Kanserle İlişkili Yorgunlukla Başa Çıkmak

Genel Bakış

Kanser tedavisi gören veya kanser öyküsü olan kişilerde görülen, günlük aktiviteleri etkileyen aşırı, kalıcı bir yorgunluk ve enerji düşüklüğü hissidir. Normal yorgunluğa benzemez; dinlenmekle veya uyumakla genellikle geçmez. Kansere veya kanser tedavilerine bağlı olarak ortaya çıkabilir ve kişinin yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyebilir.

Evet. Kanser tedavisi gören kişilerin büyük bir bölümünde görülür. Kemoterapi, radyoterapi ve cerrahi gibi tedaviler sırasında veya sonrasında çok yaygın bir şikayettir. Ayrıca tedavi bittikten sonra aylarca hatta yıllarca sürebilir.

Kanser olan herkesi etkileyebilir: kadınlar, erkekler, çocuklar ve yaşlılar dahil. Kemoterapi veya radyoterapi gören kişilerde daha sık görülür. Tedaviyle birlikte başlayabilir veya tedavi bittikten sonra da devam edebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Normalden çok daha fazla ve uzun süren yorgun hissetme hali
• Az bir efordan sonra bile tükenmişlik ve güçsüzlük
• Enerji eksikliği, hareket etme isteğinde azalma
• Uykuya rağmen yorgun uyanma, uykusuzluk veya aşırı uyuma
• Dikkat ve konsantrasyon güçlüğü; bazı kişilerde 'kemo beyin' denilen zihinsel bulanıklık
• Günlük işleri bitirmenin çok uzun zaman alması
• Kollarda ve bacaklarda ağırlık, halsizlik hissi
• İsteksizlik, içe kapanma ve sosyal aktivitelere katılmak istememe

Çocuklarda belirtiler

• Okul çağındaki çocuklarda oyun isteğinde azalma
• Okul performansının düşmesi, derslere odaklanamama
• Sinirlilik, mızmızlık ve duygusal dalgalanmalar
• Fiziksel aktivitelerden kaçınma, sık sık uyuma
• Arkadaşlarıyla vakit geçirmek istememe

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bazı yaşlı yetişkinlerde yorgunluk; kafa karışıklığı, huzursuzluk veya hareketsizlik olarak kendini gösterebilir
• Denge sorunları ve düşme riskinde artış
• Günlük işlerde başkalarına bağımlılığın artması
• İştahsızlık ve kilo kaybı
• Sosyal izolasyon ve huzursuzluk

Nedenler

Ana nedenler

• Kanserin kendisi: Hastalık vücutta iltihaplanmaya ve metabolik değişikliklere yol açabilir.
• Kemoterapi, radyoterapi, immünoterapi veya hedefe yönelik tedaviler gibi kanser tedavileri.
• Kansere bağlı anemi yani kırmızı kan hücrelerinin azalması.
• Ağrı, bulantı, iştahsızlık gibi kanser belirtileri.
• Uyku bozuklukları, depresyon ve kaygı (anksiyete).
• Yetersiz beslenme, vitamin ve mineral eksiklikleri.
• Fiziksel aktivitede azalma ve kas gücünün kaybı.
• Kanser tedavisi veya diğer sağlık sorunları için kullanılan bazı ilaçların yan etkileri.

Risk faktörleri

• Yoğun veya uzun süren kanser tedavileri görmek
• Kanser teşhisi ve tedavisi sürecinde yoğun stres yaşamak
• Daha önce depresyon veya anksiyete öyküsü olması
• İleri yaş
• Yetersiz beslenme ve kilo kaybı
• Fiziksel olarak hareketsiz yaşam
• Kalp, akciğer veya şeker hastalığı gibi başka kronik hastalıkların bulunması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yorgunluk aniden şiddetlenir ve nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma gibi belirtilerle birlikteyse 112'yi arayın.
• Ateş, titreme veya enfeksiyon belirtisi varsa
• Düşme, kafa travması veya yeni başlayan şiddetli bir ağrı varsa
• Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa hemen acil tıbbi yardım alın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yorgunluk sürekli hale geldiyse ve dinlenmekle geçmiyorsa doktorunuza başvurun.
• Kanser tedaviniz sırasında yorgunluk şikayetinizi her kontrolde mutlaka dile getirin.
• Yorgunluğa iştahsızlık, uyuyamama, moralsizlik veya dikkat dağınıklığı eşlik ediyorsa
• Tedavi bittikten sonra aylar geçmesine rağmen yorgunluk sürüyorsa

Tanı

Kanser yorgunluğu için tek bir özel test yoktur. Doktorunuz size detaylı sorular sorar; yorgunluğun ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, hangi saatlerde daha yoğun olduğunu ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini değerlendirir. Ayrıca yorgunluğa neden olabilecek diğer sağlık sorunlarını (kansızlık, tiroid hastalığı, depresyon, enfeksiyon gibi) ekarte etmek için bazı testler isteyebilir.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı: kansızlık ve enfeksiyon belirtilerini değerlendirmek için
• Kan şekeri, böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri
• Tiroid fonksiyon testleri
• Vitamin ve mineral düzeyleri (B12, D vitamini, demir gibi)
• Gerekirse görüntüleme veya başka tetkikler

Randevunuzda neler beklenir

Doktorunuz yorgunluk seviyenizi birkaç hafta boyunca takip etmenizi isteyebilir. 0 ila 10 arası bir yorgunluk ölçeği kullanmanız ve bir yorgunluk günlüğü tutmanız istenebilir. Bu bilgiler, tedavi ekibinin sorununuzu daha iyi anlamasına ve size özel bir yönetim planı hazırlamasına yardımcı olur. Genellikle tanı için birkaç kan testi ve detaylı bir görüşme yeterlidir.

Tedavi

Kanser yorgunluğunu tamamen ortadan kaldırabilecek tek bir yöntem yoktur. Tedavinin amacı; yorgunluğu azaltmak, enerjinizi korumak ve yaşam kalitenizi artırmaktır. Bunun için altta yatan nedenleri düzeltmek, düzenli fiziksel aktivite, uyku düzeni, dengeli beslenme, psikolojik destek ve enerji yönetimi teknikleri birlikte kullanılır. Doktorunuz size en uygun planı belirleyecektir.

Evde kişisel bakım

• Enerjinizi yönetin: Günlük işleri küçük parçalara bölün ve dinlenme molaları verin.
• Doktorunuzun onayıyla hafif yürüyüşler yapın; düzenli hafif egzersiz yorgunluğu azaltabilir.
• İyi uyku düzeni oluşturun: her gün yaklaşık aynı saatte yatıp kalkmaya çalışın, uyumadan önce ekran kullanımını azaltın.
• Az az ve sık sık yiyerek kan şekerinizi dengede tutun; sebze, meyve, tam tahıl ve protein açısından zengin beslenin.
• Ağır işlerde yardım isteyin, kendinizi zorlamayın ve gerektiğinde hayır demeyi öğrenin.
• Nefes egzersizleri, meditasyon veya hobiler gibi rahatlatıcı aktivitelerle stresinizi azaltın.
• Günde en az 6 ila 8 bardak su içmeye çalışın; vücudun susuz kalmaması önemlidir.
• Ağrı, bulantı veya diğer şikayetlerinizi doktorunuza bildirin; bu belirtilerin tedavisi yorgunluğu da hafifletebilir.

Tıbbi tedaviler

Tıbbi tedavi, yorgunluğa neden olan altta yatan sorunları hedefler. Örneğin; kansızlık varsa destek tedaviler değerlendirilebilir, vitamin eksikliği veya tiroid bozukluğu varsa uygun şekilde düzeltilir. Ağrı, depresyon veya anksiyete tedavisi de yorgunluk üzerinde olumlu etki sağlayabilir. Doktorunuz bazı durumlarda uyku düzenini destekleyen ya da enerjiyi korumaya yönelik ilaç dışı programlar, örneğin bilişsel davranışçı terapi veya egzersiz programları önerebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğunu yalnızca doktorunuz belirler; ilaçlarla ilgili olarak doktorunuza danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Eğer kanser tedavisi kapsamında cerrahi bir ameliyat geçirecekseniz, yorgunluk ameliyat sonrası dönemde normal olarak artabilir. Ameliyat öncesinde doktorunuza yorgunluk düzeyinizi ve genel sağlık durumunuzu anlatın. Ameliyat sonrası iyileşme sürecinde birkaç hafta yorgunluk yaşamanız beklenir. Ancak yorgunluk çok şiddetlenir, nefes darlığı, ateş veya yara yerinde sorun eşlik ederse mutlaka tıbbi yardım alın.

Bu durumla yaşamak

Kanser yorgunluğuyla yaşarken günlük yaşamınızı planlamak çok önemlidir. Kendinizi iyi hissettiğiniz saatleri tespit edip en önemli işlerinizi o zamanlara bırakın. Enerji harcayan işleri kolaylaştırmak için oturarak çalışmaya çalışın, alışveriş listesi yapın, kısa mesafeler için dinlenme planlayın. Kendinize karşı nazik olun; bazı günler yalnızca küçük bir iş bile büyük bir başarıdır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Doktorunuzun önerisiyle günde 10-15 dakikalık kısa yürüyüşler yapın ve süreyi kademeli olarak artırın.
• Sigara ve alkol kullanıyorsanız bırakmak için sağlık ekibinizden destek isteyin.
• Uyku rutini oluşturun: akşam kafeinli içecekleri azaltın, gevşeme egzersizleri yapın, yatak odanızı karanlık ve sessiz tutun.
• Günlük tutmak, müzik dinlemek, meditasyon veya dini inançlarınıza uygun manevi aktiviteler size iyi gelebilir.
• Sosyal yaşamınızı tamamen bırakmayın; kısa ziyaretler veya telefon görüşmeleriyle bağlantıda kalın, kendinizi yalnız hissetmemeye özen gösterin.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme ve düzenli hafif egzersiz, kanser yorgunluğunu yönetmenin en önemli parçalarındandır. Gün içinde az az ve sık sık yemek, kan şekerinizde dalgalanmalar yaratmadan enerjinizi korumaya yardımcı olur. Bol sebze, meyve, tam tahıl, yağsız protein kaynakları tüketin. Aşırı şekerli ve işlenmiş gıdalardan kaçının; bunlar önce hızlı enerji verir, sonrasında bitkinliğe yol açabilir. Susuz kalmamak için günde 6-8 bardak sıvı içmeye çalışın. Egzersiz konusunda doktorunuz veya fizyoterapistinizle görüşerek size uygun bir program belirleyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kanser yorgunluğu; kaygı, depresyon, çaresizlik ve umutsuzluk duygularını tetikleyebilir. Yorgunluk nedeniyle sosyal ilişkiler azalabilir, kişi kendini yalnız hissedebilir. Bu duygular yaşanan durum karşısında son derece anlaşılır ve normaldir. Ancak üzüntü kalıcı olur, uyku veya iştah bozukluğu belirginleşirse, yaşamdan zevk almakta güçlük yaşanırsa veya değersizlik düşünceleri ortaya çıkarsa mutlaka profesyonel destek alın. Tedavi ekibiniz bu konuda size yardımcı olabilir. Kendinize veya başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa zaman kaybetmeden 112'yi arayın.

Önleme

Kanser yorgunluğunu tamamen önlemek her zaman mümkün olmayabilir ancak şiddetini ve günlük yaşamınıza etkisini azaltmak mümkündür. Tedaviye başlamadan önce sağlık ekibinizle bu konuyu konuşmak, düzenli takip ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları yorgunluğu önlemede veya azaltmada önemli rol oynar.

Aşılar

Kanser tedavisi bağışıklık sistemini etkileyebileceği için doktorunuzun önerdiği aşıları yaptırmanız önemlidir. Grip ve zatürre gibi aşıların zamanlaması, bağışıklık durumunuza göre değişebilir. Hangi aşıların size uygun olduğuna doktorunuzla birlikte karar verin.

Tarama programları

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı; meme, kolorektal ve rahim ağzı kanseri için kişilere özel tarama programları yürütmektedir. Erken evrede yakalanan kanserlerde tedavi daha başarılı olabilir ve yorgunluk gibi semptomların yönetimi de daha kolaylaşabilir. Size uygun tarama programları için aile hekiminize veya Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezi'ne (KETEM) başvurabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Düşme ve yaralanma riskinde artış
• Günlük yaşam aktivitelerini bağımsız yapamamaya bağlı bakıma ihtiyaç duyma
• Depresyon ve anksiyete bozukluklarının gelişme riski
• Kanser tedavisine düzenli devam etmede zorluk yaşanması
• Kas kaybı, genel güçsüzlük ve hareket yeteneğinde azalma
• Sosyal izolasyon ve yaşam kalitesinin ciddi biçimde düşmesi

Uzun vadeli görünüm

Kanser yorgunluğu doğru yaklaşım ve destekle büyük ölçüde iyileştirilebilir bir durumdur. Tedavi sonrasında pek çok kişi enerjisinin bir bölümünü geri kazanır, ancak bu zaman alabilir. Yorgunluğunuzun sizi tanımlamadığını, her gün küçük adımlarla daha iyi hissedeceğiniz bir yolun olduğunu bilin. Tedavi ekibiniz, aileniz ve arkadaşlarınız bu süreçte yanınızdadır. Umut, iyileşme yolculuğunun en önemli parçalarından biridir.

Destek bul

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.