HIV, Hepatitis dan Sukan: Bolehkah Anda Terus Aktif?

Gambaran keseluruhan

HIV ialah sejenis virus yang menyerang sistem pertahanan badan (sistem imun — rangkaian sel yang melawan jangkitan). Hepatitis pula ialah keradangan hati, dan selalunya disebabkan oleh virus hepatitis A, B atau C. Topik ini menggabungkan ketiga-tiganya dengan sukan kerana ramai orang risau sama ada mereka boleh bersukan, atau sama ada mereka boleh dijangkiti di gelanggang. Jawapan ringkasnya: bersukan adalah selamat dan digalakkan. HIV serta hepatitis B dan C tidak merebak melalui peluh, air liur, bersalaman, atau bersentuhan biasa semasa bermain.

Jangkitan HIV dan hepatitis B memang wujud di Malaysia, tetapi jangkitan yang berpunca daripada sukan sangat jarang berlaku. Hepatitis B lebih biasa berbanding HIV. Kebanyakan kes berlaku melalui hubungan seks tanpa perlindungan atau perkongsian jarum, bukan melalui aktiviti sukan.

Gejala

Gejala biasa

• Ramai orang tidak mempunyai sebarang gejala selama bertahun-tahun, terutama pada peringkat awal HIV atau hepatitis B dan C.
• Gejala awal HIV: demam, sakit tekak, ruam, kelenjar bengkak, rasa letih dan sakit otot — seperti selesema biasa.
• Gejala hepatitis: rasa letih berpanjangan, loya, kurang selera makan, dan sakit di bahagian perut kanan atas.
• Kulit dan mata menjadi kekuningan (jaundis — kulit dan mata berwarna kuning), air kencing gelap seperti teh, dan najis berwarna pucat.
• Sendi sakit dan rasa lemah yang tidak pulih walaupun selepas berehat.

Gejala pada kanak-kanak

• Selalunya tiada gejala langsung, atau hanya sakit perut dan kurang selera makan.
• Kanak-kanak mungkin kelihatan lesu, mudah penat semasa bermain, atau tidak membesar seperti biasa.
• Jaundis (kulit dan mata kuning) lebih mudah dilihat pada kanak-kanak.
• Kanak-kanak dengan hepatitis B kronik perlu pemantauan berkala walaupun kelihatan sihat.

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Gejala lebih mudah disalah anggap sebagai penuaan biasa — letih, kurang bertenaga, dan sakit otot.
• Pemulihan selepas jangkitan mungkin mengambil masa lebih lama.
• Risiko kerosakan hati lebih tinggi jika jangkitan hepatitis kronik telah lama tidak dikesan.
• Perlu semakan ubat-ubatan lain bersama doktor kerana hati memproses kebanyakan ubat.

Punca

Punca utama

• HIV merebak melalui hubungan seks tanpa perlindungan, perkongsian jarum suntikan, pemindahan darah yang tidak disaring, dan daripada ibu kepada bayi semasa mengandung atau menyusu.
• Hepatitis B dan C merebak melalui darah dan cecair badan — hubungan seks, perkongsian jarum, alat tatu atau tindik yang tidak steril, dan daripada ibu kepada anak.
• Hepatitis A merebak melalui makanan dan air yang tercemar, bukan melalui darah.
• Dalam sukan, satu-satunya risiko teori ialah sentuhan darah ke darah — contohnya dua luka terbuka berdarah yang bergesel. Ini sangat jarang berlaku.

Faktor risiko

• Hubungan seks tanpa perlindungan.
• Berkongsi jarum suntikan, termasuk untuk suplemen atau bahan bina badan.
• Berkongsi alat cukur, berus gigi atau gunting kuku.
• Tatu atau tindik menggunakan peralatan yang tidak disterilkan.
• Luka berdarah terbuka dalam sukan sentuhan rapat tanpa penjagaan luka yang betul.
• Melancong ke kawasan dengan kebersihan makanan dan air yang kurang baik (hepatitis A).
• Bayi yang dilahirkan oleh ibu yang menghidap hepatitis B tanpa imunisasi segera.

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Jaundis (kulit atau mata kuning) yang baru muncul.
• Muntah berterusan hingga tidak dapat minum.
• Sakit perut teruk atau bengkak perut.
• Demam tinggi yang disertai kekeliruan.
• Terdedah kepada darah orang lain melalui luka terbuka — datang segera, kerana sesetengah langkah pencegahan perlu diambil dalam masa singkat.

Buat temujanji rutin jika:

• Anda merancang untuk mula bersukan atau bertanding dan ingin tahu tentang status kesihatan anda.
• Anda risau tentang pendedahan pada masa lalu dan ingin membuat saringan.
• Anda ingin melengkapkan imunisasi hepatitis B.
• Anda mempunyai hepatitis B atau C kronik dan ingin nasihat tentang tahap aktiviti fizikal yang sesuai.
• Anda rasa letih berpanjangan tanpa sebab yang jelas.

Diagnosis

Doktor akan bertanya tentang gejala, sejarah kesihatan dan sebarang pendedahan risiko, kemudian menjalankan ujian darah. Ujian darah ini mengesan sama ada virus ada dalam badan dan bagaimana hati berfungsi. Semuanya mudah, pantas dan sulit.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Ujian saringan darah untuk HIV, diikuti ujian pengesahan jika keputusan awal positif.
• Ujian darah untuk penanda hepatitis B dan C (antigen dan antibodi — tanda yang menunjukkan sama ada virus pernah atau sedang ada dalam badan).
• Ujian fungsi hati (enzim hati) untuk melihat sama ada hati mengalami keradangan.
• Ujian tambahan seperti ultrasound hati atau pemeriksaan tahap kerosakan hati jika jangkitan telah lama.
• Ujian air kencing dan pemeriksaan fizikal am.

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Keputusan ujian HIV dan hepatitis biasanya mengambil masa beberapa hari. Doktor akan menerangkan keputusan dengan jelas dan sulit, serta membincangkan langkah seterusnya. Jika ujian dibuat terlalu awal selepas pendedahan, doktor mungkin mencadangkan ujian ulang selepas tempoh tertentu (tempoh tetingkap — masa yang diambil oleh badan untuk menghasilkan tanda jangkitan yang boleh dikesan). Tanya doktor tentang kerahsiaan jika anda risau.

Rawatan

Rawatan bergantung kepada jenis jangkitan. HIV diurus dengan ubat antivirus harian yang dikawal doktor, yang membantu sistem imun kekal kuat. Hepatitis B dipantau rapat dan dirawat jika perlu. Hepatitis C kini boleh disembuhkan dengan ubat antivirus moden. Hepatitis A biasanya pulih sendiri dengan rehat. Dalam semua kes, senaman sederhana adalah bahagian penting dalam penjagaan.

Penjagaan diri di rumah

• Rehat yang cukup dan minum air dengan banyak, terutama semasa fasa pemulihan.
• Elakkan alkohol sepenuhnya jika hati anda sedang radang.
• Jangan berkongsi alat cukur, berus gigi, gunting kuku atau jarum.
• Tutup luka dengan plaster kalis air sebelum bersukan dan tukar jika basah.
• Basuh tangan dengan sabun selepas bersukan dan selepas ke tandas.
• Ambil ubat mengikut jadual yang ditetapkan doktor — jangan berhenti sendiri walaupun rasa sihat.
• Beritahu jurulatih atau ahli fisioterapi jika anda mempunyai jangkitan, supaya langkah keselamatan dapat diambil.

Rawatan perubatan

Doktor mungkin memberikan ubat antivirus untuk mengawal HIV atau hepatitis B, atau menyembuhkan hepatitis C. Ujian darah berkala digunakan untuk memantau keberkesanan rawatan dan kesihatan hati. Bagi hepatitis A, rawatan tertumpu kepada rehat dan sokongan kerana ia biasanya pulih sendiri. Vaksinasi hepatitis A dan B juga merupakan sebahagian daripada penjagaan pencegahan. Doktor anda akan memilih pendekatan yang paling sesuai berdasarkan keadaan anda.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pembedahan jarang diperlukan. Dalam kes yang sangat jarang, jika hati mengalami kerosakan teruk akibat hepatitis kronik, doktor mungkin merujuk kepada pakar hati untuk penilaian lanjut, termasuk pilihan pemindahan hati.

Hidup dengan keadaan ini

Anda boleh meneruskan kehidupan harian dan sukan seperti biasa. Kuncinya ialah konsisten dengan rawatan, menjaga kebersihan, dan berkomunikasi dengan jurulatih serta pasukan perubatan. Ramai atlet dengan HIV atau hepatitis terus bertanding di peringkat tinggi. Yang penting ialah mendengar isyarat badan — berehat apabila letih dan tidak memaksa diri semasa fasa pemulihan.

Tip gaya hidup

• Kekalkan jadual tidur yang tetap.
• Elakkan alkohol dan merokok, terutama jika hati anda terlibat.
• Dapatkan vaksin hepatitis A dan B jika belum.
• Gunakan kondom jika aktif secara seksual.
• Jangan berkongsi jarum, termasuk untuk suplemen atau ubat suntikan.
• Bawa bekas air sendiri dan elakkan berkongsi tuala atau botol.
• Berjumpa doktor secara berkala walaupun rasa sihat.

Diet dan senaman

Makan makanan seimbang — banyak sayur, buah, bijirin penuh dan protein tanpa lemak. Kurangkan makanan berminyak, bergula dan diproses. Untuk senaman, mulakan dengan aktiviti sederhana seperti berjalan, berjoging, berenang atau berbasikal selama 20 hingga 30 minit, beberapa kali seminggu. Jika anda menghidap hepatitis kronik atau sedang dalam rawatan HIV, berbincang dengan doktor tentang intensiti latihan, terutama jika anda mengalami keletihan atau sakit otot. Senaman ringan hingga sederhana membantu kekuatan otot, mood dan kesihatan hati.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Hidup dengan HIV atau hepatitis boleh membawa rasa malu, takut dan bimbang tentang pandangan orang lain — ini normal. Tekanan emosi boleh menjejaskan tidur, selera makan dan komitmen terhadap rawatan. Bercakap dengan seseorang yang dipercayai amat membantu. Jika anda rasa sedih berpanjangan, hilang minat, atau mempunyai fikiran untuk mencederakan diri, dapatkan bantuan segera — hubungi perkhidmatan sokongan kesihatan mental tempatan atau nombor kecemasan yang tersenarai di laman ini. Anda tidak keseorangan.

Pencegahan

Ya, sebahagian besarnya. HIV serta hepatitis B dan C boleh dicegah dengan langkah yang mudah: hubungan seks selamat, tidak berkongsi jarum atau alat cukur, pastikan tatu dan tindik dibuat di tempat yang bersih dan steril, serta vaksinasi hepatitis. Dalam sukan, amalkan penjagaan luka yang baik — tutup luka sebelum bermain, bersihkan darah pada peralatan dengan betul, dan jangan berkongsi botol air atau tuala.

Vaksin

Vaksin hepatitis B tersedia dan merupakan sebahagian daripada program imunisasi kanak-kanak di Malaysia; orang dewasa yang belum divaksin juga boleh bertanya kepada doktor atau ahli farmasi. Vaksin hepatitis A disyorkan untuk mereka yang berisiko atau melancong ke kawasan tertentu. Tiada vaksin untuk HIV atau hepatitis C pada masa ini, jadi pencegahan melalui tingkah laku selamat amat penting.

Program saringan

Saringan darah untuk HIV dan hepatitis disyorkan bagi mereka yang mempunyai faktor risiko, wanita hamil (saringan hepatitis B dan HIV adalah rutin dalam penjagaan kehamilan di Malaysia), penderma darah, dan sesiapa yang ingin mengetahui status kesihatan diri. Saringan adalah sulit dan boleh diminta melalui klinik kesihatan atau doktor keluarga.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Hepatitis B atau C kronik boleh menyebabkan parut hati (sirosis) dan kanser hati.
• HIV yang tidak dirawat melemahkan sistem imun dan boleh membawa kepada jangkitan oportunistik yang serius.
• Keletihan berpanjangan dan penurunan prestasi sukan.
• Masalah buah pinggang dan komplikasi lain jika rawatan diabaikan.
• Tekanan emosi dan pengasingan sosial akibat stigma.

Pandangan jangka panjang

Dengan penjagaan yang baik, prospeknya amat positif. Rawatan HIV moden membolehkan seseorang hidup panjang, sihat dan aktif. Hepatitis C boleh disembuhkan, dan hepatitis B boleh dikawal dengan pemantauan yang rapi. Ramai orang dengan jangkitan ini terus bersukan, bekerja dan menjalani kehidupan sepenuhnya. Kunci utamanya ialah pengesanan awal, rawatan berterusan dan sokongan daripada orang di sekeliling anda.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.