Hati: Organ Penapis Utama Tubuh Anda

Gambaran keseluruhan

Hati (dalam bahasa Inggeris dipanggil 'liver') ialah organ besar yang terletak di bahagian atas perut sebelah kanan, di bawah tulang rusuk. Ia melakukan lebih daripada 500 tugas penting setiap hari. Antaranya, hati menapis darah, memproses makanan menjadi tenaga, menyimpan vitamin dan gula, menghasilkan cecair hempedu untuk mencerna lemak, membantu darah membeku apabila anda terluka, dan membuang bahan buangan serta toksin daripada tubuh. Kerana tugasnya yang banyak, hati boleh terjejas oleh pelbagai perkara — daripada lemak berlebihan, jangkitan virus, alkohol, sehinggalah ubat-ubatan tertentu. Istilah 'penyakit hati' merangkumi banyak keadaan berbeza, bukan satu penyakit sahaja.

Ya, masalah hati agak biasa. Di Malaysia, penyakit hati berlemak semakin meningkat selari dengan peningkatan obesiti dan diabetes. Jangkitan hepatitis B juga masih kerap ditemui, manakala kes hepatitis C semakin menurun. Majoriti kes yang dikesan awal boleh diuruskan dengan baik.

Sesiapa sahaja boleh mengalami masalah hati, daripada bayi (contohnya demam kuning selepas lahir) hingga warga emas. Namun, risiko lebih tinggi jika anda berlebihan berat badan, menghidap diabetes atau kolesterol tinggi, kerap minum alkohol, pernah menerima transfusi darah lama dahulu, mempunyai tatu atau tindikan, atau ada ahli keluarga dengan penyakit hati.

Gejala

Gejala biasa

• Rasa letih atau kurang bertenaga yang berpanjangan
• Kurang selera makan dan rasa loya
• Ketidakselesaan atau rasa berat di bahagian atas perut sebelah kanan
• Kulit dan bahagian putih mata bertukar kekuningan (dipanggil jaundis)
• Air kencing berwarna gelap seperti teh dan najis berwarna pucat
• Gatal-gatal pada kulit tanpa sebab yang jelas
• Mudah lebam atau mudah berdarah
• Bengkak pada kaki dan buku lali
• Perut membesar atau kembung akibat pengumpulan cecair

Gejala pada kanak-kanak

• Demam kuning selepas lahir yang berpanjangan atau muncul semula
• Kulit dan mata kekuningan
• Najis pucat dan air kencing gelap
• Perut membesar atau keras
• Lambat membesar dan kurang berat badan
• Pada bayi, jaundis yang berlarutan perlu dinilai doktor dengan segera

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Gejala mungkin lebih senyap dan mudah disalah anggap sebagai penuaan biasa
• Keletihan melampau dan lemah otot
• Kekeliruan atau mudah lupa, yang kadangkala berkaitan fungsi hati
• Kurang selera makan dan penurunan berat badan tanpa sebab
• Lebih mudah jatuh atau rasa tidak stabil
• Kesan ubat mungkin berbeza kerana hati memproses ubat

Punca

Punca utama

• Penyakit hati berlemak, iaitu lemak berlebihan terkumpul dalam hati, sering berkaitan berat badan berlebihan dan diabetes
• Pengambilan alkohol berlebihan dalam jangka panjang
• Jangkitan virus hepatitis B dan C
• Kesan sampingan ubat tertentu, suplemen herba atau produk kesihatan yang diambil tanpa nasihat profesional
• Masalah autoimun, iaitu sistem pertahanan tubuh menyerang hati sendiri
• Faktor genetik atau penyakit hati keturunan
• Batu hempedu yang menyekat saluran keluar hempedu
• Kanser hati, sama ada bermula di hati atau merebak dari organ lain

Faktor risiko

• Berlebihan berat badan atau obesiti, terutamanya lemak di sekitar perut
• Menghidap diabetes jenis 2 atau kolesterol tinggi
• Minum alkohol dalam kuantiti banyak atau kerap
• Menggunakan jarum secara berkongsi, termasuk untuk tatu atau tindikan
• Sejarah keluarga dengan penyakit hati
• Mengambil suplemen herba atau ubat tanpa nasihat doktor atau ahli farmasi
• Pernah menerima transfusi darah di negara atau era sebelum saringan ketat
• Hubungan seksual tanpa perlindungan

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Kulit atau mata anda bertukar kekuningan
• Anda muntah darah atau najis anda berwarna hitam seperti tar
• Perut anda membengkak dengan cepat
• Anda rasa keliru, sangat mengantuk atau sukar dikejutkan
• Anda mengalami demam bersama sakit perut di sebelah kanan atas

Buat temujanji rutin jika:

• Anda rasa letih berpanjangan tanpa sebab yang jelas
• Anda mempunyai sejarah keluarga dengan penyakit hati
• Anda berlebihan berat badan, menghidap diabetes atau kolesterol tinggi
• Doktor pernah memberitahu anda keputusan ujian darah hati anda tidak normal
• Anda sering mengambil suplemen herba dan ingin tahu sama ada ia selamat untuk hati

Diagnosis

Doktor biasanya bermula dengan bertanya tentang gejala, gaya hidup, pengambilan alkohol, ubat dan sejarah keluarga, kemudian melakukan pemeriksaan fizikal dengan menekan perut anda. Daripada situ, doktor mungkin mencadangkan ujian darah dan imbasan. Jika keputusan menunjukkan masalah yang memerlukan penelitian lanjut, doktor akan merujuk anda kepada pakar.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Ujian darah fungsi hati, yang mengukur enzim dan protein berkaitan hati
• Ujian saringan hepatitis B dan C
• Ujian darah untuk gula, kolesterol dan sel darah
• Ultrasound perut, yang menggunakan gelombang bunyi untuk melihat saiz dan rupa hati
• Imbasan lanjutan seperti CT atau MRI jika diperlukan
• Ujian kekakuan hati (contohnya FibroScan) untuk menilai tahap parut pada hati
• Dalam kes tertentu, sampel kecil tisu hati diambil untuk diperiksa di makmal

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Kebanyakan ujian adalah mudah dan tidak menyakitkan. Ujian darah hanya mengambil sedikit darah daripada lengan anda. Ultrasound pula dilakukan dengan mengoleskan gel pada perut dan menggerakkan alat kecil di atasnya. Keputusan biasanya boleh didapati dalam beberapa hari. Doktor akan menerangkan maksud keputusan tersebut dan langkah seterusnya dalam bahasa yang mudah difahami. Jangan ragu untuk bertanya jika ada perkara yang tidak jelas.

Rawatan

Rawatan bergantung sepenuhnya kepada punca masalah hati. Bagi penyakit hati berlemak, perubahan gaya hidup sering menjadi rawatan utama. Bagi hepatitis B atau C, doktor mungkin mencadangkan pemantauan berkala atau rawatan antivirus. Jika punca adalah ubat atau suplemen tertentu, doktor akan membincangkan sama ada ia perlu dihentikan atau diganti. Matlamat utama rawatan adalah menghentikan kerosakan lanjut dan membolehkan hati pulih sebanyak mungkin.

Penjagaan diri di rumah

• Kurangkan atau hentikan pengambilan alkohol sepenuhnya jika disarankan doktor
• Cuba capai berat badan yang lebih sihat secara berperingkat, bukan secara mendadak
• Makan makanan seimbang dengan banyak sayur, buah-buahan dan bijirin penuh
• Kurangkan makanan dan minuman manis, serta makanan bergoreng berlebihan
• Bersenam secara sederhana sekurang-kurangnya 150 minit seminggu jika keadaan kesihatan mengizinkan
• Jangan mengambil suplemen, herba atau produk 'detoks hati' tanpa berbincang dengan doktor atau ahli farmasi terlebih dahulu
• Dapatkan rehat dan tidur yang cukup
• Hadir temu janji susulan dan ujian darah mengikut jadual

Rawatan perubatan

Doktor akan memilih pendekatan berdasarkan punca dan tahap kerosakan hati. Ini mungkin termasuk pemantauan berkala, ubat untuk mengawal jangkitan virus tertentu, ubat untuk mengurangkan keradangan, atau rawatan bagi masalah berkaitan seperti diabetes dan kolesterol. Bagi kes yang lebih serius, doktor mungkin merujuk anda kepada pakar hati untuk pengurusan yang lebih khusus. Semua ubat perlu diambil mengikut nasihat doktor sahaja, dan anda tidak digalakkan membeli ubat atau suplemen hati sendiri tanpa nasihat profesional.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pembedahan atau prosedur khas hanya diperlukan dalam keadaan tertentu, contohnya membuang batu hempedu yang menyekat saluran hempedu, membuang bahagian hati yang terjejas, atau pemindahan hati bagi kes kegagalan hati yang teruk. Ini bukanlah rawatan biasa dan hanya akan dibincangkan oleh pasukan perubatan selepas penilaian menyeluruh.

Hidup dengan keadaan ini

Hidup dengan masalah hati selalunya bermakna menguruskan kesihatan secara berterusan, bukan berhenti menjalani kehidupan normal. Ramai orang boleh bekerja, melakukan hobi dan menjaga keluarga seperti biasa. Kuncinya ialah hadir untuk temu janji, mengambil ubat mengikut nasihat, dan mendengar isyarat tubuh anda. Rehat yang cukup amat penting kerana keletihan adalah keluhan biasa.

Tip gaya hidup

• Kekalkan jadual tidur dan rehat yang teratur
• Elakkan alkohol sepenuhnya jika disarankan doktor
• Berhati-hati dengan ubat tahan sakit dan suplemen, dan sentiasa beritahu ahli farmasi bahawa anda mempunyai masalah hati
• Jaga kebersihan diri untuk mengelakkan jangkitan tambahan
• Dapatkan vaksin yang disarankan doktor, seperti vaksin hepatitis
• Elakkan berkongsi barang peribadi seperti pencukur atau berus gigi jika anda mempunyai hepatitis B atau C
• Berhenti merokok jika anda merokok

Diet dan senaman

Makan secara sederhana dan seimbang lebih penting daripada diet ketat yang menyeksa diri. Utamakan sayur-sayuran, buah-buahan, protein tanpa lemak, bijirin penuh dan air yang cukup. Kurangkan makanan diproses, makanan manis dan minuman bergula. Bersenam secara ringan hingga sederhana seperti berjalan kaki, berbasikal atau berenang membantu mengurangkan lemak dalam hati. Mulakan perlahan-lahan dan tingkatkan secara berperingkat. Jika anda mempunyai masalah kesihatan lain, berbincanglah dengan doktor sebelum memulakan rutin senaman baharu.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Menerima berita bahawa hati anda tidak sihat boleh menimbulkan rasa bimbang, takut atau sedih. Perasaan ini normal dan ramai orang melaluinya. Kadangkala rasa letih dan perubahan kesihatan juga boleh menjejaskan mood. Jangan simpan perasaan ini seorang diri. Bercakap dengan pasangan, keluarga, rakan atau doktor anda boleh membantu. Jika anda berasa murung berpanjangan, mudah marah, hilang minat terhadap perkara yang biasa anda nikmati, atau mempunyai fikiran untuk mencederakan diri sendiri, dapatkan bantuan profesional dengan segera. Anda tidak perlu menghadapinya bersendirian.

Pencegahan

Banyak jenis masalah hati boleh dicegah atau diperlahankan dengan langkah yang realistik. Penyakit hati berlemak boleh dikurangkan dengan berat badan yang sihat dan senaman. Hepatitis B dan C boleh dicegah dengan vaksin dan amalan seks serta penggunaan jarum yang selamat. Kerosakan hati akibat alkohol boleh dicegah dengan mengurangkan atau berhenti minum alkohol. Kerosakan akibat ubat atau herba boleh dicegah dengan tidak mengambil produk tanpa nasihat profesional.

Vaksin

Vaksin hepatitis B disediakan dan merupakan sebahagian daripada program imunisasi kebangsaan Malaysia untuk bayi. Vaksin hepatitis A juga tersedia untuk mereka yang berisiko. Tanya doktor atau ahli farmasi sama ada anda memerlukan vaksin ini, terutamanya jika anda bekerja dalam bidang kesihatan, mengembara, atau mempunyai ahli keluarga dengan hepatitis B.

Program saringan

Ujian darah saringan hepatitis B dan C disyorkan untuk individu berisiko, termasuk mereka yang pernah menerima transfusi darah lama dahulu, mempunyai ahli keluarga dengan hepatitis B, atau menggunakan jarum berkongsi. Pemeriksaan kesihatan tahunan yang merangkumi ujian fungsi hati juga berguna jika anda mempunyai diabetes, kolesterol tinggi atau berat badan berlebihan. Dapatkan nasihat doktor tentang jadual saringan yang sesuai untuk anda.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Parut kekal pada hati (dipanggil sirosis), yang mengurangkan keupayaan hati berfungsi
• Kanser hati
• Pengumpulan cecair dalam perut dan bengkak pada kaki
• Pendarahan dari salur darah yang membengkak dalam esofagus atau perut
• Kekeliruan dan perubahan daya pemikiran akibat bahan buangan terkumpul dalam darah
• Kegagalan hati, iaitu hati tidak lagi mampu menjalankan tugas penting
• Masalah buah pinggang dan jangkitan yang lebih kerap berlaku

Pandangan jangka panjang

Berita baiknya ialah banyak masalah hati boleh dikawal, diperlahankan malah dipulihkan jika dikesan awal. Hati mempunyai keupayaan luar biasa untuk membaiki diri. Dengan pemantauan doktor, perubahan gaya hidup dan rawatan yang sesuai, ramai pesakit boleh mengekalkan kualiti hidup yang baik untuk masa yang lama. Jika anda mempunyai kebimbangan, berbincanglah dengan doktor anda — lebih awal anda bertindak, lebih banyak pilihan yang tersedia.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.