Terapi Antiretroviral: Ubat untuk Mengawal HIV

Gambaran keseluruhan

Terapi antiretroviral (singkatannya ART) ialah rawatan menggunakan gabungan beberapa jenis ubat yang berfungsi mengawal virus HIV di dalam badan. HIV ialah virus yang menyerang sistem pertahanan badan (sistem imun) — iaitu 'tentera' badan yang melawan jangkitan. ART tidak membunuh virus sepenuhnya dan belum ada penawar, tetapi jika diambil secara teratur, virus boleh ditekan sehingga paras yang sangat rendah. Apabila itu berlaku, sistem imun boleh pulih dan kekal kuat.

HIV masih merupakan isu kesihatan utama di seluruh dunia, termasuk di Malaysia. Rawatan ART disediakan secara meluas di fasiliti kesihatan kerajaan, dan ramai pesakit menjalani kehidupan harian yang normal dengan rawatan ini.

Sesiapa sahaja boleh dijangkiti HIV tanpa mengira umur, jantina, bangsa atau latar belakang. ART boleh digunakan oleh kanak-kanak, remaja, orang dewasa dan warga emas, dengan penyesuaian oleh doktor mengikut keadaan masing-masing.

Gejala

Gejala biasa

• Pada peringkat awal jangkitan HIV, sesetengah orang mengalami demam, sakit tekak, ruam dan rasa letih yang menyerupai selesema. Ada juga yang tidak mempunyai gejala langsung.
• Kesan sampingan ubat yang biasa pada beberapa minggu pertama: loya ringan, pening, cirit-birit atau rasa letih.
• Kelenjar yang bengkak di leher, ketiak atau pangkal paha.
• Penurunan berat badan, berpeluh malam, atau demam yang berulang.
• Luka atau jangkitan di dalam mulut yang kerap berlaku.

Gejala pada kanak-kanak

• Kanak-kanak mungkin lambat membesar atau lambat menambah berat badan.
• Kerap demam, batuk berpanjangan, atau jangkitan telinga dan mulut.
• Kadangkala tiada gejala langsung, dan jangkitan hanya dikesan melalui ujian darah.

Gejala pada orang dewasa yang lebih tua

• Warga emas mungkin sudah mempunyai penyakit lain seperti darah tinggi atau kencing manis, jadi doktor perlu memantau kesan gabungan ubat.
• Perubahan fungsi buah pinggang dan hati berkaitan usia boleh mengubah cara badan memproses ubat.
• Rasa letih atau kurang selera makan boleh disalah anggap sebagai bahagian normal penuaan, sedangkan ia perlu diperiksa.

Punca

Punca utama

• Terapi ini diperlukan apabila seseorang hidup dengan HIV. HIV merebak melalui hubungan seks tanpa perlindungan, perkongsian jarum suntikan, pemindahan darah yang tidak disaring, dan daripada ibu kepada anak semasa mengandung, bersalin atau menyusu.
• HIV menyerang sel CD4, iaitu sel penting dalam sistem imun. Tanpa rawatan, sistem imun menjadi lemah sedikit demi sedikit.

Faktor risiko

• Hubungan seks tanpa perlindungan dengan pasangan yang status HIVnya tidak diketahui.
• Berkongsi jarum atau peralatan suntikan.
• Jangkitan penyakit jangkitan seksual yang lain.
• Ibu hamil yang tidak menjalani ujian HIV.
• Kurang akses kepada ujian dan rawatan kesihatan.

Bila perlu berjumpa doktor

Jumpa doktor dengan segera jika:

• Jika anda terdedah kepada risiko jangkitan HIV dalam tempoh 72 jam yang lepas — segera ke fasiliti kesihatan kerana ada rawatan pencegahan kecemasan.
• Jika anda hamil dan belum menjalani ujian HIV.
• Tanda jangkitan serius seperti demam tinggi berterusan, sesak nafas, atau penurunan berat badan yang mendadak.

Buat temujanji rutin jika:

• Ingin menjalani ujian HIV — ujian ini sulit dan boleh didapati di klinik kesihatan.
• Sudah didiagnosis HIV dan perlu memulakan atau memantau rawatan.
• Mengalami kesan sampingan ubat yang mengganggu kehidupan harian.
• Terlepas dos atau menghadapi kesukaran mengambil ubat setiap hari.
• Ingin berbincang tentang pencegahan jangkitan untuk diri sendiri atau pasangan.

Diagnosis

HIV dikesan melalui ujian darah. Jika keputusan saringan awal adalah positif, ujian pengesahan akan dijalankan. Selepas itu, doktor akan memeriksa kekuatan sistem imun (kiraan sel CD4) dan jumlah virus dalam darah (viral load) untuk menentukan masa terbaik memulakan rawatan dan memantau keberkesanannya. Rawatan biasanya dimulakan secepat mungkin selepas diagnosis.

Ujian yang mungkin dilakukan

• Ujian saringan darah HIV, diikuti ujian pengesahan.
• Kiraan sel CD4 — menunjukkan kekuatan sistem imun.
• Ujian viral load — mengukur jumlah virus dalam darah.
• Ujian darah umum termasuk fungsi hati, fungsi buah pinggang dan kiraan darah.
• Ujian saringan untuk jangkitan lain seperti hepatitis dan tuberkulosis, serta pemeriksaan kesihatan seksual.

Apa yang diharapkan semasa temujanji anda

Proses ini melibatkan beberapa lawatan ke klinik, tetapi ia berjalan langkah demi langkah. Anda akan diberi masa untuk bertanya soalan, dan pasukan kesihatan akan menerangkan setiap keputusan dengan jelas. Semua maklumat perubatan anda dirahsiakan.

Rawatan

ART ialah gabungan beberapa ubat yang diambil setiap hari. Gabungan ini bertindak pada peringkat berbeza dalam kitaran hidup virus supaya virus sukar membiak. Matlamat rawatan adalah menekan virus ke paras yang tidak dapat dikesan, memulihkan sistem imun, dan membolehkan anda hidup sihat seperti biasa.

Penjagaan diri di rumah

• Ambil ubat pada masa yang sama setiap hari — tetapkan penggera atau gunakan kotak ubat berjadual.
• Jangan berhenti atau mengubah dos sendiri walaupun anda rasa sihat.
• Simpan ubat di tempat kering dan selamat, jauh daripada kanak-kanak.
• Hadiri semua temu janji susulan dan ujian darah yang dijadualkan.
• Beritahu doktor atau ahli farmasi tentang semua ubat, suplemen atau produk herba yang anda ambil.
• Dapatkan rehat yang cukup, makan secara seimbang dan kekalkan aktiviti fizikal yang sederhana.

Rawatan perubatan

Rawatan HIV menggunakan gabungan beberapa kelas ubat antiretroviral. Doktor memilih kombinasi yang sesuai berdasarkan umur, kesihatan buah pinggang dan hati, ubat lain yang sedang diambil, serta sama ada anda hamil. Dos dan kombinasi ditentukan oleh doktor dan boleh disesuaikan dari semasa ke semasa. Rawatan juga merangkumi pemantauan berkala, vaksinasi yang disyorkan, dan rawatan untuk sebarang jangkitan lain. Ubat pencegahan sebelum terdedah juga tersedia untuk pasangan berisiko tinggi — berbincanglah dengan doktor untuk maklumat lanjut.

Bila pembedahan dipertimbangkan?

Pembedahan bukan rawatan untuk HIV itu sendiri. Walau bagaimanapun, pembedahan mungkin diperlukan untuk merawat komplikasi atau masalah kesihatan lain. Jika anda menjalani pembedahan, beritahu pasukan perubatan tentang rawatan HIV anda supaya ubat anda boleh diteruskan mengikut perancangan.

Hidup dengan keadaan ini

Ramai penghidap HIV bekerja, belajar, menjaga keluarga dan menjalani kehidupan seperti biasa. Rutin harian yang paling penting ialah mengambil ubat tepat pada masanya dan menghadiri temu janji susulan. Anda tidak perlu memberitahu semua orang tentang status anda, tetapi adalah baik untuk mempunyai sekurang-kurangnya seorang yang dipercayai untuk berkongsi perasaan.

Tip gaya hidup

• Tetapkan rutin harian yang teratur supaya ubat tidak terlupa.
• Elakkan merokok dan hadkan pengambilan alkohol.
• Gunakan kondom dengan betul untuk melindungi diri dan pasangan daripada jangkitan lain.
• Dapatkan tidur yang cukup dan uruskan tekanan dengan baik.
• Jaga kebersihan makanan dan minuman, terutamanya jika sistem imun masih dalam proses pulih.

Diet dan senaman

Makan secara seimbang dengan banyak sayur, buah, bijirin penuh dan protein, serta minum air yang cukup. Aktiviti fizikal sederhana seperti berjalan kaki, berbasikal atau senaman ringan selama 20 hingga 30 minit beberapa kali seminggu membantu mengekalkan kekuatan badan dan mood. Jika anda mengalami loya atau kurang selera makan, makan dalam kuantiti kecil tetapi lebih kerap.

Kesihatan mental dan kesejahteraan emosi

Menerima diagnosis HIV dan mengambil ubat setiap hari boleh menimbulkan tekanan, kebimbangan atau rasa sedih. Perasaan ini normal dan tidak perlu dipendam. Berbincanglah dengan doktor, kaunselor atau kumpulan sokongan. Jika anda berasa sangat sedih, putus asa, atau mempunyai fikiran untuk mencederakan diri sendiri, dapatkan bantuan segera — hubungi perkhidmatan kecemasan atau talian sokongan krisis yang tersenarai di laman ini, atau pergi ke fasiliti kesihatan terdekat. Anda tidak keseorangan.

Pencegahan

Jangkitan HIV boleh dicegah. Langkah utama termasuk menggunakan kondom dengan betul, tidak berkongsi jarum, menjalani ujian HIV secara berkala, dan bagi ibu hamil, menjalani ujian serta rawatan awal. Bagi penghidap HIV, rawatan yang berkesan sehingga virus tidak dapat dikesan juga membantu mencegah penularan kepada pasangan.

Vaksin

Tiada vaksin untuk HIV setakat ini. Namun begitu, doktor biasanya mengesyorkan vaksin lain mengikut umur dan keadaan kesihatan anda untuk melindungi sistem imun. Tanyakan kepada doktor vaksin mana yang sesuai untuk anda.

Program saringan

Ujian HIV disyorkan untuk ibu hamil, individu yang mempunyai faktor risiko, dan sesiapa sahaja yang ingin mengetahui status sendiri. Di Malaysia, perkhidmatan ujian dan kaunseling HIV boleh didapati di klinik kesihatan kerajaan, dan maklumat anda dirahsiakan.

Komplikasi

Jika tidak dirawat

• Sistem imun menjadi lemah secara beransur-ansur.
• Jangkitan oportunistik — jangkitan yang biasanya tidak menyerang orang sihat — boleh berlaku.
• Risiko kanser tertentu dan masalah saraf meningkat.
• Virus boleh merebak kepada pasangan atau anak.
• Kualiti hidup dan jangkaan hayat menurun.

Pandangan jangka panjang

Dengan rawatan yang konsisten, ramai penghidap HIV hidup sihat dan panjang, hampir sama seperti orang lain. Kunci utamanya ialah pengambilan ubat secara teratur dan pemantauan berkala. Jika anda terlepas dos atau menghadapi kesukaran, berbincanglah dengan pasukan kesihatan anda — mereka boleh membantu mencari penyelesaian.

Cari sokongan

Pautan luar membuka laman web pihak ketiga. Ruqelo Health tidak bertanggungjawab ke atas kandungan luaran. Menyenaraikan organisasi tidak bermaksud pengesahan.