Rawatan Oksigen di Rumah

Gambaran keseluruhan

Rawatan oksigen di rumah ialah apabila doktor menetapkan bekalan oksigen tambahan untuk digunakan di rumah, biasanya setiap hari dalam tempoh yang lama. Oksigen ini datang daripada mesin khas (concentrator) yang menapis oksigen daripada udara bilik, atau daripada tangki oksigen. Ia disalurkan melalui tiub nipis ke hidung anda. Tujuan utamanya bukan untuk 'menyembuhkan' penyakit, tetapi untuk membantu tubuh anda mendapat cukup oksigen supaya organ seperti jantung dan otak kekurangan oksigen. Ramai orang menggunakan oksigen di rumah selama berbulan-bulan atau bertahun-tahun sambil terus menjalani kehidupan harian.

Ya, ia agak biasa. Di Malaysia, ramai pesakit dengan penyakit paru-paru kronik dan masalah jantung menggunakan oksigen di rumah. Ia biasanya dimulakan selepas pesakit keluar dari hospital atau selepas pemeriksaan lanjut di klinik pakar.

Ia paling kerap diberikan kepada orang dewasa yang lebih tua dengan penyakit paru-paru jangka panjang seperti COPD (penyakit paru-paru obstruktif kronik), parut paru-paru (fibrosis), bronkiektasis, atau masalah jantung yang teruk. Ia juga boleh diberikan kepada kanak-kanak yang dilahirkan pramatang atau yang mempunyai masalah paru-paru atau jantung sejak lahir, serta sesetengah orang dengan masalah pernafasan semasa tidur.

Gejala

Gejala biasa

• Sesak nafas yang berterusan, terutama ketika berjalan, menaiki tangga, atau mandi
• Rasa letih dan kurang bertenaga walaupun selepas rehat
• Bibir atau hujung jari kelihatan kebiruan (tanda kurang oksigen)
• Sakit kepala pada waktu pagi, terutamanya selepas tidur
• Sukar tidur lena atau berasa sangat mengantuk pada siang hari
• Bacaan pada alat pengukur oksigen (pulse oximeter) yang rendah dan berulang kali

Gejala pada kanak-kanak

• Sukar menyusu atau berhenti menyusu kerana sesak nafas
• Pertumbuhan berat badan yang lambat
• Pernafasan laju atau kelihatan 'tercungap' walaupun semasa berehat
• Kebiruan pada bibir, lidah, atau kuku
• Kurang aktif atau mudah meragam berbanding biasa

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Kekeliruan atau bercakap tidak menentu, yang boleh menjadi tanda kurang oksigen
• Mudah jatuh atau lemah otot kerana kurang tenaga
• Mengantuk berlebihan, terutamanya pada waktu siang
• Sesak nafas yang bertambah walaupun melakukan perkara ringan seperti berpakaian
• Bengkak pada kaki atau buku lali, yang mungkin berkaitan masalah jantung

Punca

Punca utama

• COPD (penyakit paru-paru obstruktif kronik) — kerosakan paru-paru jangka panjang, selalunya berkaitan merokok
• Fibrosis paru-paru — parut pada tisu paru-paru yang menyebabkan ia kurang kenyal dan kurang menyerap oksigen
• Bronkiektasis — saluran pernafasan yang rosak dan melebar, mudah dijangkiti kuman
• Penyakit jantung yang teruk, terutamanya kegagalan jantung, yang mengganggu peredaran oksigen
• Hipertensi pulmonari — tekanan darah tinggi dalam saluran darah paru-paru
• Masalah pernafasan semasa tidur (sleep apnoea) yang teruk dan tidak bertindak balas dengan rawatan lain
• Bayi pramatang yang paru-parunya belum cukup matang, atau kanak-kanak dengan masalah jantung atau paru-paru sejak lahir

Faktor risiko

• Merokok semasa atau dahulu, atau terdedah kepada asap rokok dalam jangka masa panjang
• Terdedah kepada habuk, asbestos, atau bahan kimia di tempat kerja
• Pencemaran udara dalaman, contohnya asap dapur atau pembakaran terbuka
• Jangkitan paru-paru yang teruk berulang kali, terutamanya pada zaman kanak-kanak
• Faktor keturunan tertentu yang menjejaskan paru-paru
• Dilahirkan pramatang atau dengan berat lahir yang sangat rendah

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Sesak nafas yang bertambah teruk dalam masa beberapa jam
• Demam atau kahak bertambah dan berubah warna
• Bacaan oksigen menurun walaupun anda menggunakan oksigen seperti biasa
• Anda terpaksa menaikkan kadar aliran oksigen sendiri untuk rasa selesa
• Mesin rosak dan anda tidak mempunyai bekalan sandaran

Buat temujanji rutin jika:

• Sebelum membuat perjalanan jauh atau bercuti, supaya bekalan oksigen dapat dirancang
• Jika anda berasa letih berterusan walaupun bacaan oksigen normal
• Untuk semakan berkala dan penilaian semula keperluan oksigen anda
• Jika anda mengalami kesan sampingan seperti hidung kering, sakit telinga, atau kulit lecet kerana tiub
• Jika anda atau ahli keluarga berasa tertekan atau bimbang tentang penggunaan oksigen di rumah

Diagnosis

Keputusan untuk memulakan oksigen di rumah dibuat oleh doktor selepas menilai tahap oksigen dalam darah anda. Ini biasanya bermula dengan bacaan pada hujung jari menggunakan alat kecil yang dipanggil pulse oximeter. Jika bacaan rendah, doktor mungkin mengambil sampel darah daripada arteri (pembuluh nadi) untuk mengukur oksigen dengan lebih tepat. Penilaian juga melihat keadaan keseluruhan anda — bukan hanya satu bacaan — dan sama ada oksigen benar-benar memberi manfaat kepada anda.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Pulse oximeter — alat kecil yang dipicit pada hujung jari untuk membaca tahap oksigen
• Ujian darah arteri (arterial blood gas) — sampel darah kecil daripada nadi untuk bacaan oksigen yang lebih tepat
• Ujian fungsi paru-paru (spirometri) — anda meniup ke dalam tiub untuk mengukur kekuatan paru-paru
• X-ray dada atau imbasan CT untuk melihat keadaan paru-paru
• Ujian berjalan 6 minit — untuk melihat bagaimana oksigen berubah semasa anda bergerak
• Kajian tidur (sleep study) jika masalah pernafasan semasa tidur disyaki
• Ujian darah tambahan untuk menilai fungsi jantung dan organ lain

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Proses ini biasanya tidak menyakitkan, kecuali rasa sedikit tidak selesa semasa pengambilan darah arteri. Anda mungkin perlu menjalani beberapa ujian dalam tempoh yang berbeza, kerana doktor mahu memastikan keputusan itu tepat dan bukan disebabkan oleh keadaan sementara seperti jangkitan. Jika oksigen disyorkan, ahli terapi pernafasan atau jururawat akan mengajar anda cara menggunakan peralatan, membersihkannya, dan apa yang perlu dilakukan jika berlaku masalah.

Rawatan

Rawatan oksigen di rumah bermakna anda menerima oksigen tambahan melalui tiub halus ke hidung (nasal cannula), atau kadangkala melalui topeng muka. Doktor akan menetapkan berapa banyak oksigen (kadar aliran) dan berapa lama anda perlu menggunakannya setiap hari — sesetengah orang menggunakannya 24 jam, ada yang hanya pada waktu malam atau semasa aktiviti. Peralatan utama ialah mesin penumpuk oksigen (oxygen concentrator) yang menggunakan elektrik, atau tangki oksigen mudah alih untuk dibawa keluar rumah. Ia digunakan bersama rawatan lain untuk penyakit asas anda, bukan menggantikannya.

Penjagaan diri di rumah

• Gunakan oksigen mengikut arahan doktor — jangan ubah kadar aliran sendiri
• Jangan merokok dan jangan benarkan sesiapa merokok berhampiran anda atau peralatan oksigen
• Jauhkan peralatan daripada api terbuka, dapur gas, lilin, dan alat pemanas
• Bersihkan tiub hidung dan ganti penapis mesin mengikut jadual yang diajar
• Simpan nombor telefon pembekal peralatan dan pasukan kesihatan anda di tempat mudah dilihat
• Sediakan bekalan sandaran, contohnya tangki kecil, jika elektrik terputus
• Beritahu pihak berkuasa elektrik tempatan jika anda bergantung pada mesin oksigen menggunakan elektrik
• Lembapkan hidung jika kering dengan menggunakan pelembap yang disyorkan oleh pasukan kesihatan anda
• Sentiasa bawa tiub dan bekalan mudah alih apabila keluar rumah

Rawatan perubatan

Doktor akan merawat punca masalah paru-paru atau jantung anda pada masa yang sama, kerana oksigen hanyalah sebahagian daripada pelan penjagaan. Ini mungkin termasuk program pemulihan paru-paru, latihan pernafasan, fisioterapi, dan pengurusan jangkitan. Anda juga mungkin ditawarkan vaksinasi untuk mengurangkan risiko jangkitan paru-paru. Jangan berhenti atau memulakan sebarang ubat tanpa berbincang dengan doktor atau ahli farmasi anda.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Kebanyakan orang yang menggunakan oksigen di rumah tidak memerlukan pembedahan. Walau bagaimanapun, bagi sebahagian kecil pesakit — contohnya mereka yang menunggu pemindahan paru-paru atau mempunyai masalah jantung tertentu — prosedur khas mungkin dipertimbangkan. Doktor pakar anda akan membincangkan pilihan ini jika ia berkaitan dengan keadaan anda.

Hidup dengan keadaan ini

Hari pertama dengan oksigen di rumah mungkin terasa janggal — tiub mungkin mengganggu, dan mesin mungkin berbunyi. Beri masa untuk menyesuaikan diri. Cuba tetapkan rutin: letakkan mesin di tempat yang mudah diakses, susun tiub supaya tidak menjadi punca tersadung, dan pilih tempat duduk yang selesa dengan tiub yang cukup panjang. Ramai orang menggunakan beg atau tali pinggang kecil untuk membawa tangki mudah alih ketika keluar. Beritahu keluarga dan rakan tentang peralatan ini supaya mereka dapat membantu.

Tip gaya hidup

• Kekal aktif mengikut kemampuan anda — berjalan perlahan di sekitar rumah atau taman boleh membantu kekuatan otot dan mood
• Elakkan berada berhampiran asap rokok, dupa, atau bahan kimia yang kuat
• Rehat secukupnya dan atur aktiviti berat pada waktu anda paling bertenaga
• Jaga kebersihan tangan dan elakkan orang yang sedang sakit selesema atau batuk
• Rancang perjalanan lebih awal — hubungi pembekal peralatan untuk bekalan oksigen semasa dalam perjalanan
• Pastikan rumah mempunyai pengudaraan yang baik tetapi tidak terlalu berangin

Diet dan senaman

Makan makanan seimbang dengan cukup protein, sayur, dan buah untuk mengekalkan tenaga dan daya tahan tubuh. Jika selera makan menurun, makan dalam kuantiti kecil tetapi lebih kerap. Bagi senaman, mulakan dengan perlahan dan ikut nasihat pasukan kesihatan anda — program pemulihan paru-paru sangat membantu kerana ia mengajar cara bernafas dan bergerak dengan lebih cekap walaupun menggunakan oksigen. Jangan memulakan senaman berat secara tiba-tiba tanpa nasihat doktor.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Tidak hairanlah jika anda berasa bimbang, sedih, atau tertekan. Bergantung pada mesin boleh mengubah cara anda melihat diri sendiri dan boleh membuatkan anda berasa terasing. Perasaan ini biasa dan tidak perlu dipendam. Bercakap dengan pasangan, ahli keluarga, atau rakan boleh membantu. Jika rasa sedih atau bimbang berterusan sehingga mengganggu tidur, selera makan, atau kehidupan harian anda, sila berjumpa doktor atau ahli kesihatan mental. Jika anda mempunyai fikiran untuk mencederakan diri sendiri, dapatkan bantuan segera — hubungi perkhidmatan kecemasan atau talian sokongan krisis kesihatan mental di kawasan anda, atau pergi ke jabatan kecemasan hospital terdekat.

Pencegahan

Tidak semua keperluan oksigen di rumah boleh dielakkan, terutamanya jika ia berkaitan dengan penyakit keturunan atau kelahiran pramatang. Namun begitu, anda boleh mengurangkan risiko penyakit paru-paru yang membawa kepada keperluan oksigen dengan tidak merokok, mengelakkan asap rokok, memakai perlindungan di tempat kerja yang berdebu, dan mendapatkan rawatan awal untuk jangkitan paru-paru.

Vaksin

Vaksinasi boleh mengurangkan risiko jangkitan paru-paru yang boleh memburukkan keadaan anda. Tanya doktor atau ahli farmasi anda tentang vaksin yang sesuai untuk anda dan ahli keluarga yang tinggal serumah, terutamanya vaksin influenza dan pneumokokal mengikut jadual yang disyorkan di Malaysia.

Program saringan

Jika anda mempunyai gejala sesak nafas berterusan atau sejarah merokok yang panjang, berjumpa doktor untuk penilaian paru-paru. Pengesanan awal masalah paru-paru membolehkan rawatan dimulakan lebih awal dan mungkin melambatkan kemerosotan fungsi paru-paru.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Tahap oksigen yang rendah berterusan boleh membebankan jantung dan otak
• Sesak nafas yang bertambah teruk sehingga mengehadkan pergerakan harian
• Tidur yang terganggu dan rasa letih yang berpanjangan
• Risiko lebih tinggi untuk dimasukkan ke hospital akibat jangkitan paru-paru
• Dalam kes yang teruk, komplikasi pada jantung dan organ lain

Pandangan jangka panjang

Ramai orang yang menggunakan oksigen di rumah dapat menjalani kehidupan yang bermakna — keluar bersama keluarga, melakukan hobi, dan kekal aktif mengikut kemampuan. Oksigen bukan tanda penamat; ia adalah alat yang membantu anda bernafas dengan lebih selesa. Setiap orang berbeza, dan keperluan oksigen boleh berubah dari semasa ke semasa. Kekal berhubung dengan pasukan kesihatan anda, ikut pelan rawatan, dan jangan ragu untuk bertanya soalan.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.