Kemoterapi Yan Etkileriyle Yaşamak

Genel Bakış

Kemoterapi, kanser hücrelerini yok etmek için kullanılan güçlü ilaçlarla yapılan bir tedavi yöntemidir. Bu ilaçlar kanserli hücrelerin yanı sıra bazı sağlıklı hücrelere de geçici olarak zarar verebilir. Bu durum, yan etki denen belirtiler ortaya çıkarır. Yan etkilerin çoğu tedavi bitiminde azalır ve birçoğu uygun bakım ve destekle kontrol altına alınabilir.

Kemoterapi gören insanların büyük çoğunluğunda en az bir veya birkaç yan etki gelişir. Ancak bunların şiddeti kişinin durumuna ve aldığı tedaviye göre değişir.

Kemoterapi alan herkes yan etki yaşayabilir. Yorgunluk, bulantı gibi belirtiler özellikle yaşlılarda ve genel sağlık durumu zayıf olanlarda daha belirgin olabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yorgunluk ve halsizlik
• Bulantı ve kusma
• İştah kaybı
• Saç dökülmesi
• Ağız yaraları veya ağız kuruluğu
• İshal veya kabızlık
• Enfeksiyonlara daha kolay yakalanma
• Ciltte kuruluk, döküntü veya kaşıntı
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma
• Odaklanma veya hafıza sorunları (kemoterapi beyni)

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda yan etkiler benzer olsa da büyüme ve gelişme üzerine ek etkiler görülebilir.
• Bulantı ve kusma daha hızlı sıvı kaybına yol açabileceğinden su içmesi teşvik edilmelidir.
• Okul yaşamına uyum ve arkadaş desteği, tedavi sürecini kolaylaştırabilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda yorgunluk ve düşme riski daha fazla olabilir.
• Birden fazla hastalık ve ilaç kullanımı yan etkileri artırabilir; tüm ilaçlar doktorla paylaşılmalıdır.
• Böbrek ve karaciğer fonksiyonlarının daha yakından takibi gerekebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Kemoterapi ilaçlarının hızlı bölünen kanser hücreleriyle birlikte sağlıklı hücreleri de etkilemesi
• Saç kökleri, ağız içi, bağırsak ve kan yapıcı hücreler gibi hızla çoğalan hücrelerin ilaçlardan zarar görmesi
• Kemoterapi ilacının türü, dozu ve uygulanma süresi
• Kişinin genel sağlık durumu ve eşlik eden diğer hastalıklar

Risk faktörleri

• Kemoterapi ilacının türü ve dozu
• Tedavinin sıklığı ve toplam süresi
• Kişinin yaşı
• Karaciğer ve böbreklerin fonksiyon düzeyi
• Diyabet, kalp böbrek hastalığı gibi kronik sağlık sorunları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ateşiniz 37.5°C üzerinde ise
• Kusma veya ishal nedeniyle yeterince sıvı alamıyorsanız
• Ağız yaralarınız nedeniyle yeme içme zorsa
• Yeni başlayan veya giderek artan bir ağrınız varsa
• Acil belirtilerde listesindeki herhangi bir bulguyu fark ederseniz

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tedavi ekibinizin belirlediği tüm kontrolleri aksatmadan yapın.
• Kan testlerinizi planlı zamanda yaptırın.
• Henüz şikayetiniz olmasa bile yeni bir belirtiyi bir sonraki görüşmede mutlaka anlatın.

Tanı

Yan etkiler, yaşadığınız belirtileri anlatmanız ve yapılan kan testleri ile değerlendirilir. Kemoterapi ekibiniz belirtilerinizi şiddetine göre sınıflandırır ve size özel destekleyici bakım planı hazırlar.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı: alyuvar, akyuvar ve trombosit düzeyleri değerlendirilir.
• Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri
• Elektrolit testleri (sodyum, potasyum gibi mineraller)
• Kan basıncı ve kalp atış hızı ölçümü
• Gerekirse enfeksiyon şüphesi için kan kültürü ve diğer örnekler

Randevunuzda neler beklenir

Tedavi boyunca ekibiniz sizi düzenli aralıklarla değerlendirir. Kan örnekleri genellikle kol damarından alınır ve sonuçlar aynı gün çıkar. Hangi belirtiyle karşılaşırsanız ne yapmanız gerektiği size yazılı ve sözlü olarak anlatılır.

Tedavi

Yan etkilerin yönetimi, kemoterapinin önemli bir parçasıdır. Bu destekleyici tedavinin amacı, yaşam kalitenizi yükseltmek ve tedaviyi kesintiye uğratmadan tamamlayabilmenizi sağlamaktır.

Evde kişisel bakım

• Günde 8-10 bardak su, çorba ve açık çay gibi sıvılar içerek vücudunuzu susuz bırakmayın.
• Dişlerinizi yumuşak bir fırça ile nazikçe fırçalayın; doktorunuzun önerdiği gargaraları kullanın.
• Saçlarınız dökülmeye başlarsa yumuşak şampuan kullanın; güneşten ve sıkı toka gibi travmalardan koruyun.
• Yorgunluk için gün içinde kısa dinlenmeler planlayın, ancak yürüyüş gibi hafif aktivitelere zaman ayırın.
• Bulantı için yavaş yemek yiyin, az ve sık beslenin; yağlı, çok baharatlı yiyeceklerden kaçının.
• Ellerinizi sık yıkayın; market, toplu taşıma gibi kalabalık yerlerde maske kullanın.

Tıbbi tedaviler

Bulantı, ağrı, ishal ya da kabızlık gibi belirtileri kontrol altına almak için hekiminiz bazı destekleyici ilaçlar reçete edebilir. Bağışıklık sistemini toparlamak ve kan hücrelerini artırmak için büyüme faktörü adı verilen özel tedaviler de uygulanabilir. Bu ilaçların adı ve dozu kişiden kişiye değişir; amacı yan etkileri en aza indirmektir. Tüm bu tedaviler doktor gözetiminde yürütülür.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Kemoterapiye bağlı yan etkiler nedeniyle cerrahi bir işlem genellikle gerekmez. Ancak enfeksiyon odağı veya kateter gibi cihazlarla ilgili bir sorun varsa, cerrahi müdahale gerekebilir. Bu durum kendi doktorunuz tarafından değerlendirilir.

Bu durumla yaşamak

Kemoterapi sürecinde enerjinizi en iyi hissettiğiniz saatlere göre planlayın. İşlerinizi küçük parçalara bölün, ara verin. İyi hissetmediğiniz anlarda kendinizi zorlamayın; yardım istemek güçlü olmanın önemli bir parçasıdır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Gece uykunuzu düzene sokun; gündüz yapılan uzun uykulardan kaçının.
• Sigara ve alkolden uzak durun.
• Enfeksiyondan korunmak için el temizliğine dikkat edin.
• Stresi azaltmak için nefes egzersizleri, sevdiğiniz müzik veya hafif bir hobiyle ilgilenin.
• Aileniz ve arkadaşlarınızla bağlarınızı güçlü tutun; duygularınızı konuşun.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenmeye çalışın; özellikle yumurta, yoğurt, balık ve mercimek gibi proteinli besinler iyileşmeyi destekler. İştahınız yoksa besin değeri yüksek küçük öğünler seçmeyi deneyin. Her gün 10-15 dakikalık yürüyüş, enerjinizi artırabilir; ancak egzersiz programınızı onkoloji ekibinizle konuşarak ayarlayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kemoterapi süreci kaygı, üzüntü, öfke ve gelecek endişesi gibi duyguları tetikleyebilir. Bu duygular tamamen normaldir. Bunları ailenizle, yakınlarınızla veya bir psikologla paylaşın. Eğer kendinize veya başkalarına zarar verme düşünceleriniz olursa, hiçbir şey sizi durdurmasın; derhal 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.

Önleme

Yan etkilerin tamamı önlenemez; ancak birçoğu erken tanı ve doğru önlemlerle hafifletilebilir. Tedavi ekibinizin önerdiği koruyucu ilaçları zamanında kullanmak ve belirtileri erkenden bildirmek en değerli önlemdir.

Aşılar

Kemoterapi sırasında bağışıklık sistemi zayıflayabileceğinden, bazı aşılar (özellikle canlı virüs aşıları) bu dönemde yapılmaz. Hangi aşıların sizin için uygun olduğuna ve ne zaman yapılabileceğine tedavi ekibiniz karar verir. Grip veya zatürre aşıları bazı hastalarda koruyucu olabilir; doktorunuza danışın.

Tarama programları

Kemoterapi sürecinde ek bir tarama testi rutin olarak yapılmaz; ancak bazı hastalarda kalp fonksiyonlarını ve diğer organları değerlendirmek için takip testleri önerilebilir. Bu, kişiye özel bir karardır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kan hücrelerinin ciddi azalmasına bağlı ağır enfeksiyonlar ve sepsis
• Kanama riskinin artması
• Kansızlık nedeniyle aşırı yorgunluk ve nefes darlığı
• Sıvı kaybına bağlı böbrek hasarı
• Elektrolit dengesizliğine bağlı kalp ritim bozuklukları
• Uzun süreli bulantı ve iştahsızlık nedeniyle yetersiz beslenme

Uzun vadeli görünüm

Yan etkilerin büyük kısmı geçicidir ve kemoterapi bittiğinde vücut zamanla toparlanır. Tıptaki destekleyici bakım yöntemleri her geçen gün gelişmektedir. Bu süreçte sabırlı olmak, doktorunuzla bilgi paylaşmak ve sosyal destek almak, en zorlu günleri bile daha yumuşak geçirmenize yardımcı olur.

Destek bul

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.