PEP overview

Genel Bakış

PEP, Türkçe adıyla Maruziyet Sonrası Koruma, HIV virüsüne maruz kaldıktan sonra (örneğin korunmasız cinsel ilişki, iğne batması) enfeksiyonu önlemek için kullanılan kısa süreli bir ilaç tedavisidir. En kısa sürede (72 saat içinde) başlanmalıdır ve 28 gün boyunca düzenli olarak alınır.

PEP, özellikle sağlık çalışanlarında iğne batması gibi kazalar veya korunmasız cinsel ilişki sonrası sıkça kullanılmaktadır. Türkiye'de de Sağlık Bakanlığı rehberleri doğrultusunda belirli durumlarda uygulanmaktadır.

PEP, HIV riski taşıyan herkes için geçerlidir: korunmasız cinsel ilişki yaşayanlar, iğne veya kesici aletle yaralanan sağlık çalışanları, HIV pozitif birinin kanıyla temas edenler ve cinsel saldırı mağdurları.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• PEP ilaçları kullanılırken mide bulantısı, baş dönmesi, yorgunluk gibi yan etkiler görülebilir.
• HIV maruziyeti sonrası ilk haftalarda ateş, boğaz ağrısı, döküntü gibi grip benzeri belirtiler olabilir.

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde ve çocuklarda da PEP uygulanabilir, ancak yan etkiler daha farklı olabilir.
• Çocuklarda iştahsızlık, huzursuzluk, karın ağrısı gibi belirtiler izlenmelidir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda PEP ilaçları böbrek veya karaciğer sorunlarına neden olabilir, bu nedenle doktor takibi önemlidir.
• Yorgunluk ve baş dönmesi gibi yan etkiler daha belirgin olabilir.

Nedenler

Ana nedenler

• HIV virüsü, enfekte bir kişinin kanı, meni, vajinal sıvı veya anne sütü gibi vücut sıvılarıyla doğrudan temas sonucu bulaşabilir.
• Korunmasız cinsel ilişki (vajinal, anal veya oral) en yaygın bulaşma yoludur.
• Enfekte iğne veya kesici aletlerin batması (sağlık çalışanları, damar içi madde kullananlar).
• HIV pozitif annenin hamilelik, doğum veya emzirme sırasında bebeğine bulaştırması.

Risk faktörleri

• Prezervatif kullanmadan cinsel ilişkiye girmek.
• Birden çok cinsel partnerle korunmasız ilişki.
• Damar içi uyuşturucu kullanmak ve iğneleri paylaşmak.
• Sağlık alanında çalışmak ve iğne batması riskine maruz kalmak.

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• HIV'li biriyle korunmasız cinsel ilişki sonrası en geç 72 saat içinde acil servise veya enfeksiyon hastalıkları polikliniğine başvurulmalıdır.
• İğne batması veya kan teması kazası olduğunda derhal sağlık kuruluşuna gidilmelidir.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• PEP tedavisi devam ederken düzenli olarak doktor kontrollerine gidilmeli ve HIV testi yapılmalıdır.
• Tedavi bitiminden sonra 3. ve 6. aylarda tekrar test yapılması önerilir.

Tanı

PEP tedavisine başlamadan önce doktor, maruziyet şeklini ve süresini değerlendirir. Kişinin HIV durumu bilinmiyorsa hızlı bir HIV testi yapılır. Test sonucu pozitif çıkarsa PEP değil, doğrudan HIV tedavisi başlatılır.

Yapılabilecek testler

• HIV hızlı testi (kan veya tükürük ile).
• Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri (ilaç dozunu ayarlamak için).
• Hepatit B ve C testleri (aynı yolla bulaşabileceği için).

Randevunuzda neler beklenir

Doktor, maruziyet sonrası riski değerlendirecek ve uygunsa PEP ilacını reçete edecektir. İlaç genellikle 28 gün boyunca günde 1-2 kez alınır. Tedavi boyunca ve sonrasında düzenli kan testleri yapılacaktır. Bu süreçte endişelenmek normaldir, doktorunuz size her adımda rehberlik edecektir.

Tedavi

PEP tedavisi, HIV virüsünün çoğalmasını durduran antiretroviral ilaçların 28 gün süreyle kullanılmasıdır. Tedaviye ne kadar erken başlanırsa o kadar etkili olur. Hiçbir ilaç %100 koruma sağlamaz, ancak PEP HIV enfeksiyonunu büyük ölçüde önler.

Evde kişisel bakım

• İlaçlarınızı her gün aynı saatte, aksatmadan alın.
• Bol su için ve sağlıklı beslenin, ilaçların yan etkilerini azaltabilir.
• Tedavi süresince korunmasız cinsel ilişkiden kaçının (prezervatif kullanın).
• Yeterli dinlenme ve uyku bağışıklık sisteminizi destekler.

Tıbbi tedaviler

Doktor, genellikle iki veya üç farklı antiretroviral ilacın bir kombinasyonunu reçete eder. Bu ilaçlar HIV'in vücutta çoğalmasını engeller. Tedavi, maruziyet türüne ve kişinin sağlık durumuna göre uyarlanır. Yan etkiler (mide bulantısı, baş ağrısı) ilk haftalarda yaygındır, doktorunuz bunlarla başa çıkmanıza yardımcı olabilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

PEP tedavisi için cerrahi bir işlem gerekmez, sadece ilaç tedavisi uygulanır.

Bu durumla yaşamak

PEP tedavisi boyunca normal günlük yaşamınıza devam edebilirsiniz. İlaçları düzenli almak en önemli kuraldır. Tedavi bitene ve testler negatif çıkana kadar HIV bulaştırma riskine karşı dikkatli olunmalıdır. Endişelerinizi doktorunuzla paylaşmak rahatlatıcı olabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Prezervatif kullanmaya devam edin.
• İğne veya kesici aletlerinizi kimseyle paylaşmayın.
• Sigara ve alkolü sınırlayın, bağışıklık sisteminizi güçlü tutun.
• Stresten uzak durmaya çalışın, meditasyon veya yürüyüş yapabilirsiniz.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme, bol sebze ve meyve tüketimi, yeterli protein alımı bağışıklık sisteminizi destekler. Hafif egzersizler (yürüyüş, yoga) hem fiziksel hem de zihinsel sağlığınıza iyi gelir. İlaç yan etkileri varsa doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

HIV maruziyeti sonrası kaygı, korku ve suçluluk hissetmek çok yaygındır. Bu duygularla başa çıkmak için bir psikologdan veya danışmandan destek almak faydalı olabilir. Unutmayın, PEP tedavisi yüksek başarı oranına sahiptir.

Önleme

PEP bir aşı değildir, sadece maruziyet sonrası önleme yöntemidir. HIV'den korunmanın en iyi yolu korunmalı cinsel ilişki (prezervatif), steril iğne kullanımı ve düzenli sağlık kontrolleridir. Ayrıca yüksek riskli gruplar için PrEP (maruziyet öncesi koruma) seçeneği de bulunmaktadır.

Tarama programları

Riskli durumlar için düzenli HIV testi yaptırmak önemlidir. Yılda en az bir kez test yaptırmak erken teşhis ve tedavi imkanı sağlar. Türkiye'de anonim ve ücretsiz test merkezleri bulunmaktadır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• PEP tedavisi alınmaz veya geç başlanırsa HIV enfeksiyonu gelişme riski artar.
• HIV tedavi edilmezse bağışıklık sistemi zayıflar ve AIDS'e ilerleyebilir.
• Tedavi sırasında ilaçlar düzenli alınmazsa direnç gelişebilir, bu da ilerideki tedavileri zorlaştırabilir.

Uzun vadeli görünüm

PEP tedavisi doğru ve zamanında uygulandığında HIV enfeksiyonunu önlemede çok etkilidir. Tedaviye bağlı kalmak ve sağlık kontrollerini aksatmamak başarı oranını artırır. Endişelenmek yerine harekete geçmek en doğrusudur. Günümüzde HIV tedavisi de çok ilerlemiştir, erken tanı konulan kişiler uzun ve sağlıklı bir yaşam sürebilmektedir.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO)

Yerel kuruluşlar

• Türkiye Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.