Coeliac disease living in teenagers

Genel Bakış

Çölyak hastalığı, bağırsakların buğday, arpa ve çavdarda bulunan gluten adlı bir proteine karşı verdiği bir bağışıklık tepkisidir. Bu durum, ince bağırsağın iç yüzeyine zarar verir ve besinlerin düzgün emilmesini engeller. Ergenlerde görülen çölyak hastalığı, hayat boyu süren bir durumdur ancak glutensiz beslenme ile kontrol altına alınabilir.

Çölyak hastalığı toplumda her 100-200 kişiden birinde görülür. Ergenlik döneminde de sıklıkla teşhis edilir.

Her yaşta görülebilir. Ergenlerde, özellikle birinci derece akrabalarında çölyak olanlar, tip 1 diyabet veya otoimmün hastalığı olanlar daha yüksek risk taşır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Karın ağrısı ve şişkinlik
• İshal veya kabızlık
• Yorgunluk ve halsizlik
• Kilo alamama veya istemsiz kilo kaybı
• Ciltte kaşıntılı döküntü (dermatit herpetiformis)
• Eklem ağrıları
• Baş ağrısı

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme geriliği
• Kilo alamama
• Kronik ishal
• Kusma
• Huzursuzluk ve sinirlilik

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Kemik ağrıları
• Kansızlık (demir eksikliği)
• Yorgunluk
• Açıklanamayan kilo kaybı
• İshal veya kabızlık

Nedenler

Ana nedenler

• Çölyak hastalığı, gluten tüketimine karşı vücudun bağışıklık sisteminin yanlışlıkla ince bağırsağa saldırması sonucu oluşur.
• Genetik yatkınlık önemli bir rol oynar; HLA-DQ2 veya HLA-DQ8 genlerine sahip olanlar risk altındadır.
• Çölyak hastalığı bazen bir enfeksiyon, stres veya doğum gibi tetikleyici olaylardan sonra ortaya çıkabilir.

Risk faktörleri

• Ailede çölyak hastalığı öyküsü
• Tip 1 diyabet, otoimmün tiroid hastalığı, Down sendromu gibi başka otoimmün hastalıkların varlığı
• Belirli genetik yatkınlıklar (HLA-DQ2/DQ8)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Şiddetli karın ağrısı, kusma veya ishal durumunda hemen aile hekimine veya acile başvurun.
• Kanlı dışkı veya bayılma gibi belirtiler varsa acil yardım alın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sürekli karın rahatsızlığı, yorgunluk veya açıklanamayan kilo kaybı yaşıyorsanız bir doktora danışın.
• Ergenlik döneminde büyüme geriliği veya ergenlik gecikmesi varsa doktorunuzla konuşun.

Tanı

Çölyak hastalığı tanısı için önce kan testi yapılır, ardından ince bağırsaktan biyopsi alınarak kesin tanı konulur. Bu testlerden önce gluten içeren besinler tüketmeniz gerekir.

Yapılabilecek testler

• Kan testi: Çölyak antikorlarına bakılır (doku transglutaminaz antikoru IgA gibi).
• Endoskopi: Üst sindirim sisteminden bir kamera ile ince bağırsaktan küçük bir doku örneği alınır.

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci genellikle birkaç hafta sürer. Kan testi sonuçları yüksek çıkarsa doktorunuz sizi bir gastroenteroloji uzmanına yönlendirecektir. Endoskopi sırasında hafif bir sedasyon uygulanır ve işlem yaklaşık 15-20 dakika sürer.

Tedavi

Çölyak hastalığının tek tedavisi ömür boyu sıkı bir glutensiz diyettir. Bu diyet sayesinde bağırsaklar iyileşir ve belirtiler kaybolur. Glutensiz beslenme uzman bir diyetisyen eşliğinde planlanmalıdır.

Evde kişisel bakım

• Tüm buğday, arpa, çavdar ve yulaf içeren yiyeceklerden kaçının.
• Etiket okuma alışkanlığı kazanın; gizli gluten kaynaklarına (soslar, hazır çorbalar, işlenmiş etler) dikkat edin.
• Okulda veya arkadaşlarla yemek yerken glutensiz seçenekler talep edin veya kendi yemeğinizi götürün.
• Çapraz bulaşmayı önlemek için mutfakta ayrı ekipman ve yüzeyler kullanmaya özen gösterin.

Tıbbi tedaviler

Tedavide ilaç kullanımı gerekmez. Glutensiz diyet dışında bazı durumlarda vitamin ve mineral takviyeleri (demir, D vitamini, B12 vb.) doktor tarafından önerilebilir. Takviyelerin dozunu ve türünü doktorunuz belirlemelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çölyak hastalığı doğrudan cerrahi gerektirmez. Ancak nadiren bağırsakta ciddi hasar veya lenfoma gibi komplikasyonlar gelişirse cerrahi düşünülebilir. Bu durumda doktorunuz size detaylı bilgi verecektir.

Bu durumla yaşamak

Ergenlikte çölyakla yaşamak bazen zorlayıcı olabilir, ancak planlama ile her şey yoluna girer. Okulda arkadaşlarınızla yemek yerken glutensiz seçenekler olmadığında kendi atıştırmalıklarınızı götürmek iyi bir fikirdir. Restoranlarda glutensiz menüler sorabilirsiniz. Akran desteği önemlidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Glutensiz tarifler öğrenmek ve yemek yapmak, sosyal hayatınızı kolaylaştırır.
• Seyahat ederken yanınızda glutensiz atıştırmalıklar taşıyın.
• Spor yaparken enerji ihtiyacınızı karşılamak için glutensiz karbonhidrat kaynakları (pirinç, mısır, patates) tüketin.
• Duygusal destek almak için aile ve arkadaşlarınızla açıkça konuşun.

Diyet ve egzersiz

Glutensiz bir diyetle yeterli ve dengeli beslenmek mümkündür. Doğal olarak glutensiz olan sebze, meyve, et, balık, yumurta, süt ürünleri, baklagiller ve pirinç, mısır gibi tahılları tercih edin. Düzenli egzersiz yapmak genel sağlığınızı destekler; kemik sağlığı için yürüyüş, koşu gibi ağırlık taşıyan aktiviteler önerilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Çölyak hastalığı, beslenme kısıtlamaları ve sosyal ortamlarda farklı hissetmek nedeniyle ergenlerde kaygı, üzüntü veya öfkeye yol açabilir. Bu duygular normaldir. Kendinizi yalnız hissederseniz bir psikolog veya rehber öğretmenden destek almak faydalı olabilir. Ayrıca çölyak derneklerine katılarak benzer deneyimleri paylaşabilirsiniz.

Önleme

Çölyak hastalığı genetik olduğu için önlenemez. Ancak erken tanı ve glutensiz diyet ile belirtiler kontrol altına alınabilir ve komplikasyonlar önlenebilir.

Aşılar

Çölyak hastalığına karşı bir aşı yoktur. Genel aşı takvimine uymak diğer enfeksiyonlardan korunmak için önemlidir.

Tarama programları

Risk grubundaki kişilerde (örneğin ailede çölyak öyküsü olanlar) tarama yapılması önerilir. Sağlık Bakanlığı bu konuda belirli bir tarama programı yürütmemekle birlikte, doktorunuz gerekli görürse test isteyebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Demir, kalsiyum ve D vitamini gibi besin ögelerinin emilememesi sonucu kansızlık, kemik erimesi ve diş minesinde bozulma
• Büyüme ve gelişme geriliği, ergenlik gecikmesi
• Kısırlık ve tekrarlayan düşükler
• Nadir de olsa ince bağırsakta lenfoma riskinde artış

Uzun vadeli görünüm

Çölyak hastalığı olan ergenler, sıkı bir glutensiz diyetle sağlıklı bir hayat sürdürebilir. Diyete uyulduğunda bağırsaklar iyileşir ve çoğu belirti kaybolur. Uzun vadede tekrar doktor kontrolünde olmak ve diyete devam etmek önemlidir. Bu hastalıkla yaşamayı öğrenmek zaman alsa da, birçok genç başarılı bir şekilde uyum sağlamaktadır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.