Coeliac disease living in adults

Genel Bakış

Çölyak hastalığı, bağışıklık sisteminin glüten adlı bir proteine aşırı tepki vermesi sonucu ince bağırsağın zarar görmesidir. Glüten buğday, arpa ve çavdarda bulunur. Bu hastalıkta bağırsaklar besinleri yeterince ememez.

Çölyak hastalığı dünyada her 100-200 kişiden birini etkiler. Türkiye'de de sık görülür, ancak birçok kişi teşhis edilmemiştir.

Çölyak hastalığı her yaşta, cinsiyette ve etnik grupta görülebilir. Kadınlarda erkeklere göre biraz daha yaygındır. Ailede çölyak hastası olanlarda risk daha yüksektir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• İshal veya kabızlık
• Karın ağrısı ve şişkinlik
• Yorgunluk ve halsizlik
• Kilo kaybı veya kilo alamama
• Demir eksikliğine bağlı kansızlık

Çocuklarda belirtiler

• Boy kısalığı
• Diş minesi sorunları
• Kemik ağrıları
• Dikkat dağınıklığı
• Kronik ishal

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Kemik erimesi (osteoporoz)
• Deri döküntüleri (dermatit herpetiformis)
• Depresyon ve kaygı
• Kansızlık
• Eklem ağrıları

Nedenler

Ana nedenler

• Genetik yatkınlık: HLA-DQ2 veya HLA-DQ8 genlerine sahip olmak.
• Glüten tüketimi: Buğday, arpa ve çavdar içeren besinler bağışıklık yanıtını tetikler.
• Bağışıklık sisteminin yanlışlıkla ince bağırsak hücrelerine saldırması.

Risk faktörleri

• Ailede çölyak hastası bulunması
• Tip 1 diyabet, otoimmün tiroid hastalığı, Down sendromu gibi başka otoimmün hastalıkların olması
• Daha önce geçirilmiş bazı viral enfeksiyonlar

Ne zaman doktora görünmeli

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sürekli ishal, karın ağrısı veya şişkinlik yaşıyorsanız
• Kronik yorgunluk, kilo kaybı veya kansızlık gibi belirtileriniz varsa
• Ailenizde çölyak hastalığı olan biri varsa ve sizde de benzer şikayetler varsa

Tanı

Tanı için önce kan testleri yapılır, ardından kesin tanı endoskopi ile ince bağırsaktan alınan doku örneğinin incelenmesiyle konulur.

Yapılabilecek testler

• Kan testi: Anti-doku transglutaminaz (tTG) ve anti-endomisyum antikorları (EMA) taranır.
• Endoskopi: Bir kamera yardımıyla ince bağırsaktan küçük bir doku örneği alınır.
• Genetik test: HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genleri araştırılabilir.

Randevunuzda neler beklenir

Kan testi için aç olmanız gerekebilir. Endoskopi sırasında hafif bir sedasyon (sakinleştirici) verilir. Testlerden önce glütenli besinler tüketmeye devam etmeniz gerekir, aksi takdirde sonuçlar yanıltıcı olabilir.

Tedavi

Çölyak hastalığının tek etkili tedavisi ömür boyu sıkı bir glütensiz diyettir. Buğday, arpa ve çavdar içeren tüm besinlerden tamamen uzak durulmalıdır. Yenilenlerin yanı sıra ilaçlar, takviyeler ve kozmetik ürünlerdeki glüten de kontrol edilmelidir.

Evde kişisel bakım

• Glütensiz besinleri (pirinç, mısır, patates, kinoa, glutensiz yulaf gibi) tercih edin.
• Etiket okuma alışkanlığı kazanın ve 'glüten içerebilir' uyarılarına dikkat edin.
• Evde ayrı mutfak eşyaları kullanarak çapraz bulaşmayı önleyin.
• Diyetisyen desteği alarak dengeli bir beslenme planı oluşturun.

Tıbbi tedaviler

Glütensiz diyet yeterli olmadığında veya ek sorunlar varsa, doktorunuzun önerisiyle bazı vitamin ve mineral takviyeleri (demir, B12, D vitamini, folik asit, kalsiyum) kullanılabilir. Ayrıca bağırsak hasarına bağlı gelişen bazı durumlar için ilaç tedavisi uygulanabilir. Bu tedavileri sadece doktorunuz belirlemelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çölyak hastalığı nadiren cerrahi gerektirir. Ancak bağırsak tıkanıklığı veya kanser gibi ciddi komplikasyonlar gelişirse cerrahi gerekebilir.

Bu durumla yaşamak

Çölyak hastalığı ile yaşamak, her öğünde glütensiz olduğundan emin olmak anlamına gelir. İlk başta zorlayıcı olabilir ancak zamanla hangi besinlerin güvenli olduğunu öğrenirsiniz. Dışarıda yemek yerken restoranlara durumunuzu (çölyak değil, glüten hassasiyeti) bildirmeniz önemlidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Glütensiz diyete tam uyum sağlayın, en küçük bir miktar glüten bile bağırsak hasarına yol açabilir.
• Yemeklerinizi sade, ev yapımı malzemelerle hazırlayın.
• Seyahat ederken yanınızda glütensiz atıştırmalıklar bulundurun.
• Destek gruplarına katılarak deneyimlerinizi paylaşın.

Diyet ve egzersiz

Glütensiz diyet uygulamak, vücudun ihtiyacı olan tüm besin öğelerini almak açısından önemlidir. Tam tahıllardan, meyvelerden, sebzelerden, baklagillerden, et, balık ve yumurtadan oluşan dengeli bir beslenme planı izleyin. Egzersiz yapmak genel sağlık ve kemik gücü için faydalıdır; haftada en az 150 dakika orta şiddette aktivite önerilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Çölyak hastalığı, diyete bağlı kısıtlamalar nedeniyle sosyal hayatı etkileyebilir ve kaygı, depresyon gibi duygusal zorluklara yol açabilir. Bu hislerin normal olduğunu bilmek önemlidir. Gerekirse bir psikologdan veya psikiyatristten destek alın.

Önleme

Çölyak hastalığı tam olarak önlenemez, çünkü genetik bir yatkınlık söz konusudur. Ancak bazı araştırmalar, bebeklik döneminde glütene başlama zamanının hastalığı tetikleyebileceğini göstermiştir. Yine de kesin bir önleme yöntemi yoktur.

Tarama programları

Ailesinde çölyak hastası olanlarda veya bazı otoimmün hastalıkları olan kişilerde düzenli tarama önerilebilir. Tarama kan testleri ile yapılır. Sağlık Bakanlığı'nın bu konuda bir önerisi olup olmadığını doktorunuza danışın.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Beslenme yetersizlikleri ve kansızlık
• Kemik erimesi (osteoporoz)
• Kısırlık ve düşük yapma riski
• İnce bağırsak lenfoması (nadir bir kanser türü)
• Diğer otoimmün hastalıkların ortaya çıkması

Uzun vadeli görünüm

Çölyak hastalığı uygun şekilde yönetildiğinde (glütensiz diyetle) yaşam kalitesi ve süresi normaldir. Diyete sıkı uyum gösteren kişilerde çoğu belirti kaybolur ve bağırsak hasarı iyileşir. Düzenli doktor takibi ile sağlıklı bir yaşam sürmek mümkündür.

Destek bul

Yerel kuruluşlar

• Çölyak Derneği · Türkiye geneli

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.