diketahui.
• Anda ingin mengetahui status HIV sendiri; ujian mudah didapati dan dirahsiakan.
• Anda mempunyai gejala yang berterusan atau bimbang tentang kesihatan reproduktif anda.

Diagnosis

HIV dikesan melalui ujian darah. Biasanya satu ujian saringan dilakukan dahulu; jika keputusannya reaktif (menunjukkan kemungkinan jangkitan), ujian pengesahan akan dilakukan. Selepas diagnosis disahkan, beberapa ujian lain membantu doktor merancang rawatan dan penjagaan kehamilan. Semua keputusan adalah sulit, dan anda akan diberi kaunseling sebelum serta selepas ujian.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Ujian darah saringan HIV (kombinasi antigen dan antibodi).
• Ujian pengesahan jika keputusan saringan reaktif.
• Kiraan CD4 — ukuran kekuatan sistem pertahanan badan.
• Viral load — jumlah virus dalam darah; penting untuk memantau rawatan dan menilai risiko kepada bayi.
• Ujian lain berkaitan kehamilan: kiraan darah, hepatitis B dan C, sifilis, kencing manis dan tekanan darah.
• Untuk bayi: ujian khas (ujian PCR) beberapa minggu selepas lahir, dan ujian antibodi kemudian untuk memastikan statusnya.

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Ujian darah mengambil masa hanya beberapa minit. Keputusan saringan selalunya sedia dalam hari yang sama atau beberapa hari kemudian. Jika HIV disahkan, anda akan ditawarkan temujanji susulan, kaunseling, dan penjelasan tentang pilihan rawatan. Anda dialu-alukan membawa pasangan atau orang yang dipercayai untuk sokongan.

Rawatan

HIV belum boleh disembuhkan sepenuhnya, tetapi ia boleh dikawal dengan sangat baik. Rawatan utama ialah ubat HIV harian, yang dipanggil terapi antiretroviral. Ubat ini menekan virus sehingga jumlahnya dalam darah menjadi sangat rendah (dipanggil 'tidak dapat dikesan'). Apabila virus tidak dapat dikesan, sistem pertahanan badan boleh pulih, anda kekal sihat, dan risiko memindahkan virus kepada bayi atau pasangan menjadi sangat kecil. Rawatan akan disesuaikan untuk kehamilan dan diteruskan selepas bersalin.

Penjagaan diri di rumah

• Ambil ubat HIV pada masa yang sama setiap hari — ini kunci utama kejayaan rawatan.
• Hadiri semua temujanji klinik dan ujian darah yang dijadualkan.
• Beritahu doktor atau ahli farmasi tentang semua ubat, suplemen dan herba yang anda ambil, kerana sesetengahnya boleh berinteraksi.
• Dapatkan rehat dan tidur yang cukup; kehamilan dan HIV kedua-duanya memerlukan tenaga.
• Elak alkohol dan berhenti merokok — ini membantu kesihatan anda dan bayi.
• Jaga kebersihan makanan dan minuman, dan basuh tangan dengan kerap.
• Simpan nombor telefon klinik anda dan ketahui apa yang perlu dilakukan jika ubat hampir habis.

Rawatan perubatan

Doktor akan memilih gabungan ubat HIV yang sesuai untuk anda dan bayi. Semasa hamil, jenis dan susunan ubat mungkin disesuaikan, dan viral load akan dipantau dengan kerap. Selepas bersalin, bayi biasanya diberi ubat pencegahan untuk tempoh yang singkat mengikut nasihat doktor. Cara kelahiran — melalui faraj atau pembedahan caesar — akan dibincangkan berdasarkan viral load anda dan keadaan kehamilan. Anda juga akan diberi kaunseling tentang cara memberi makan bayi; berbincang dengan doktor tentang pilihan yang paling selamat untuk anda dan bayi. Pasangan anda akan ditawarkan ujian dan rawatan jika perlu.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pembedahan caesar tidak diperlukan untuk semua wanita dengan HIV. Ia biasanya dicadangkan jika viral load anda tinggi menjelang bersalin, atau jika ada sebab obstetrik lain. Jika virus tidak dapat dikesan dan kehamilan berjalan lancar, kelahiran melalui faraj selalunya boleh dipertimbangkan. Doktor akan membincangkan pilihan ini dengan anda lebih awal supaya anda boleh membuat keputusan dengan tenang.

Hidup dengan keadaan ini

Kehidupan harian anda boleh berjalan hampir seperti biasa: bekerja, menjaga keluarga dan merancang kehamilan. Rutin utama ialah mengambil ubat tepat pada masanya dan menghadiri temujanji klinik. Ramai wanita dengan HIV menjalani kehamilan, bersalin dan membesarkan anak tanpa masalah kesihatan yang besar apabila rawatan diteruskan.

Tip gaya hidup

• Kekalkan hubungan baik dengan klinik kesihatan anda — satu pasukan yang mengenali anda membantu banyak.
• Beritahu pasangan tentang status anda, dengan bantuan kaunselor jika perlu; ini melindungi anda dan pasangan.
• Gunakan kondom untuk melindungi diri daripada jangkitan lain dan kehamilan yang tidak dirancang.
• Elak berkongsi jarum, pencukur atau alat solek yang boleh menyebabkan pendarahan.
• Rehat yang cukup dan uruskan tekanan dengan cara yang sihat, seperti berjalan atau bercakap dengan orang yang dipercayai.

Diet dan senaman

Makan makanan seimbang setiap hari — nasi atau bijirin, protein seperti ikan, telur, ayam atau kekacang, serta sayur dan buah. Ambil suplemen pranatal mengikut nasihat doktor. Minum air yang cukup. Senaman ringan seperti berjalan 20 hingga 30 minit beberapa kali seminggu biasanya selamat semasa hamil; sahkan dengan doktor anda dahulu, terutamanya jika anda mempunyai komplikasi kehamilan.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Menerima diagnosis HIV atau bimbang tentang kehamilan boleh membawa rasa takut, malu, sedih atau cemas — ini sangat biasa dan bukan tanda kelemahan. Stigma dan kerisauan tentang masa depan anak boleh menambah beban. Bercakap dengan kaunselor, pekerja sosial atau kumpulan sokongan boleh membantu. Jika rasa sedih, cemas atau putus asa berterusan sehingga mengganggu tidur, selera makan atau kehidupan harian, dapatkan bantuan profesional. Jika anda terfikir untuk mencederakan diri, dapatkan bantuan segera — hubungi talian kecemasan yang tersenarai di laman ini atau pergi ke jabatan kecemasan hospital terdekat.

Pencegahan

Jangkitan HIV boleh dicegah, dan jangkitan daripada ibu kepada bayi juga boleh dicegah hampir sepenuhnya. Langkah yang terbukti berkesan termasuk ujian HIV awal semasa hamil, rawatan HIV yang konsisten sehingga virus tidak dapat dikesan, penggunaan kondom, tidak berkongsi jarum, dan ujian untuk pasangan. Jika pasangan anda tidak mempunyai HIV, doktor mungkin membincangkan ubat pencegahan sebelum terdedah (PrEP) serta pilihan lain untuk melindungi pasangan.

Vaksin

Tiada vaksin untuk HIV setakat ini. Namun, vaksin lain disyorkan semasa hamil untuk melindungi anda dan bayi, seperti vaksin influenza, dan vaksin hepatitis B jika perlu. Sesetengah vaksin mungkin tidak sesuai semasa hamil — doktor akan menasihatkan mengikut keadaan kesihatan dan status HIV anda.

Program saringan

Di Malaysia, ujian HIV ditawarkan secara rutin kepada semua ibu hamil di klinik kesihatan ibu dan anak. Jika anda berisiko atau pasangan anda mempunyai HIV, doktor mungkin mencadangkan ujian ulang pada trimester kemudian. Pasangan juga disyorkan menjalani ujian. Ujian saringan lain semasa hamil — hepatitis B, sifilis, kencing manis dan tekanan darah — juga membantu melindungi anda dan bayi.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Tanpa rawatan, jumlah virus meningkat dan sistem pertahanan badan melemah, meningkatkan risiko jangkitan serius.
• Risiko memindahkan HIV kepada bayi jauh lebih tinggi tanpa rawatan berbanding dengan rawatan yang baik.
• Kehamilan tanpa rawatan boleh dikaitkan dengan kelahiran pramatang dan berat lahir rendah.
• Kesihatan jangka panjang ibu — termasuk jantung, buah pinggang dan tulang — boleh terjejas.

Pandangan jangka panjang

Dengan rawatan yang konsisten dan pemantauan kehamilan yang baik, wanita dengan HIV kini boleh hamil, melahirkan dan membesarkan anak yang sihat. Kebanyakan bayi yang dilahirkan oleh ibu yang menerima rawatan tidak dijangkiti HIV. Ini adalah keadaan yang boleh diuruskan untuk jangka panjang — bukan penghalang untuk menjadi ibu.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.