Kenali Penyakit Lyme

Gambaran keseluruhan

Penyakit Lyme ialah jangkitan yang disebabkan oleh bakteria yang masuk ke dalam badan melalui gigitan sengkenit (tick) — iaitu sejenis kutu kecil yang hidup pada haiwan seperti rusa, tikus, burung dan kadangkala anjing. Sengkenit yang telah dijangkiti bakteria ini akan memindahkan bakteria ke dalam kulit anda semasa ia menghisap darah. Penyakit ini tidak berjangkit daripada seorang manusia kepada manusia yang lain melalui sentuhan biasa, batuk atau bersin.

Penyakit Lyme jarang berlaku di Malaysia. Ia jauh lebih biasa di kawasan beriklim sederhana seperti bahagian Amerika Utara dan Eropah, terutamanya pada musim panas apabila orang ramai lebih banyak berada di luar rumah. Di Malaysia, jangkitan bawaan sengkenit yang lain lebih kerap dilaporkan, jadi doktor akan menilai keseluruhan gambaran gejala dan sejarah perjalanan anda.

Sesiapa sahaja boleh dijangkiti, tanpa mengira umur. Risikonya lebih tinggi bagi orang yang banyak menghabiskan masa di luar rumah — contohnya mereka yang mendaki, berkhemah, bekerja di kawasan hutan atau ladang, tinggal berhampiran kawasan berumput dan berhutan, atau mereka yang baru pulang dari negara yang mempunyai banyak kes penyakit Lyme.

Gejala

Gejala biasa

• Ruam merah yang melebar secara berperingkat, kadangkala berbentuk seperti sasaran atau cincin, di tempat gigitan sengkenit
• Demam atau rasa panas badan yang tidak menentu
• Menggigil dan berpeluh pada waktu malam
• Sakit kepala
• Rasa letih dan lemah yang berpanjangan
• Sakit otot dan sakit sendi
• Kelenjar limfa yang bengkak, terutamanya di leher atau ketiak
• Kurang selera makan dan rasa tidak sihat secara umum

Gejala pada kanak-kanak

• Ruam mungkin kurang jelas atau sukar dilihat, terutama pada kulit yang gelap atau di bahagian badan yang tersembunyi
• Mudah marah, murung atau kurang bermain daripada biasa
• Mengantuk atau kurang tenaga walaupun cukup tidur
• Sakit sendi atau enggan menggunakan tangan atau kaki tertentu
• Demam dan sakit kepala yang berulang tanpa sebab yang jelas
• Kadang-kadang wajah terasa lemah pada satu bahagian, yang perlu diperiksa doktor dengan segera

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Demam yang tidak tinggi dan mudah terlepas pandang
• Rasa letih berpanjangan yang mudah disalah anggap sebagai tanda penuaan
• Sakit sendi yang berpindah dari satu sendi ke sendi lain, terutama pada lutut
• Ruam yang kurang ketara kerana perubahan pada kulit
• Gejala yang lebih mudah bertambah serius jika jangkitan tidak dirawat lebih awal, terutama jika ada penyakit lain seperti kencing manis atau masalah jantung

Punca

Punca utama

• Gigitan sengkenit yang telah dijangkiti bakteria penyebab penyakit Lyme — bakteria ini biasanya hidup dalam badan haiwan kecil seperti tikus dan burung, dan berpindah kepada sengkenit yang menghisap darah mereka
• Sengkenit yang melekat pada kulit selama lebih kurang satu hingga dua hari lebih berisiko memindahkan bakteria berbanding sengkenit yang dibuang dengan segera
• Penyakit ini tidak merebak melalui sentuhan, udara, makanan atau air

Faktor risiko

• Banyak menghabiskan masa di kawasan berumput tinggi, semak atau hutan
• Aktiviti mendaki, berkhemah, berkelah atau memburu
• Bekerja atau tinggal berhampiran kawasan hutan, ladang atau kebun
• Tidak memakai pakaian yang melindungi badan semasa berada di luar rumah
• Tidak memeriksa badan dan pakaian selepas pulang dari kawasan berisiko
• Membawa masuk haiwan peliharaan yang baru pulang dari kawasan berumput tanpa pemeriksaan sengkenit
• Baru pulang dari negara atau kawasan yang mempunyai banyak kes penyakit Lyme
• Sistem imun yang lemah akibat penyakit lain atau ubat tertentu

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Anda melihat ruam yang melebar atau berbentuk seperti sasaran di badan, walaupun anda tidak berasa sakit
• Demam disertai sakit kepala yang teruk, sakit otot atau rasa letih yang berpanjangan selepas berada di kawasan berumput atau berhutan
• Anda menemui sengkenit yang telah melekat pada kulit dan tidak pasti berapa lama ia berada di situ
• Degupan jantung terasa tidak teratur atau berdebar-debar
• Wajah terasa lemah, kebas atau tidak dapat mengawal otot muka

Buat temujanji rutin jika:

• Anda mengalami sakit sendi yang berulang tanpa sebab yang jelas, terutamanya jika anda pernah berada di kawasan berisiko
• Rasa letih yang berpanjangan sehingga mengganggu kerja atau tidur
• Ruam kecil yang tidak hilang selepas beberapa hari
• Anda bimbang tentang risiko penyakit Lyme kerana perjalanan atau kerja anda, dan ingin mendapatkan nasihat
• Anda ingin bertanya tentang cara membuang sengkenit dengan betul atau cara memeriksa badan selepas aktiviti luar

Diagnosis

Tiada satu ujian sahaja yang terus dapat memastikan penyakit Lyme. Doktor akan bermula dengan bertanya tentang gejala anda, bila ia bermula, sama ada anda pernah melihat atau membuang sengkenit, dan sama ada anda pernah berada di kawasan berumput, berhutan atau di luar negara. Doktor kemudian akan memeriksa tubuh anda, termasuk mencari ruam di bahagian yang sukar dilihat. Ujian darah mungkin diminta untuk menyokong diagnosis, tetapi keputusan awal ujian ini kadangkala belum menunjukkan jangkitan walaupun anda benar-benar dijangkiti.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Ujian darah untuk mengesan antibodi — iaitu bahan pertahanan yang dihasilkan oleh badan terhadap bakteria; ujian ini biasanya dilakukan dalam dua langkah
• Ujian darah ulangan selepas beberapa minggu jika keputusan awal tidak jelas
• Ujian air tulang belakang dalam kes yang jarang berlaku, apabila doktor mengesyaki jangkitan telah menjejaskan sistem saraf
• Ujian darah lain untuk menolak punca lain yang mempunyai gejala serupa, seperti jangkitan virus atau penyakit autoimun
• Pemeriksaan fizikal menyeluruh, termasuk pemeriksaan sendi, saraf dan jantung jika perlu

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Proses diagnosis biasanya mengambil masa beberapa lawatan. Pada peringkat awal, doktor mungkin memulakan rawatan berdasarkan gejala dan sejarah pendedahan anda, tanpa menunggu keputusan ujian. Ini kerana rawatan awal memberi hasil yang lebih baik. Jika keputusan ujian tidak jelas, doktor akan menilai semula gejala dan mungkin mengulang ujian selepas beberapa minggu. Jangan ragu untuk bertanya kepada doktor tentang tujuan setiap ujian dan maksud keputusannya.

Rawatan

Penyakit Lyme dirawat dengan ubat antibiotik yang hanya boleh ditetapkan oleh doktor. Ubat ini bertujuan membunuh bakteria penyebab jangkitan. Semakin awal rawatan dimulakan, semakin baik peluang untuk pulih sepenuhnya. Doktor akan memilih jenis rawatan, cara pengambilan dan tempohnya berdasarkan umur, gejala, dan tahap jangkitan anda. Jangan mengambil antibiotik sendiri atau menggunakan antibiotik yang diberi kepada orang lain.

Penjagaan diri di rumah

• Ambil ubat mengikut arahan doktor dan habiskan keseluruhan tempoh rawatan walaupun anda sudah berasa sihat
• Dapatkan rehat yang cukup dan tidur yang berkualiti untuk membantu badan melawan jangkitan
• Minum air yang cukup, terutamanya jika anda demam atau berpeluh
• Catat perubahan gejala dalam buku nota atau telefon — ini sangat membantu doktor menilai kemajuan anda
• Elakkan aktiviti luar yang berisiko sehingga anda berasa pulih sepenuhnya
• Periksa badan anda dan ahli keluarga selepas berada di luar rumah, dan buang sengkenit dengan segera jika ada
• Jangan menggaru ruam atau luka gigitan; jaga kebersihannya
• Hadiri temu janji susulan walaupun gejala sudah reda

Rawatan perubatan

Rawatan utama ialah ubat antibiotik yang ditetapkan oleh doktor, sama ada dalam bentuk pil yang dimakan di rumah atau, bagi kes yang lebih serius, melalui saluran darah di hospital. Tempoh rawatan biasanya beberapa minggu, bergantung kepada peringkat dan keterukan jangkitan. Bagi sesetengah pesakit yang mengalami sakit sendi berpanjangan selepas rawatan, doktor akan menilai semula keadaan dan mungkin merujuk kepada pakar. Jika anda mempunyai penyakit lain atau sedang mengambil ubat lain, beritahu doktor dan ahli farmasi anda supaya rawatan dapat disesuaikan dengan selamat.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pembedahan biasanya tidak diperlukan dalam rawatan penyakit Lyme. Dalam kes yang jarang berlaku, jika berlaku kerosakan teruk pada sendi akibat jangkitan yang berpanjangan, doktor pakar mungkin membincangkan pilihan rawatan lanjutan — tetapi ini bukan sebahagian daripada rawatan biasa.

Hidup dengan keadaan ini

Kebanyakan orang dapat meneruskan kehidupan harian seperti biasa semasa menjalani rawatan, walaupun rasa letih dan sakit sendi boleh membuatkan anda perlahan buat sementara waktu. Cuba bahagikan tugas harian kepada bahagian yang lebih kecil, berehat sebelum anda terlalu letih, dan minta bantuan keluarga atau rakan apabila perlu. Rasa letih selepas jangkitan boleh berlarutan beberapa minggu walaupun rawatan sudah tamat — ini normal dan biasanya beransur pulih.

Tip gaya hidup

• Tetapkan waktu tidur dan waktu bangun yang tetap setiap hari
• Lakukan aktiviti fizikal ringan seperti berjalan, tetapi berhenti jika badan terasa terlalu letih
• Elakkan tekanan berlebihan dan ambil masa untuk berehat
• Pakai pakaian berlengan panjang dan seluar panjang jika perlu berada di kawasan berumput
• Periksa badan, pakaian dan haiwan peliharaan selepas berada di luar rumah
• Simpan rekod temu janji dan keputusan ujian dalam satu tempat
• Berbincang dengan majikan atau sekolah jika anda memerlukan masa tambahan untuk pulih

Diet dan senaman

Tiada makanan khas yang boleh menyembuhkan penyakit Lyme, tetapi pemakanan seimbang membantu badan pulih. Amalkan hidangan yang mengandungi sayur, buah, protein seperti ikan, telur atau kekacang, dan bijirin penuh, serta minum air yang cukup. Mulakan semula senaman secara perlahan-lahan — contohnya berjalan kaki 10 hingga 15 minit sehari — dan tambah sedikit demi sedikit apabila tenaga bertambah. Elakkan senaman berat sehingga doktor memberi kebenaran, kerana badan sedang menggunakan tenaga untuk melawan jangkitan.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Jangkitan yang berpanjangan atau gejala yang tidak jelas boleh membuatkan anda berasa cemas, kecewa atau sedih, dan itu adalah reaksi yang normal. Rasa tidak didengari atau bimbang tentang keputusan ujian juga boleh menjejaskan emosi. Bercakap dengan pasangan, keluarga, rakan atau kaunselor boleh membantu. Jika rasa sedih, cemas atau putus asa berterusan sehingga mengganggu tidur, selera makan atau kehidupan harian, sila dapatkan bantuan profesional dengan segera — perkhidmatan kesihatan mental boleh diakses melalui klinik kesihatan dan hospital kerajaan. Jika anda mempunyai fikiran untuk mencederakan diri sendiri, hubungi perkhidmatan kecemasan atau perkhidmatan sokongan krisis dengan segera; nombor yang sahih boleh didapati di laman ini.

Pencegahan

Ya, sebahagian besarnya boleh dicegah dengan mengelakkan gigitan sengkenit. Paling penting ialah memeriksa badan dengan teliti selepas berada di luar rumah dan membuang sengkenit dengan segera jika ada. Pakai pakaian berlengan panjang dan seluar panjang, masukkan hujung seluar ke dalam stoking, dan gunakan penghalau serangga yang selamat mengikut arahan pada label. Berjalan di tengah laluan dan elakkan menyentuh rumput tinggi atau semak. Mandi selepas pulang dari kawasan berisiko dan keringkan badan dengan tuala — ini membantu membuang sengkenit yang belum melekat.

Vaksin

Pada masa ini tiada vaksin penyakit Lyme untuk manusia yang tersedia secara umum di Malaysia. Jika anda merancang perjalanan ke kawasan yang mempunyai banyak kes penyakit Lyme, tanyakan kepada doktor atau klinik kesihatan tentang nasihat pencegahan yang sesuai untuk destinasi anda.

Program saringan

Ujian saringan rutin untuk penyakit Lyme tidak disyorkan untuk orang yang sihat tanpa gejala. Ujian darah hanya berguna jika anda mempunyai gejala dan sejarah pendedahan, kerana keputusan positif tanpa gejala boleh mengelirukan.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Sakit sendi berpanjangan, terutamanya pada lutut, yang boleh berulang beberapa bulan selepas jangkitan
• Masalah saraf seperti kebas, kesemutan, rasa terbakar atau kelemahan otot pada satu bahagian badan
• Masalah pada otot jantung yang menyebabkan degupan tidak teratur atau rasa berdebar, walaupun ini jarang berlaku
• Rasa letih yang berlarutan dan sukar hilang walaupun jangkitan telah dirawat
• Sakit kepala berterusan dan masalah tumpuan atau ingatan jangka pendek
• Kesukaran menjalani aktiviti harian dan kerja akibat gejala yang berpanjangan

Pandangan jangka panjang

Berita baiknya, majoriti pesakit yang mendapat rawatan awal pulih sepenuhnya dan boleh kembali menjalani kehidupan seperti biasa. Sesetengah orang mungkin memerlukan masa tambahan untuk pulih dan mengalami rasa letih atau sakit sendi buat sementara waktu, tetapi ini biasanya beransur baik. Kunci utamanya ialah mendapatkan rawatan lebih awal, menghabiskan tempoh rawatan seperti yang diarahkan, dan menghadiri temu janji susulan. Bincangkan sebarang kebimbangan anda dengan doktor — mereka boleh membantu anda merancang langkah seterusnya dengan lebih yakin.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.