Hiperparatiroidisme: Apabila Kelenjar Paratiroid Terlalu Aktif

Gambaran keseluruhan

Hiperparatiroidisme berlaku apabila kelenjar paratiroid — empat kelenjar kecil bersaiz sebutir kacang di leher, berhampiran kelenjar tiroid — mengeluarkan terlalu banyak hormon paratiroid (PTH). Hormon ini mengawal jumlah kalsium dalam darah. Apabila PTH terlalu tinggi, kalsium dalam darah boleh naik melebihi paras normal, dan kalsium pula boleh 'ditarik keluar' daripada tulang. Ada tiga jenis utama: primer (masalah bermula pada kelenjar paratiroid sendiri), sekunder (kelenjar bekerja lebih kerana masalah lain, biasanya penyakit buah pinggang atau kekurangan vitamin D), dan tertier (berlaku lama selepas masalah buah pinggang yang teruk).

Hiperparatiroidisme primer agak biasa, terutamanya dalam kalangan wanita selepas menopaus. Ia sering dijumpai secara tidak sengaja semasa ujian darah rutin kerana ramai pesakit tidak berasa apa-apa gejala.

Ia lebih kerap berlaku pada wanita berusia lebih 50 tahun, tetapi boleh berlaku pada lelaki dan pada usia lebih muda juga. Jenis sekunder lebih biasa pada orang yang mempunyai penyakit buah pinggang kronik atau yang menjalani dialisis, serta pada orang yang kekurangan vitamin D dalam jangka masa panjang.

Gejala

Gejala biasa

• Tiada gejala langsung (paling biasa, terutamanya pada kes ringan)
• Rasa letih, lemah atau kurang bertenaga
• Sakit tulang, sendi atau otot
• Batu karang di buah pinggang, kadang-kadang berulang
• Sembelit, loya atau kurang selera makan
• Rasa dahaga yang kuat dan kerap membuang air kecil
• Sukar menumpukan perhatian, rasa keliru atau mood yang berubah
• Rasa murung atau cemas
• Tekanan darah tinggi

Gejala pada kanak-kanak

• Pertumbuhan yang lambat atau lebih perlahan daripada rakan sebaya
• Sakit tulang atau mudah mengalami patah tulang
• Batu karang buah pinggang (jarang, tetapi perlu disiasat)
• Rasa letih dan kurang berminat untuk bermain atau belajar
• Kelemahan otot atau kesukaran berjalan

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Rasa keliru, mudah lupa atau perubahan personaliti
• Rasa lemah dan mudah jatuh
• Patah tulang selepas jatuh yang ringan
• Sembelit dan kurang selera makan yang berpanjangan
• Rasa murung atau kurang berminat pada aktiviti harian

Punca

Punca utama

• Hiperparatiroidisme primer: satu atau lebih kelenjar paratiroid membesar (adenoma, iaitu pertumbuhan bukan kanser) dan mengeluarkan terlalu banyak PTH. Ini penyebab paling biasa.
• Hiperparatiroidisme sekunder: kelenjar paratiroid bekerja lebih kerana kalsium darah rendah dalam jangka panjang, biasanya akibat penyakit buah pinggang kronik atau kekurangan vitamin D.
• Hiperparatiroidisme tertier: berlaku apabila kelenjar yang terlalu aktif selama bertahun-tahun (biasanya kerana penyakit buah pinggang) terus mengeluarkan PTH berlebihan walaupun punca asal sudah dirawat.
• Faktor keturunan yang jarang berlaku, di mana beberapa ahli keluarga mempunyai masalah kelenjar paratiroid atau kelenjar endokrin lain.

Faktor risiko

• Menjadi wanita selepas menopaus
• Umur yang lebih lanjut
• Penyakit buah pinggang kronik atau menjalani dialisis
• Kekurangan vitamin D dalam jangka masa panjang
• Pengambilan suplemen kalsium atau vitamin D yang berlebihan tanpa nasihat doktor
• Sebahagian ubat tertentu, seperti diuretik jenis thiazide atau litium, yang boleh menjejaskan paras kalsium
• Sejarah keluarga dengan masalah kelenjar paratiroid atau kelenjar endokrin
• Pernah menerima radiasi pada kawasan leher

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Rasa keliru, mengantuk melampau atau tidak sedarkan diri — ini keadaan kecemasan, hubungi perkhidmatan kecemasan dengan segera
• Degupan jantung yang cepat atau tidak teratur
• Muntah berterusan atau tidak dapat minum air
• Sakit teruk di bahagian tepi pinggang bersama demam
• Kelemahan otot yang teruk dan tiba-tiba

Buat temujanji rutin jika:

• Ujian darah menunjukkan paras kalsium yang tinggi, walaupun anda berasa sihat
• Rasa letih, lemah atau sakit tulang yang berpanjangan tanpa sebab jelas
• Pernah atau sedang mengalami batu karang buah pinggang
• Rasa dahaga yang luar biasa dan kerap membuang air kecil
• Rasa murung, cemas atau keliru yang tidak jelas puncanya
• Anda mempunyai penyakit buah pinggang kronik dan ingin memantau kesihatan tulang

Diagnosis

Doktor biasanya bermula dengan bertanya tentang gejala anda, ubat yang diambil dan sejarah keluarga, kemudian menjalankan pemeriksaan fizikal. Pengesahan hampir selalu dibuat melalui ujian darah yang mengukur kalsium dan hormon paratiroid (PTH) secara serentak. Doktor juga akan mencari punca lain kalsium tinggi, seperti ubat-ubatan, vitamin D rendah atau masalah buah pinggang, sebelum membuat kesimpulan.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Ujian darah paras kalsium (termasuk kalsium 'bebas' atau ionized)
• Ujian darah hormon paratiroid (PTH)
• Ujian fungsi buah pinggang dan elektrolit
• Paras vitamin D
• Ujian air kencing 24 jam untuk mengukur kalsium yang dibuang
• Imbasan kepadatan tulang (DEXA) untuk melihat kekuatan tulang
• Ultrasound leher atau imbasan khas paratiroid untuk mencari kelenjar yang membesar, biasanya sebelum pembedahan
• Ujian genetik dalam kes tertentu yang disyaki keturunan

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Selalunya anda perlu membuat beberapa ujian darah dalam tempoh beberapa minggu untuk mengesahkan keputusan, kerana satu bacaan sahaja tidak mencukupi. Jika keputusan menunjukkan hiperparatiroidisme primer, doktor akan berbincang sama ada pemantauan sahaja atau rawatan lanjut lebih sesuai untuk anda. Proses ini mungkin mengambil sedikit masa — itu normal dan bertujuan memastikan keputusan yang tepat.

Rawatan

Rawatan bergantung pada jenis hiperparatiroidisme, paras kalsium, gejala anda, umur dan keadaan tulang serta buah pinggang. Kes ringan tanpa gejala selalunya hanya dipantau secara berkala. Kes yang lebih serius atau bergejala mungkin memerlukan pembedahan. Bagi jenis sekunder, tumpuan utama ialah merawat punca asas, biasanya penyakit buah pinggang atau kekurangan vitamin D.

Penjagaan diri di rumah

• Minum air yang mencukupi sepanjang hari untuk membantu buah pinggang, melainkan doktor menasihatkan had cecair kerana masalah jantung atau buah pinggang
• Jangan menambah suplemen kalsium atau vitamin D sendiri tanpa berbincang dengan doktor atau ahli farmasi
• Bersenam secara sederhana dan konsisten untuk menyokong kekuatan tulang, mengikut kesesuaian diri anda
• Catat gejala anda dalam buku nota ringkas supaya mudah dibincangkan semasa temu janji
• Hadiri semua temu janji susulan dan ujian darah yang dijadualkan
• Berhati-hati untuk mengelakkan jatuh di rumah, terutamanya jika tulang anda sudah lemah
• Beritahu doktor tentang semua ubat, termasuk ubat herba dan suplemen yang anda ambil

Rawatan perubatan

Doktor akan memilih pendekatan berdasarkan kes anda. Pilihan termasuk pemantauan berkala dengan ujian darah dan imbasan tulang untuk kes ringan yang stabil; pembedahan untuk membuang kelenjar yang terlalu aktif; serta rawatan yang menyasarkan punca asas bagi jenis sekunder, seperti menambah vitamin D yang kurang atau mengawal masalah buah pinggang. Dalam sesetengah keadaan, doktor mungkin menggunakan ubat tertentu untuk mengurangkan kesan hormon terhadap tulang atau menurunkan paras kalsium. Semua keputusan ini dibuat oleh doktor anda berdasarkan keputusan ujian — jangan mula atau hentikan sebarang ubat sendiri.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pembedahan biasanya dicadangkan apabila paras kalsium jauh lebih tinggi daripada normal, terdapat gejala yang jelas, berlaku batu karang berulang, tulang sudah menipis, pesakit masih muda, atau fungsi buah pinggang terjejas. Ia juga dipertimbangkan apabila pemantauan sukar dilakukan. Pembedahan ini biasanya kecil dan pakar akan menerangkan risiko serta manfaatnya dengan terperinci sebelum anda membuat keputusan.

Hidup dengan keadaan ini

Kebanyakan orang dengan hiperparatiroidisme boleh menjalani kehidupan harian seperti biasa. Jika anda hanya dipantau, perkara utama ialah hadir untuk ujian berkala dan memerhatikan sebarang perubahan gejala. Jika anda menjalani pembedahan, kebanyakan pesakit berasa lebih bertenaga dalam beberapa minggu hingga bulan selepas itu, walaupun pemulihan setiap orang berbeza.

Tip gaya hidup

• Kekalkan waktu tidur yang tetap dan cukup rehat
• Aktif secara sederhana, contohnya berjalan kaki setiap hari
• Elakkan merokok dan hadkan alkohol
• Minum air dengan cukup, terutama dalam cuaca panas di Malaysia
• Pantau berat badan dan tekanan darah secara berkala
• Simpan satu senarai ubat dan keputusan ujian terkini untuk dibawa ke setiap temu janji

Diet dan senaman

Anda tidak perlu mengelakkan kalsium sepenuhnya — kalsium daripada makanan masih penting untuk tulang. Yang lebih penting ialah tidak mengambil suplemen kalsium atau vitamin D dalam dos tinggi tanpa nasihat doktor. Makan secara seimbang dengan banyak sayur, buah, bijirin penuh dan protein yang mencukupi. Untuk senaman, pilih aktiviti menanggung berat seperti berjalan, menaiki tangga ringan atau latihan rintangan sederhana untuk menyokong tulang, tetapi elakkan pergerakan yang berisiko jatuh atau kecederaan jika tulang anda lemah. Dapatkan nasihat doktor atau ahli fisioterapi sebelum memulakan rutin baharu.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Rasa letih yang berpanjangan, sakit tulang dan ketidaktentuan tentang kesihatan boleh menjejaskan mood dan memberi tekanan emosi. Rasa bimbang atau murung adalah perkara biasa dan bukan tanda kelemahan. Berbual dengan keluarga, rakan atau kumpulan sokongan boleh membantu. Jika perasaan sedih, cemas atau putus asa berterusan sehingga mengganggu kehidupan harian anda, sila dapatkan bantuan profesional — bantuan kesihatan mental sentiasa tersedia, dan anda tidak perlu menghadapinya seorang diri.

Pencegahan

Hiperparatiroidisme primer yang disebabkan oleh pertumbuhan kelenjar biasanya tidak dapat dicegah. Namun, jenis sekunder boleh dikurangkan risikonya dengan mengawal penyakit buah pinggang secara baik, memastikan vitamin D mencukupi, dan tidak mengambil suplemen kalsium atau vitamin D secara berlebihan tanpa nasihat doktor.

Program saringan

Tiada ujian saringan umum yang disyorkan untuk semua orang. Walau bagaimanapun, ujian darah kalsium rutin adalah munasabah jika anda mempunyai gejala yang berkaitan, penyakit buah pinggang kronik, sejarah keluarga hiperparatiroidisme, atau sedang mengambil ubat yang boleh menjejaskan paras kalsium. Bincangkan dengan doktor anda sama ada ujian sesuai untuk anda.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Tulang menjadi nipis dan lemah (osteoporosis), meningkatkan risiko patah tulang
• Batu karang buah pinggang yang berulang dan boleh menjejaskan fungsi buah pinggang
• Masalah buah pinggang jangka panjang
• Tekanan darah tinggi dan kesan pada jantung dalam jangka masa panjang
• Rasa keliru, masalah ingatan dan perubahan mood, terutama jika kalsium sangat tinggi
• Dalam kes yang jarang dan teruk, paras kalsium yang sangat tinggi boleh menjadi keadaan kecemasan perubatan

Pandangan jangka panjang

Tinjauan keseluruhan adalah memberangsangkan. Banyak kes ringan kekal stabil selama bertahun-tahun dengan pemantauan sahaja, dan apabila pembedahan diperlukan, ia selalunya menyelesaikan masalah bagi hiperparatiroidisme primer. Bagi jenis sekunder, mengawal punca asas seperti penyakit buah pinggang amat membantu. Dengan susulan yang teratur dan kerjasama dengan pasukan kesihatan anda, kebanyakan orang boleh meneruskan kehidupan yang aktif dan sihat.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.