Buah Pinggang, Dialisis dan Pemindahan Organ

Gambaran keseluruhan

Buah pinggang ialah dua organ berbentuk kacang di bahagian belakang badan anda. Ia bertugas menapis darah, membuang sisa dan air yang berlebihan melalui air kencing, menyeimbangkan garam dan mineral, serta membantu mengawal tekanan darah dan penghasilan sel darah merah. Apabila buah pinggang rosak teruk dan tidak lagi dapat menjalankan tugas ini, doktor memanggilnya penyakit buah pinggang peringkat akhir. Pada peringkat ini, seseorang memerlukan rawatan yang menggantikan kerja buah pinggang, iaitu dialisis (mesin atau cecair khas digunakan untuk menapis darah kerana buah pinggang tidak lagi mampu berbuat demikian) atau pemindahan buah pinggang (pembedahan untuk memasukkan buah pinggang sihat daripada penderma).

Ya, penyakit buah pinggang kronik agak biasa di Malaysia. Bilangan pesakit yang memerlukan dialisis terus meningkat setiap tahun, dan sebahagian besar kes berpunca daripada diabetes dan tekanan darah tinggi yang tidak terkawal. Ini bermakna ramai orang melalui pengalaman yang sama seperti anda, dan terdapat banyak sokongan yang tersedia.

Sesiapa sahaja boleh mengalami masalah buah pinggang, tetapi ia lebih kerap berlaku pada orang yang menghidap diabetes atau tekanan darah tinggi, mereka yang berusia lebih 60 tahun, orang yang mempunyai ahli keluarga dengan penyakit buah pinggang, serta individu yang mengambil ubat tahan sakit dalam jangka panjang tanpa pemantauan doktor. Kanak-kanak juga boleh mendapat penyakit buah pinggang, walaupun lebih jarang, dan selalunya disebabkan faktor kelahiran atau jangkitan berulang.

Gejala

Gejala biasa

• Rasa letih dan lemah yang berpanjangan walaupun sudah cukup tidur
• Bengkak pada kaki, buku lali, tangan atau muka, terutamanya pada waktu pagi
• Kencing berbuih atau jumlah air kencing berkurang
• Loya, muntah atau hilang selera makan
• Gatal-gatal pada kulit dan kulit menjadi kering
• Sesak nafas atau rasa berat di dada selepas aktiviti ringan
• Sukar tidur, rasa mengantuk dan sukar memberi tumpuan
• Otot mengecut atau rasa kebas pada tangan dan kaki

Gejala pada kanak-kanak

• Pertumbuhan yang lambat berbanding kanak-kanak sebaya
• Bengkak di sekeliling mata, terutamanya pada waktu pagi
• Kencing di katil pada usia yang sepatutnya sudah berhenti, atau kencing lebih kerap
• Selera makan yang lemah dan berat badan tidak bertambah
• Kerap letih, pucat atau tidak bermaya semasa bermain
• Jangkitan saluran kencing yang berulang

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Rasa lemah dan mudah jatuh yang disangka bahagian biasa penuaan
• Kekeliruan atau daya ingatan yang menurun secara tiba-tiba
• Hilang selera makan dan berat badan menurun tanpa sebab jelas
• Bengkak badan atau sesak nafas yang berulang
• Tekanan darah yang sukar dikawal walaupun dengan rawatan

Punca

Punca utama

• Diabetes yang tidak terkawal dalam jangka panjang
• Tekanan darah tinggi yang tidak dirawat
• Keradangan pada buah pinggang (glomerulonefritis), iaitu keadaan di mana penapis kecil dalam buah pinggang cedera
• Penyakit buah pinggang polisistik, iaitu keadaan keturunan yang menyebabkan tumbuhnya banyak sista pada buah pinggang
• Pengambilan ubat tahan sakit tertentu secara berlebihan atau berpanjangan tanpa pemantauan
• Jangkitan saluran kencing yang berulang atau halangan pada saluran kencing, seperti batu karang
• Kerosakan buah pinggang akibat penyakit lain atau komplikasi semasa bersalin

Faktor risiko

• Menghidap diabetes atau tekanan darah tinggi
• Sejarah keluarga dengan penyakit buah pinggang
• Berusia 60 tahun ke atas
• Berlebihan berat badan atau obes
• Merokok
• Penyakit jantung atau saluran darah
• Kerap mengambil ubat tahan sakit tanpa nasihat doktor atau ahli farmasi
• Pernah mengalami kecederaan teruk pada buah pinggang atau kerosakan akibat dehidrasi yang teruk

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Tiada langsung air kencing selama lebih 24 jam
• Sesak nafas atau bengkak yang bertambah teruk dengan cepat
• Kencing berdarah atau sakit teruk pada bahagian belakang badan
• Demam dengan saluran dialisis atau tempat suntikan akses
• Muntah berterusan sehingga tidak dapat minum

Buat temujanji rutin jika:

• Rasa letih berpanjangan yang tidak hilang walaupun selepas rehat
• Bengkak pada kaki atau muka yang berulang
• Kencing berbuih atau kerap bangun kencing pada waktu malam
• Tekanan darah atau gula darah yang sukar dikawal
• Ahli keluarga terdekat menghidap penyakit buah pinggang peringkat akhir

Diagnosis

Doktor akan bermula dengan bertanya tentang kesihatan anda, ubat yang diambil, sejarah keluarga dan gejala yang dialami. Seterusnya, ujian darah dan air kencing digunakan untuk menilai sejauh mana buah pinggang berfungsi. Jika perlu, doktor akan mencadangkan ujian pengimejan atau rujukan kepada pakar buah pinggang (nefrologi) untuk penilaian lanjut.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Ujian darah untuk mengukur bahan buangan seperti kreatinin dan kadar penapisan buah pinggang (eGFR), iaitu anggaran seberapa baik buah pinggang anda menapis darah
• Ujian air kencing untuk mengesan protein atau darah yang tidak sepatutnya ada
• Ujian darah untuk garam mineral, kalsium, fosfat dan paras hemoglobin
• Ujian ultrasound buah pinggang untuk melihat saiz, bentuk dan sebarang halangan
• Dalam sesetengah kes, biopsi buah pinggang, iaitu sampel kecil tisu diambil untuk diperiksa di makmal
• Pemeriksaan tekanan darah dan gula darah secara berkala

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Kebanyakan ujian ini mudah dan tidak menyakitkan. Keputusan ujian darah dan air kencing selalunya diperoleh dalam beberapa hari. Doktor akan menerangkan keputusan tersebut dengan jelas dan membincangkan pilihan rawatan mengikut keadaan anda. Anda dialu-alukan untuk bertanya soalan dan membawa ahli keluarga bersama untuk membantu anda memahami maklumat.

Rawatan

Matlamat rawatan bergantung pada peringkat penyakit buah pinggang. Pada peringkat awal, tumpuan adalah untuk melambatkan kerosakan dan mengawal penyakit yang menjadi punca, seperti diabetes dan tekanan darah tinggi. Apabila fungsi buah pinggang menurun dengan teruk, pilihan rawatan termasuk dialisis atau pemindahan buah pinggang. Pasukan perubatan anda akan membincangkan pilihan yang paling sesuai dengan keadaan, gaya hidup dan kehendak anda.

Penjagaan diri di rumah

• Ambil ubat yang diarahkan oleh doktor secara konsisten dan jangan berhenti sendiri
• Kurangkan garam dalam makanan dan elakkan makanan yang diproses tinggi
• Ikut nasihat doktor atau pakar pemakanan tentang jumlah air dan jenis makanan yang sesuai
• Pantau tekanan darah dan gula darah di rumah jika disyorkan
• Berhenti merokok dan hadkan pengambilan minuman beralkohol
• Jangan mengambil ubat tahan sakit atau suplemen tanpa berbincang dengan doktor atau ahli farmasi terlebih dahulu
• Hadir ke semua temu janji susulan dan ujian berkala

Rawatan perubatan

Rawatan perubatan melibatkan pengawalan tekanan darah dan gula darah, penggunaan ubat yang membantu melindungi buah pinggang, serta pemantauan garam mineral dan tahap darah. Sesetengah pesakit memerlukan ubat untuk membantu tubuh menghasilkan sel darah merah (kerana buah pinggang yang rosak kurang menghasilkan bahan yang diperlukan), ubat untuk mengikat fosfat daripada makanan, dan ubat untuk menyeimbangkan mineral dalam badan. Apabila fungsi buah pinggang sangat rendah, dialisis diperlukan. Terdapat dua bentuk utama: hemodialisis, iaitu darah ditapis melalui mesin beberapa kali seminggu di pusat dialisis, dan dialisis peritoneal, iaitu cecair khas dimasukkan ke dalam rongga perut dan ditukar di rumah mengikut jadual yang dilatih oleh pasukan perubatan. Semua keputusan rawatan dibuat bersama doktor anda.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pemindahan buah pinggang melibatkan pembedahan untuk memasukkan buah pinggang sihat daripada penderma, sama ada penderma hidup atau penderma yang telah meninggal dunia. Ia biasanya dipertimbangkan apabila fungsi buah pinggang sangat rendah atau apabila dialisis telah bermula. Selain itu, pembedahan kecil mungkin diperlukan untuk menyediakan tempat akses dialisis, seperti fistula (saluran darah yang disambung khas untuk dialisis) atau kateter. Pasukan perubatan akan menilai kesesuaian anda melalui beberapa siri ujian sebelum sebarang pembedahan dicadangkan.

Hidup dengan keadaan ini

Hidup dengan penyakit buah pinggang atau menjalani dialisis memerlukan rutin yang teratur, tetapi ramai orang terus menjalani kehidupan yang aktif dan bermakna. Anda mungkin perlu merancang jadual harian di sekeliling sesi dialisis atau ubat-ubatan. Rehat yang cukup, pengurusan tekanan dan sokongan keluarga memainkan peranan besar dalam membantu anda kekal sihat dan bermotivasi.

Tip gaya hidup

• Kekalkan jadual tidur dan bangun yang tetap untuk mengurangkan keletihan
• Rancang aktiviti fizikal ringan mengikut kemampuan dan nasihat doktor
• Elakkan makanan tinggi garam, makanan diproses dan minuman bergula
• Jaga kebersihan tempat akses dialisis untuk mengelakkan jangkitan
• Bawa senarai ubat anda ke setiap temu janji
• Sertai kumpulan sokongan pesakit buah pinggang untuk berkongsi pengalaman

Diet dan senaman

Pemakanan memainkan peranan penting. Secara amnya, pesakit buah pinggang dinasihatkan mengurangkan garam, memilih protein yang berkualiti dalam jumlah yang sesuai, dan berhati-hati dengan makanan tinggi kalium atau fosfat seperti pisang, oren, kekacang dan minuman bergas tertentu. Namun, keperluan setiap orang berbeza, terutamanya antara mereka yang menjalani dialisis dan yang belum. Dapatkan nasihat pakar pemakanan yang biasa merawat pesakit buah pinggang. Untuk senaman, aktiviti ringan seperti berjalan kaki, berbasikal perlahan atau senaman regangan boleh membantu mengekalkan tenaga dan mood, tetapi mulakan perlahan dan berbincang dengan doktor terlebih dahulu.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Adalah normal untuk berasa sedih, cemas atau tertekan apabila berdepan dengan penyakit buah pinggang, dialisis atau menunggu pemindahan organ. Perasaan ini bukan tanda kelemahan. Bercakap dengan pasangan, keluarga, rakan atau kaunselor boleh membantu. Jika anda berasa sangat tertekan, berputus asa, atau mempunyai fikiran untuk mencederakan diri, dapatkan bantuan segera daripada perkhidmatan kecemasan atau talian sokongan krisis di laman ini, atau berjumpa doktor anda dengan segera.

Pencegahan

Tidak semua masalah buah pinggang boleh dicegah, tetapi banyak kes boleh diperlahankan atau dielakkan daripada menjadi teruk. Langkah paling berkesan ialah mengawal diabetes dan tekanan darah tinggi dengan baik, mengekalkan berat badan sihat, tidak merokok, minum air yang cukup, dan berhati-hati dengan ubat tahan sakit. Penyakit buah pinggang yang dikesan awal mempunyai peluang yang lebih baik untuk diurus dengan baik.

Vaksin

Pesakit buah pinggang dan mereka yang menjalani dialisis lebih mudah dijangkiti kuman. Doktor anda mungkin mengesyorkan vaksin tertentu seperti vaksin selesema dan vaksin untuk melindungi daripada jangkitan paru-paru, serta vaksin hepatitis B mengikut keadaan anda. Bincangkan jadual vaksin yang sesuai dengan doktor atau ahli farmasi anda.

Program saringan

Kementerian Kesihatan Malaysia menggalakkan pemeriksaan kesihatan berkala, terutamanya bagi pesakit diabetes dan tekanan darah tinggi. Ujian darah untuk kreatinin dan ujian air kencing untuk protein boleh mengesan masalah buah pinggang lebih awal. Jika anda mempunyai faktor risiko, tanyakan kepada doktor anda sama ada anda perlu menjalani saringan buah pinggang setiap tahun.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Terkumpulnya sisa dan cecair dalam badan yang boleh menyebabkan sesak nafas dan bengkak teruk
• Tekanan darah tinggi yang sukar dikawal dan meningkatkan risiko sakit jantung serta strok
• Kurang darah atau anemia, yang menyebabkan keletihan berpanjangan dan pucat
• Perubahan pada tulang dan mineral yang boleh menyebabkan tulang lemah
• Ketidakseimbangan bahan kimia dalam darah yang boleh mengancam nyawa jika tidak dirawat
• Kerosakan saraf yang menyebabkan rasa kebas dan lemah otot
• Kurang zat makanan dan berat badan menurun

Pandangan jangka panjang

Walaupun penyakit buah pinggang peringkat akhir adalah keadaan serius, ramai pesakit terus hidup dengan kualiti hidup yang baik dengan bantuan dialisis atau pemindahan buah pinggang. Dengan penjagaan yang teratur, sokongan keluarga dan kerjasama rapat dengan pasukan perubatan, banyak pesakit dapat bekerja, mengembara dan menikmati kehidupan bersama orang tersayang. Perkembangan rawatan terus berlaku, dan setiap orang mempunyai peluang untuk menjalani kehidupan yang bermakna.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.